Դիսկուրս. Պետրոս Ղազարյան-Մանանա Ասլամազյան (տեսագրություն)

Հ.Բ. – Տիկին Ասլամազյան, առաջին հարցը Ձեզ եմ ուզում ուղղել: Ըստ Ձեր կազմակերպության իրականացրած հարցման` հասարակությունը որպես տեղեկատվության հիմնական աղբյուր տեսնում է հեռուստատեսությանը: Հարցվածների իննսուն տոկոսը պատասխանել է, որ ինֆորմացիայի հիմնական աղբյուրը հեռուստատեսությունն է: 

Հարցման արդյունքները ձեզ մոտ ի՞նչ տպավորություն են թողնում: Հասարակությունը, հեռուստատեսությանը դիտելով որպես ինֆորմացիաjի հիմնական աղբյուր, այդուհանդերձ վստահո՞ւմ է հեռուստատեսությանը որպես ինֆորմացիայի աղբյուրի:

Մ.Ա. – Հետազոտությունը, որն իրականացրել ենք, շատ մեծ է և ներառում է 1500 տնային տնտեսություն, մեծ թվով ֆոկուս խմբեր: Նաև մենք հարցում ենք իրականացրել բազմաթիվ մեդիա մենեջերների և ԶԼՄ-ների հետ առնչություն ունեցող այլ անձանց շրջանում: Հետևաբար, իհարկե, այս հետազոտությունը թույլ է տալիս տարբեր տեսանկյուններից նայել հայաստանյան մեդիա լանդշաֆտին:

Սակայն պատասխանելով կոնկրետ Ձեր հարցին` ասեմ, որ հետազոտության մեջ հարցեր կային, որ ինձ շատ զարմացրել են, հարցեր կային, որ ինձ զարմացնում են: Անկասկած, հասկանալի է, որ հեռուստատեսությունը ամենաժողովրդական լրատվամիջոցի տիպն է Հայաստանում, և որ բնակչության 98%-ը ունի հեռուստացույց դիտելու հնարավորություն, իսկ 90%-ն էլ դիտում է ամեն օր: Այլ հարց է, թե ինչ ալիքներ են նրանք դիտում, բայց, ընդհանուր առմամբ, նրանք դիտում են հեռուստացույց: Ընդ որում, ինձ համար զարմանալի էր,  որ այսպիսի հեռուստադիտողականությամբ հանդերձ վստահության աստիճանը դրա հանդեպ բարձր չէ: Չեմ ցանկանում ասել, որ շատ ցածր է, բայց բարձր էլ չէ: Հայաստանում հեռուստացույց դիտող մարդկանց ավելի քան 45%-ը, ովքեր  այնտեղից նորություններ են ստանում, չեն հավատում նրան, ինչ իրենք տեսնում են, լսում են և ստանում են: Ոչ միայն հեռուստացույցը, այլ ընդհանրապես վստահությունը լրատվամիջոցների հանդեպ բավականին ցածր է: Այդ իսկ պատճառով սա, իհարկե, տխուր թիվ է:

Շատ հետաքրքիր բաներ էլ կային, բայց եթե փորձեմ նշել այդ հետազոտության մեջ ամենակարևորը, իհարկե, ձեզ՝ որպես 1in.am, պետք է շատ ուրախացնի այն փաստը, որ ընդհանրապես լրատվամիջոցների հանդեպ այսպիսի ցածր վստահության պարագայում ամեն դեպքում օնլայն լրատվամիջոցների հանդեպ վստահությունը շատ ավելի բարձր է, քան ավանդական լրատվամիջոցների հանդեպ` հեռուստատեսության, ռադիոյի և հատկապես թերթերի: Դա զարմանալի է: Ուրախացնում է նաև այն, որ ընդհանուր առմամբ, համացանցից օգտվողների թիվը Հայաստանում աճում է շատ արագ: Մեր ուսումնասիրությունների շնորհիվ մենք կարող ենք ասել, որ այսօր օնլայն (համացանցում գտնվող) լրատվամիջոցներից կարող է օգտվել բնակչության 30%-ը, և այս թիվը շատ արագ աճում է: Այդ պատճառով, կարծում եմ, սա շատ կարևոր և դրական հանգամանք է նրանց համար, ովքեր զբաղվում են առցանց լրատվամիջոցներով և շատ կարևոր ազդանշան է նրանց համար, ովքեր զբաղվում են թերթերով և հեռուստատեսությամբ: Վերջիններս պետք է ավելի շատ հակվեն դեպի ինտերնետը:

Հ.Բ. – Պետրոս, հասարակությունը հետևում է հեռուստատեսությանը,  բայց չի վստահում: Բացի այդ, սրընթաց աճում է ինտերնետի դերը: Որպես հեռուստատեսության մարդ` վտանգ չկա՞, որ երբ հեռուստատեսությունը վստահություն չի վայելում, աստիճանաբար ինտերնետի համեմատ ոչ մրցունակ է դառնում: Ի վերջո, հեռուստատեսությունը պարզապես վերածվելու է զվարճանքի միջոցի՞:

Պ.Ղ. – Հեռուստատեսությունը զվարճանքի միջոցի վերածվել է, որովհետև այնտեղ ի՞նչ կա` զվարճանք և լուրեր: Մեծ իմաստով այնտեղ ուրիշ բան չկա, իսկ լուրերը ավելի շատ տխրեցնում են, քան զվարճացնում: Բայց ես ապշում եմ Մանանայենց հետևության վրա, որովհետև իրենք շատ մեծ գործ են արել` ստանալու համար մի բան, որը Հայաստանում երևի թե բոլորը գիտեն: Շատ մեծ վերլուծություններ պետք չեն հասկանալու համար, որ, ցավոք սրտի, մարդկանց մեծ մասը հեռուստացույց է նայում և իր մտքի մեջ հեռուստացույցին ինչ ասես ասում է:

Մենք, ընդհանրապես, մտել ենք մազոխիզմի շրջան,  որի մեջ օբյեկտիվ տեղեկատվություն կա, բայց դուրս ես գալիս և տեսնում այլ բան: Սա մեդալի մի կողմն է, իսկ մյուս կողմը այն է, երբ մարդիկ ձախողակ են, աշխատանք չունեն, հեռանկար չունեն, չեն կարողանում ժամանակակից  բարքերով իրենց ապրելու մշակույթը փոխել: Մեր հեռուստատեսությանը անհրաժեշտ են մասնագետներ, որոնք շատ լավ աշխատավարձ են ստանալու, իսկ այդ մասնագետները չկան: Մարդիկ իրենց սեփական ձախորդությունը հակված են գցելու պետության վրա: Այս ամենը կուտակվում է և պրոյեկտվում նաև հեռուստատեսության ու լրատվական հաղորդումների վրա: Ես չեմ ուզում ասել լրատվական-քաղաքական, որովհետև քաղաքական հաղորդում այսօր հայկական հեռուստաեթերում գրեթե չկա: Կարելի է հաշվել մեկ, երկու, երեք քաղաքական հաղորդում, ինչը աբսուրդ է: Քսանից ավելի հեռուստաալիք՝ մեկ-երկու կիսաքաղաքական հաղորդում: Ինչ վերաբերում է ինտերնետին՝ դա նոր մշակույթ է մեր քաղաքական համակարգում, և մեր քաղաքական գործիչները դեռ ժամանակ չունեն նստել մտածելու, թե ինչպես կարելի է իրենց սեփական ականջները այստեղ-այնտեղ ցույց տալ: Քիչ է ճնշումը, քիչ է ներդրումը քաղաքականության։ Շատ ավելի մեծ է վստահությունը, որովհետև սա նոր մշակույթ է, և ասես նոր էջից են սկսում: Սա, իհարկե, կազդի հեռուստատեսության վրա: Հեռուստատեսությունը չի կարող այսպես երկար ժամանակ մոնոպոլ վիճակ ունենալ: Այն անպայման հաշվի է նստելու, որովհետև եթե 30 տոկոսից դառնա 60 տոկոս (իսկ դրան մենք հասնելու ենք երկու-երեք տարում), ապա ակնհայտ է, որ եթե այս հաղորդումը դուք դնում եք ինտերնետային եթերում, և վաթսուն տոկոսը նայում է, էլ ձեզ պե՞տք է հեռուստատեսության նման եթեր՝ կիսախմբագրված վիճակով:

Մ.Ա. – Ես ուզում եմ քեզ առարկել, որովհետև նախ այն հետազոտությունը, որ մենք արել ենք, շատ մեծ է, և իմ ասած ընդամենը երկու խոսքը դրա միայն ամենավերին շերտն է: Ես գիտեմ, որ դրանք ակնհայտ բաներ են: Մյուս կողմից, մենք փորձել ենք բավականին խորը ուսումնասիրել այս ամենը: Մի կողմից, այո՛, ինձ շատ է ուրախացնում ինտերնետի աճը Հայաստանում` 30%: Այո՛, քաղաքական գործիչները պետք է սրան ավելի շատ ուշադրություն դարձնեն, հատկապես հաշվի առնելով, որ հաջորդ տարի ընտրություններ են: Պետք է հասկանալ, որ նրանք, ովքեր օգտվում են ինտերնետից, վստահում են դրան: Բայց մյուս կողմից, եթե հետազոտության արդյունքներին նայենք, այդ 30%-ից միայն 7%-ն են նորություններ ստանալու համար օգտվում համացանցից: Մնացածը` չաթ, երաժշտություն, կինո, ինչ-որ հաղորդագրություններ, Skype և այլն: Ուստի դեռ չի կարելի ասել, որ համացանցը ինչ-որ կերպ կարող է ազդել Հայաստանի քաղաքացիական կյանքի կամ մարդկանց  քաղաքական նախընտրությունների վրա: Հետևաբար, անգամ ուրախանալով համացանցի աճի համար, միևնույն է, հեռուստատեսային նորությունները մնում են որպես տեղեկատվության հիմնական աղբյուր: Եվ հաշվի առնելով դա` այո, հասկանալի է, որ մարդիկ հեռուստացույց են դիտում, հասկանալի է, որ չեն վստահում դրան, բայց ամենակարևորը` հասկանալի է, որ հեռուստադիտողը այդքան հիմար չէ և նա շատ հստակ սահմանել է, թե ինչու չի վստահում: Մենք հարցրել էինք` ինչո՞ւ չեք վստահում, ի՞նչ եք կարծում` ո՞վ է ազդում հեռուստատեսության վրա: Եվ շատ մեծ տոկոս` գրեթե 70%-ը, ասել են, որ հեռուստատեսության ամենամեծ չարիքը դրա վրա քաղաքական ազդեցությունն է, որ պետությունը և սեփականատերերը, իսկ ավելի շատ` սեփականատերերը, շատ ուժեղ ազդում են հեռուստատեսության վրա: Ուստի նրանք չեն կարող վստահել հեռուստաալիքներին, որոնք պատկանում են քաղաքական կուսակցություններին, առանձին օլիգարխներին և այլն: Հենց սրա՛ մասին պետք է մտածեն մարդիկ, ովքեր աշխատում են որպես մեդիա մենեջերներ, որովհետև իրենք ինչ-որ բան են անում, նույնիսկ փորձում են լավ անել, բայց, միևնույն է, այն փաստը, որ սեփականությունը թափանցիկ չէ կամ բացարձակ հասկանալի է, որ պատկանում է այս կամ այն խմբավորմանը, ու դա ուժեղ ազդում է վստահության մակարդակի վրա, մարդիկ չպետք է հասկանան դա: Սա նախևառաջ պետք է իմանան հեռուստատեսության սեփականատերերը: Իմ կարծիքով` սա է գլխավոր հետևությունը. դուք փող եք ներդնում, ցանկանում եք ազդել քաղաքական տրամադրությունների ու հասարակական կարծիքի վրա: Բայց եթե դուք դա անում եք, պետք է այնքան խելացի անեք, որ մարդիկ չզգան, որ իրենց մանիպուլացնում են, որ հեռուստատեսությունը ստեղծվել է իրենց գիտակցության մանիպուլյացիայի համար:

Հ.Բ. – Այսինքն հասարակությունը իրականում ադեկվա՞տ է իրավիճակին, Պետրոս:

Պ.Ղ. – Մեր հասարակությունը ոչ մի բանի ադեկվատ չի: Հեռուստատեսությանը չսիրելը ադեկվատության նշան չէ:

Հ.Բ. – Հեռուստատեսությանը չեն սիրում նրա համար, որովհետև հեռուստատեսությունը արտացոլում է լրիվ ուրիշ կյանք, քան մարդու ապրածն է:

Պ.Ղ.- Դա առերևույթ է այդպես: Մեր հեռուստատեսությունը շատ լավ արտացոլում է այն, ինչ այսօր կա: Էկրանը ցույց է տալիս ամեն ինչ: Հեռուստատեսությունը արտացոլում է մեր կյանքը: Այսինքն, եթե մենք նայում ենք սերիալներ, մեր  հասարակությունը նայում է սերիալներ, դա մեր կյանքը չէ: Քաղաքական ծրագիր չկա: Մեր կյանքը կազմված է տաբուներից, փակ թեմաներից: Մտիր միկրոաշխարհ` ընտանիք, այդպես է, դուրս արի կուսակցություն՝ այդպես է:

Հ.Բ. – Ինչու է հեռուստատեսությունը հասարակական-քաղաքական կյանքից մի կողմ քաշված:

Պ.Ղ. – Որովհետև բոլոր հեռուստատեսությունները ունեն կորպորատիվ շահեր: Սա մի խնդիր է,  իսկ մյուս խնդիրը այն է, թե ինչպես են նրանք այդ շահը կարողանում համադրել լրագրողական էթիկայի նորմերի հետ: Ողջ  աշխարհի հեուստաընկերությունները ունեն ադ կորպորատիվ շահերը: Այլ հարց է, երբ դու վերցնում ես քլունգը ձեռքդ ու տալիս ես հեռուստադիտողի գլխին, այլ հարց է, երբ դա անում ես պրոֆեսիոնալ, աննկատ: Ոչ ոք չի կարող իր կորպորատիվ շահը մի կողմ դնել ինչ-որ բան անելու համար, բայց այլ հարց է, երբ դու դրա հետ մեկտեղ հարգում ես հեռուստադիտողին, այսինքն՝ քո հայցակետը լինում է լրատվականը: Մեզ մոտ կա երկու լրատվություն՝ քաղաքական լրագրություն ու քաղաքացիական լրագրություն: Այդ քաղաքացիական լրագրությունը մեռնում է մեզ մոտ: Մեզ մոտ կա քաղաքական լրագրություն, երբ  ինչ-որ կուսակցության պատի թերթիկ ես և պիտի գնդակահարես քո բոլոր քաղաքական օպոնենտներին, և մեզ մոտ դա ծաղկում է: Հիմա հեռուստատեսության մեջ դա ավելի քիչ է: Հեռուստատեսության մեջ դա սրվում է ընտրություններից առաջ՝ այն, ինչ եղավ 2004 թվականին, 2008-ին, մինչ այդ՝ 1996 թվականին: Այս ամենը  սրվում է ընտրություններից մեկ, երկու ամիս առաջ: Հիմա հեռուստատեսությունը ավելի իներտ է:

Հ.Բ. – Հենց դա է խնդիրը, որ հեռուստատեսությունը չպետք է իներտ լինի: Ի՞նչ է պետք անել. Երկրո՞ւմ  է պետք  ինչ-որ բան փոխել, որ իներտ չլինի, քաղաքակա՞ն համակարգում, տնտեսակա՞ն համակարգում:

Պ.Ղ. – Դա հիմա չի փոխվի: Որևէ սոցիալական, քաղաքական, տնտեսական մշակութային, տարածաշրջանային պայման չկա, որ դա փոխվի: Կան մարդիկ, ինչպես, Մանանան է, որոնք կփորձեն ինչ-որ բան անել, փոխել, բայց գլոբալ չեն կարող փոխել: Դա մտածելակերպի, մշակույթի խնդիր է, ինչպե՞ս կարող է փոխվել:

Մ.Ա. – Լավ, ես ուզում եմ, որ մի հարցի պատասխանես: Նախ՝ այն հարցում, թե իրական կամ անիրական է մեր կյանքը հեռուստատեսությամբ, ես համաձայն եմ Պետրոսի հետ, որ Հայաստանում նկարահանվող սերիալները նման են մեր կյանքին: Գուցե փոքր-ինչ ավելի ինտելիգենտ կարող էին լինել, այդուհանդերձ դրանք նման են մեր կյանքին, մեզ՝ ինչպես մենք կանք: Սակայն ես նորությունների մասին կցանկանայի խոսել: Ֆոկուս խմբերից մեկի մասնակից մի տղա շատ լավ էր ասել, որ իրական հեռուստատեսությամբ մենք տեսնում ենք վիրտուալ կյանքը, իսկ վիրտուալ օնլայն լրատվամիջոցներով տեսնում ենք Հայաստանի իրական կյանքը: Ինչպե՞ս կմեկնաբանես այս հետազոտության մեկ այլ կարևոր հետևություն: Երբ մենք բովանդակության մոնիթորինգ էինք իրականացնում, ոչ միայն մարդիկ են մեզ ասել, թե ինչ են մտածում, այլև մենք իրականում դիտում էինք, թե ինչ են այդ պահին ցուցադրում 7 հեռուստաալիքներով, այդ թվում` «Կենտրոն», «Երկիր Մեդիա», «Հ1» և այլն: Երևանի մամուլի ակումբը մեկուկես ամիս հեռուստատեսային լուրերի, քաղաքական հաղորդումների մոնիթորինգ է իրականացրել: Եվ այնտեղ լրատվական հաղորդումների հիմնական ժանրը միջազգային նորություններ են: Տեղական նորությունները իրենց ծավալով գրեթե կրկնակի զիջում են միջազգայիններին: Իսկ երբ հարցման ժամանակ մարդկանց հարցրել են, թե իրենք ինչ են ուզում, պատասխանել են` մենք ուզում ենք մեր կյանքի մասին նորություններ: Մենք միջազգային չենք ուզում, ուզում ենք մեր առողջապահության մասին, մեր կրթական համակարգի մասին, բանակի, Ղարաբաղի մասին և այլն: Ինչո՞ւ հեռուստատեսությունը չի արտացոլում բնակչության այս կարիքները, որպեսզի նրան ավելի պետքական լինի, ինչի արդյունքում նրան ավելի շատ կվստահեն: Սրա տակ քաղաքական ենթատեքստ կա՞, որովհետև վտանգավոր է խոսել ինչ-որ բաների մասին, որոնք տեղի են ունենում Հայաստանում, քանի որ դու հարկադրված ես գնահատականներ տալ, և դա քեզ համար վտանգավոր է, ու դու չես ուզում: Ինչո՞ւ է այսպես պատահում, ինչո՞ւ է ավելի հետաքրքիր և հեշտ լուսաբանել աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձությունները, քան Հայաստանի ներսում տեղի ունեցողները: Թեև ողջ աշխարհն ասում է, որ մարդիկ ավելի շատ հետաքրքրվում են սեփական լուրերով, իսկ զարգացած երկրներում էլ մարդիկ դժգոհում են, որ, ցավոք սրտի, նրանց հեռուստատեսությունը քիչ ուշադրություն է դարձնում մնացած աշխարհի վրա և որ նրանք շատ կենտրոնացած են իրենց վրա:

Պ.Ղ. – Ինչո՞ւ են մեր հեռուստաեթերում աճում սերիալները, զվարճալի հաղորդումները, որովհետև  դրանք անվնա՞ս են: Մեր քաղաքական էլիտան՝ ում պատկանում է հեռուստատեսությունը, մեր  վերնախավը` տնտեսական, քաղաքական, պատրաստ չէ իր մասին լսել ճշմարտությունը. այնտեղ բազմաթիվ հարցեր կան՝ տնտեսական, քաղաքական, ընտրություններ և այլն: Եթե այն ազատության չափը, որ կա ինտերնետում, լինի հեռուստատեսությունում, ինչ խոսք, նույն վստահությունը կլինի հեռուստատեսության նկատմամբ: Մանանան ճիշտ է ասում, երբ դու 15-20 տարի այդ տրամաբանությամբ հեռուստաընկերություն ես զարգացնում, լրագրողը որպես տեսակ վերանում է: Այսօր մենք հեռուստատեսությամբ ունենք հեռուստադեմքեր, որոնք հարցադրումներ են անում, հաղորդումներ են անում, ամբիցիաներ ունեն, ինչ-որ մի բան, ասում են, մեզ դուր չի գալիս և հաշվի են նստում նրանց հետ: Այդ լրագրողական դասը պետք է ձևավորվեր այս 15 տարիների ընթացքում, որոնց  կհարգեին, կընդունեին և՛ ընդդիմության, և՛  իշխանության, և՛ հասարակության կողմից: Այդ լրագրողական դասը, որը ներսից կփորձի ճնշել վերևներին, որ մենք ուզում ենք այսպես կամ այսպես, չի կարելի, չկա այդ լրագրողական դասը, այսինքն՝  ներքևից դիմադրությունը գրեթե ձգտում է զրոյի: 

Հեռուստաընկերություններից մի քանիսում մեկ-երկու-երեք դեմք ես գիտեմ, որոնք իսկապես այդ հայացքներն ունեն, որոնք, գտնվելով այս խառնիճաղանջ վիճակի մեջ, էլի աշխատում են, էլի դիմադրում են, բայց երբ չկա տակից անելու ցանկություն… Մեր նոր լրագրողների իդեալը այն է, երբ մի տխմար աստղի բերում են, հարցնում` իսկ դու ինչպե՞ս որոշեցիր դառնալ աստղ: 

Հ.Բ. – Հեռուստատեսությունում պե՞տք է լինի մենեջմենթ՝ հեռուստատեսային քաղաքականություն  մշակող կազմ, որ ինքը թելադրի պայմաններ, թելադրի կանոններ, արժեքներ, որպեսզի տակից  եկող լրագրողական սերունդը այդ արժեքներով կողմնորոշվի և այդ արժեքներով փորձի իր լրագրողական մասնագիտությունը հետագայում կառուցել:

Պ.Ղ. – Ձեր նշած մենեջմենթական կազմը միֆ է, չկա այդպիսի բան, որովհետև ձեր նշած մենեջերը մտածում է` ես ինչու գնամ, ժամանակ ծախսեմ, փող ծախսեմ, բերեմ այդպիսի դեմքեր, ինձ վրա հարված վերցնեմ: Կամ կլինի, կամ չի լինի, շատ մեծ է ռիսկը: Իսկ 90 տոկոսով չի լինի, որովհետև դա ի վերջո տաղանդ է ենթադրում: Իսկ այն, ինչ կա` ժամանցային հաղորդումները, շատ հեշտ է: Մասսայական է՝  ո՛չ տաղանդ է պետք, ո՛չ  խելք, ո՛չ համառություն: Չնայած մեկ-մեկ այդտեղ էլ է պետք, բայց որ չլինի, ոչինչ: Դա չի նկատվում, որ պետք է, բայց չկա: Այստեղ շատ մեծ ռեսուրսներ են պետք: Օրինակ՝ BBC-ն լրագրողների վրա ինչքա՞ն գումար է ծախսում եթեր մտնելու համար: Ո՞ր հեռուստաընկերությունը կգնա դրան և ինչո՞ւ պետք է գնա:

Մ.Ա. – Ես արդեն քանի ամիս է` Հայաստանում եմ և անընդհատ լսում եմ` ոչ, չկա, հնարավոր չէ: Ես չեմ հասկանում` իսկ ո՞ւր են թասիբով հայերը` գլխավոր խմբագիրները, որոնք սեփականատիրոջ և լրագրողական կոլեկտիվի միջև պետք է որպես միջնորդ հանդես գան, պետք է պաշտպանեն իրենց լրագրողներին հիմար, խելացի, խորամանկ կամ լկտի սեփականատիրոջից` ասելով նրան՝ եթե ցանկանում ես, որ քո «ապրանքը»` քո ալիքը, թերթը արժեք ունենան, այն չի կարող միայն քո մասին պատմել: Այն անպայման պետք է նաև ուրիշ բանի մասին պատմի, այդ ժամանակ քո ապրանքը` հեռուստաընկերությունը, ավելի մեծ գին կունենա, կթանկանա: Ո՞ւր են այդ գլխավոր խմբագիրները, որտե՞ղ են թաքնվել, ո՞ւր են բոլոր խելոք հայերը: Բացատրի՛ր, խնդրում եմ:

Պ.Ղ. – Մեզ մոտ անհավանական բան է: Մենեջերները ասում են` շեֆ, հարյուր տոկոս ամեն ինչ նորմալ է: Խոսքը դասի մասին է, որը եղանակ կփոխի: Ես կարող եմ հինգ հոգու ասել, որոնք վստահ եմ` անում են ու  փորձում են անել, բայց այդ խումբը, որը մթնոլորտ կձևավորի, պետք է աճեր այս տարիների ընթացքում: Ես ինը տարի է` այդ հաղորդումը անում եմ: Մարդը պետք է մի տասը տարի լիներ, որ իր խոսքը այս կողմում էլ լսեին, այն կողմում էլ, իր կոլեկտիվում էլ: Ո՞վ է այս տասնհինգ տարիների ընթացքում այսպիսի կենսագրություն անցել: Տասնհինգ տարվա մեջ խրախուսվել են մարդիկ, ում լավագույն որակը եղել է միշտ համաձայնվելը, ոչ մի սեփական կարծիք չունեն, միշտ մտածում են, որ որևէ պրոբլեմ չլինի և վերևից զանգ չլինի: Այդ մարդկանց խավն է եկել ու այդ մարդիկ են հիմա իշխում:

Հ.Բ. – Փաստորեն, ստացվում է, որ հեռուստաընկերություն  եկել է սեփականատերերի մի դաս, որը լրատվական դաշտի հսկայական մասը վերցրել և սեղանի տակ է պահում: Մի հսկայական դաշտ դուրս է բերվել հասարակական-քաղաքական պրոցեսներից:  Հիմա եթե ինտերնետն է արագ զարգանում, այսինքն արդեն ակնհայտ  նկատվում է, թե ինչ միտում կա թե ինչ կլինի հեռուստատեսության պարագայում սեփականատերերի կողմից` վերցնել, կոնսերվացնել,  միայն թե հեռուստատեսությունը չկատարի իր բուն ֆունկցիաները: Չկա՞ վտանգ արդյոք, որ երբ ինտերնետը փորձի զարգանալ և արդեն իրական մրցակցություն առաջացնի հեռուստատեսության հանդեպ, նույն սեփականատերերը արդեն կփորձեն նույնը անել ինտերնետ տիրույթի հետ: Գուցե տեխնոլոգիապես դա դժվար է, բայց կփորձեն ֆինանսական ռեսուրսներով նույնը անել  ինտերնետ դաշտի հետ:  

Մ.Ա. – Իրականում, կարծում եմ, որ տեսականորեն նման հնարավորություն կա, բայց պրակտիկորեն այն շատ փոքր է: Եթե, իհարկե, պետությունը հանկարծ Չինաստանի կամ այլ նմանատիպ երկրների նման օրենսդրություն չընդունի, որով էականորեն կսահմանափակվի ինտերնետի օգտագործումը: Ինտերնետը ինքնամաքրվող և ինքնահարստացվող օրգանիզմ է: Այստեղ ամեն տարի բովանդակության քանակը կրկնապատկվում է: Հետևաբար, ինտերնետը մի միջավայր է, որտեղ տեղեկությունները ներմուծում են սոցիալական մեդիաները, բլոգերները, քաղաքացիական լրագրողները, ավանդական լրատվամիջոցները, որոնք հավաքում և հրապարակում են այդ քաղաքացիական լրագրողների տվյալները: Այդ տեսանկյունից  այսքան շատ մարդ վերահսկելը շատ դժվար է: Բոլորին գնել հնարավոր չէ, բոլորի վրա ղեկավար նշանակել հնարավոր չէ: Կարելի է մի հինգ հարյուր «տրոլ» գնել, որոնք, եթե գրում ես, որ X անձը լավն է, երկու տղա կարող են փողի դիմաց գրել որ ոչ, X անձը վատն է: Տեսականորեն հնարավոր է դա ֆինանսավորել, ինչպես ռուսական բլոգոսֆերայի մեծամասնությունը համոզված է, որ այնտեղ ФСБ-ի կողմից վճարվող շատ մարդիկ կան, ովքեր կայքերում հատուկ նստած են, որպեսզի իշխանության հասցեին արվող քննադատական մեկնաբանություններին ի պատասխան գրեն, որ իշխանությունը լավն է: Սա հնարավոր է: Սա կա, և բոլորը սրա մասին խոսում են: Դրա մասին չի խոսքը: Կարևոր է, որ տեսականորեն բոլորին գնել հնարավոր չէ, վերահսկել հնարավոր չէ, հետևաբար այդ վտանգը միայն հիպոթետիկ է: Այլ հարց է, որ եթե ձեր տիպի օնլայն լրատվամիջոցներ ստեղծվեն, և դուք, ըստ իս, շատ լավ աշխատեք, բայց միշտ կաթացնեք միևնույն տեսակետի վրա և միևնույն տեսանկյունն ունենաք, ապա քանի մարդ ձեզ կկարդա, չգիտեմ, բայց ընթերցողների քանակը նույնպես ծնվում է վստահությունից կամ անվստահությունից: Այդ իմաստով, քլիքերն իհարկե մեծ նշանակություն ունեն, բայց, ինչպես հայտնի է, ամենաշատը քլիք են անում պոռնոկայքերին և դրա նման բաներին: Ի դեպ, ինտերնետում շատ հեշտ կարելի է ուսումնասիրել սեփական լսարանը, շատ ավելի հեշտ, քան հեռուստատեսությունում: Կարելի է հասկանալ, թե ով է քեզ կարդում: Մի խոսքով, ես շատ չեմ վախենում, որ ինտերնետի վերահսկողությունը կարող է հանգեցնել նրան, որ օրվա և հասարակության տեղեկատվական ներկապնակը նվազի: Ես չգիտեմ, թե դու ինչ ես կարծում:

Պ.Ղ. – Ես լրիվ համաձայն եմ: Նախ հեռուստատեսությունում հիմա որոշակի փոփոխություններ կան: Եթե մենք տեսնենք տեղաշարժեր կան,  տեխվերազինումներ կան և պատրաստվում են: Ես վստահ եմ,  որ հեռուստատեսությունը նոր որակի լուրերով հաստատ կգա: Վստահ եմ, որ ղեկավարները հասկանում են: Սա գալիս է նաև քաղաքական պատվերից: Վերնախավը հասկանում է, որ դուբինկայով առաջ գնալը ավելի  վատ է, քան խոսելով, հասկացնելով, հետևաբար հասկացնում է, որ լուրերը, որպես քարոզչական մեքենա, պետք է լինեն շատ ավելի մարդկային դեմքով, քան էին: Էս շարժը ես տեսնում եմ, և կա, և գնում է, որովհետև ես ներսից եմ դա տեսնում:

Ինտերնետը հեռուստատեսությանը մրցակից չէ, սրանք զուգահեռ աշխարհներ են: Մենք դեռ շատ ունենք, որ նրանք հատվեն: Ինտերնետը հեռուստատեսության վրա ազդում է, բայց հեռուստատեսությունը՝ ոչ: Յութուբում մի բան ես դնում, արժեզրկվում է ամբողջ քո քարոզչական մեխանիզմը: Ի միջի այլոց, մեր իշխանությունը ամեն ինչ անում է, որ ինտերնետը Հայաստանում շատանա: Պարադոքս է, պիտի չաներ, բայց միևնույն է, ամեն ինչ անում է, դեռ մի բան էլ ավել մնացած մյուս ոլորտներում, որպեսզի ինտերնետը Հայաստանում լինի ավելի մատչելի, արագ, հզոր:

Հ.Բ. – Եթե երկրում չկա տնտեսական բաց համակարգ, իսկ մամուլի դաշտը, հատկապես ժամանակակից մամուլը տնտեսական շատ հզոր կառույցներ է պահանջում և ինքնին արդեն տնտեսական շատ հզոր մեխանիզմ է, երբ երկրում չկա տնտեսական ազատ համակարգ, արդյոք հնարավո՞ր է մամուլի զարգացած դաշտ և անկախ մամուլ ձևավորել:

Պ.Ղ. – Մեր թերթերը ընդհանրապես աբսուրդ են: Ես Նյու Յորքում եղել եմ և նայել եմ թերթերի համակարգը: Այնտեղ թերթերը իրենց գովազդի, եկամտի 90 տոկոսը ստանում են գովազդից, 10 տոկոսը՝ վաճառքից, մեզ մոտ 90 տոկոսը ստանում են վաճառքից, 10 տոկոսը՝ գովազդից: Այդ թերթը ինչպե՞ս կարող է զարգանալ: Մեր թերթերը հայտնվել են ստատիկ լճացման մեջ: Երկու-երեք թերթ եթե հանես, մնացածը մեսիջ բերող տանող են: Այսինքն, եթե մարդիկ թերթ չեն կարդում դրա մեջ առաջինը մեղավոր են թերթերը:

Հ.Բ. – Երկրում հաստատվել է մի վիճակ, որից դուրս մեր մամուլը չի՞ կարող լինել:

Մ.Ա. – Եթե թափանցիկ շուկա չկա, չկան թափանցիկ պայմաններ բիզնեսի բոլոր տեսակների, յուրաքանչյուր գործարարի համար, ԶԼՄ-ները նույնպես չեն կարող թափանցիկ լինել: Սակայն մյուս կողմից, տնտեսության թափանցիկությունը և, առհասարակ, դրա վիճակը ազդում է մեդիա շուկայի վրա: Հետևաբար, ես կարծում եմ, որ եթե այս տեսանկյունից նայենք, ապա հայկական լրատվամիջոցների կեսից ավելին պետք էր փակել: Այսինքն, նրանք տնտեսական իմաստով էֆեկտիվ չեն: Իսկ էֆեկտիվ չեն, որովհետև փող աշխատել չգիտեն, կարիքները բավարարել չգիտեն, եթե դրանք փակվեն, հանուն իրենց ժողովուրդը փողոց դուրս չի գա, անգամ չի նկատի նրանց անհետացումը և այլն: Բայց քանի որ նրանք սպասարկում են տարբեր խմբերի շահերը, նրանք գոյություն ունեն: Քանի դեռ գոյություն ունեն քաղաքական ուժեր, որոնք ֆինանսավորում են  տարբեր ԶԼՄ-ների, նրանք գոյություն կունենան: Որովհետև  տնտեսական մոտիվներն այստեղ չեն աշխատում: Որքանով ես եմ լսում տարբեր մարդկանցից, ում հետ շփվում եմ լրատվամիջոցների թեմայով, անգամ գովազդն է քաղաքականացված: Սրան կարելի է գովազդ տալ, սրան չի կարելի: Այդ պատճառով դու ճիշտ ես, քանի դեռ հավասար պայմաններ չկան բիզնեսի համար, և չկա հավասար թափանցիկ շուկա, լրատվամիջոցները կլինեն հենց այնպիսին, ինչպիսին հիմա են` կախյալ և այլն:

Ես կցանկանայի վերադառնալ լրագրողների թեմային: Համեմատելով հայկական շուկան ռուսականի հետ, որտեղ ես շատ եմ աշխատել՝ հարկ է զարմանքով նկատել, որ ինքնագրաքննությունը՝ որպես լրագրողի աշխատանքի սահմանափակում, Հայաստանում գրեթե տեղ չունի: Իսկ Ռուսաստանում բոլորն ասում են, որ ԶԼՄ-ները վատն են, որովհետև գոյություն ունի ինքնագրաքննություն, որ այնտեղ փող կա, բայց լրագրողները վախենում են, նրանք աշխատում են վախի մթնոլորտում: Այստեղ` Հայաստանում, ինքնագրաքննությունը որպես խնդիր նշել է հարցվածների երկու թե երեք տոկոսը: Հիմնականում նրանք խոսում են քաղաքական ազդեցության մասին: Այսինքն, ինձ վրդովեցրեց, որ նրանք անգամ չեն մտածում, որ կան լավ լրագրողներ, պարզապես նրանք վախենում են, հետևաբար չեն գրում: Մարդիկ արդեն չեն էլ ասում, որ լավ լրագրողներ կան: Դու ասում ես, որ չկա լավ մենեջմենթ: Ես ամեն դեպքում կցանկանայի, որ մեր հաղորդումն ավարտվեր ինչ-որ լավատեսական նոտաներով: ի՞նչ կարելի է անել այս իրավիճակը փոխելու համար: Հավը՞, թե՞ ձուն: Սկզբում ԶԼՄ-ները պետք է քննադատեն շուկան, պայմանները և այլն, և այդժամ նրանք կդառնան ավելի լա՞վը, թե՞ ընդհակառակը` քանի դեռ իշխանությունը բացարձակ թափանցիկ չդառնա և շուկայական պայմանները բացարձակ հավասար չդառնան բոլորի համար, ԶԼՄ-ներն ավելի լավը չեն դառնա: Ես այդ հարցի պատասխանը չգիտեմ:

Պ.Ղ. – Ամենակարևորը, որ հնարավորություն կա, այդ շանսը գոնե տեսականորեն կա: Ամեն ինչ սկսվեց Ա1+-ը փակելուց: Ա1+-ը փակելուց երկու վատ բան եղավ. մեկը այն երևացողն էր, որ բոլորը տեսան, երկրորդը՝ ամենավատը, լրագրողական դաշտը գնաց քառակուսիների ՝ ընդդիմադիր լրագրողներ, որոնք միշտ ճիշտ են, ինչ-որ իշխանական զզվելի լրագրողներ, և այս երկուսը սկսեցին ատել, զզվել իրարից, և այնպես թունավորվեց լրագրողական միջավայրը, որտեղից նորմալ բան չի բուսնում: Հիմա մարդիկ սկսել են տեսնել, որ  իշխանականներն էլ այն չեն, ընդդիմադիրներն էլ կարծես այն չեն:

Հ.Բ. – Ո՞րն է այդ ելքը, որ ասում եք կա, ինչ-որ մեխանիզմ կա՞:

Պ.Ղ. – Օրինակ, կարող ես բացել ինտերնետ ռեսուրս և քո մտքերը ազատ արտահայտել: Քանակը կարևոր չէ, որակն է կարևոր:

Հ.Բ. – Հայաստանի լրատվական դաշտում, թե՛ թերթերի, թե՛ հեռուստատեսության խոշորացման պրոցես կա: Ձեր կարծիքով, այդպիսի պրոցեսի պահանջ կա՞ այսօր, թե՞ ոչ: Բնակա՞ն իրավիճակներում դա պետք է տեղի ունենա, թե՞ դաշտը օպտիմալացնելու, առողջացնելու համար  պետք է լինի ինչ-որ պետական քաղաքականություն:

Մ.Ա. – Դա իմ սիրած թեման է: Ես առհասարակ խիստ զարմացած եմ, թե ինչու են այսքան շատ մանր լրատվամիջոցները, և այդքան քիչ են մեդիա խմբերը` իրական տնտեսական մեդիա շահերով, այլ ոչ միայն քաղաքական մեդիա շահերով: Որքան էլ հայկական գովազդային շուկան փոքր լինի, միևնույն է, այնտեղ մի 50 միլիոն դոլար, ինչպես ասում են, զբոսնում է: Այսինքն, պետք է, որ լինեին մարդիկ, ովքեր կփորձեին կազմակերպել բաց, հասկանալի մեդիա հոլդինգներ, որոնք մեծ գումարներ են վաստակում և տարբեր ռեսուրսների են տիրապետում` հեռուստատեսային, տպագիր, առցանց և այլն: Բայց այդպիսի խմբեր գրեթե չկան:

Պ.Ղ. – Այդ պրոցեսը հիմա գնում է` վերլուծեք հեռուստատեսությունը, ինտերնետ ռեսուրսը: Խելացի մարդիկ կան, ովքեր հասկանում են, ուղղակի այդ խաղացողները ստվերային են: Մի քանի լրատվամիջոցով խաղալը թե՛ գովազդային տեսանկյունից է էֆեկտիվ, թե՛ քարոզչական տեսակետից:

Նախորդ հարցից ավելացնեմ: Այն, որ քաղաքական ուժը ունի ինչ-որ լրատվամիջոց, պարտադիր չէ, որ այդ լրատվամիջոցը լինի սարսափելի վատը: Եթե նայենք եվրոպական թերթերը, բոլորը քաղաքացիական տեսակետից են հադես գալիս, հարցադրումներ անում: Մեր քաղաքականության մեջ քանի որ ներկուսակցական դեմոկրատական ինստիտուտներ չկան, նույնը պարտադրում են մամուլին: Այսինքն, մամուլը կուսակցության նման պետք է լինի բութ գործիք: Ներքին դեմոկրատական կուլտուրա կուսակցություններում չկա: Այլապես կուսակցական մամուլը կդառնար դիսկուրսի տեղ՝ մտքեր կբախվեին, կուսակցական թեզեր կբախվեին: Ինչպես կուսակցության ներսն է, անպես էլ նրան պատկանող մամուլն է:

Մ.Ա. – Պետրոս ջան, ես քեզ հետ համամիտ եմ: Թերթերը միշտ կամ շատ հաճախ կուսակցական են եղել, և պատկանել են աջերին, ձախերին, և մարդը, երբ փող է վճարում` կրպակից թերթ գնելով, գիտի, որ գնում է կոմունիստական թերթ, որովհետև ինքը կոմունիստ է և ուզում է դա կարդալ, կամ էլ գնում է աջերի թերթը: Իսկ հեռուստատեսությունը, որը ոչ թե նիշային է, այլ բոլորին հասանելի, այդպիսի իրավունք չունի: Ես, մի քանի թերթ համադրելով, տեսնում եմ տարբեր կուսակցությունների տեսանկյունները: Եթե ես դիտում եմ հեռուստացույց, ես պետք է տեսնեմ այդ բոլոր կուսակցություններին մեկ լրատվական թողարկման մեջ:

Հ.Բ. – Հայաստանում ընտրական գործընթացներ են արդեն սկսվում և, բնականաբար, մամուլի դերը գերադրական աստիճանով բարձրանալու է: Ձեր կարծիքով մամուլը այս ընտրական գործընթացներում արդյոք մի քիչ ավելի բարձր աստիճանի կլինի՞, քան նախորդ ընտրություններում:

Մ.Ա. – Հուսով եմ` այդպես էլ կլինի: Երկու պատճառով` նախ, որովհետև նրանց կներքաշի ինտերնետը, և կարծում եմ, որ Հայաստանի երիտասարդությունը այնտեղ շատ ակտիվ է լինելու, քննարկելու է ընտրական և այլ հարցեր: Իսկ երկրորդը, կարծում եմ, այն պատճառով, որ տարբեր քաղաքական նախընտրություններով ընտրություններից դժգոհների թիվը այնքան մեծ է, որ գուցե ինչ-որ, չգիտեմ, պատիվը և այլն թույլ չեն տա հայկական ԶԼՄ-ներին լուսաբանել ընտրությունները ընդհանրապես անգրագետ ձևով: Մեղմ բառ եմ օգտագործում` անգրագետ: Ես չգիտեմ, թե ինչի վրա է հիմնված իմ այս վստահությունը, բայց չգիտես ինչու, կարծում եմ, որ հետաքրքրությունը ընտրությունների հանդեպ մեծ է լինելու, և լրատվամիջոցները փորձելու են օգտագործել այդ հետաքրքրությունը իրենց լսարանի աչքերում ինչ-որ կերպ բարձրանալու համար: Չգիտեմ` ինչի վրա է հիմնված: Սա իմ կանացի ինտուիցիան է (ժպտում է):