«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է «Քաղաքացիական պայմանագիր» վերադարձի հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհրդի նախագահ, պատմական գիտությունների թեկնածու Հայկակ Արշամյանը։
-Հայկակ, փաստացի առաջին անգամ քաղաքացիական նախաձեռնությունում ֆինանսների վերահսկման թափանցիկություն է ստեղծվում: Ի՞նչ ակնկալիքներ ունեք այս նախաձեռնությունից:
-Առաջին անգամ քաղաքական և քաղաքացիական նախաձեռնությունը որոշեց, որ իր բոլոր ֆինանսական միջոցները տնօրինում է առանձին ստեղծված հիմնադրամը, որի հոգաբարձուների խորհուրդը բաղկացած է քաղաքացիական դաշտում հայտնի մարդկանցից: Ընդ որում՝ հոգաբարձուների խորհրդի անդամները տարբեր ոլորտներ են ներկայացնում, պրոֆեսիոնալներ են իրենց գործում, նաև կանայք են ներգրավված այդ խորհրդի կազմում, ինչը շատ դրական է:
Հոգաբարձուների խորհուրդը փորձելու է այնպես անել, որ այն դրամական միջոցները, որոնք կնվիրաբերվեն «Քաղաքացիական պայմանագրի» կառավարման խորհրդի գործունեությանը, դրանց բոլոր ելքերն ու մուտքերը շատ բաց ու թափանցիկ կլինեն և բոլոր հիմնադրամների նման, համաձայն ՀՀ օրենսդրության, տարվա վերջում պարտավոր կլինեն իրենց ֆինանսական հաշվետվությունները ներկայացնել առնվազն իրենց կայքերում:
ՀՀ յուրաքանչյուր քաղաքացի, ինչպես նաև Սփյուռքում այն մարդիկ, որոնք որևէ ձևով աջակցել են «Քաղաքացիական պայմանագրին», կարող են տեղեկանալ, թե իրենց նվիրաբերած գումարներն ինչպես են ծախսվել:
-Արդյոք սփյուռքահայը, որը չի ապրում Հայաստանում, իրավունք ունի՞ միջամտելու Հայաստանի քաղաքական կուրսի փոփոխությանը կամ ընդհանրապես քաղաքական կյանքին:
-Մեր ճակատագիրն է այդպիսին, որ հայ ժողովուրդը սփռված է ողջ աշխարհում, և կարծում եմ, որ յուրաքանչյուր հայ, ով բնակվում է դրսում, իրավունք ունի ինչ-որ ձևով իր ձայնը հասցնելու Հայաստանի քաղաքացուն: Այդ մարդիկ լավ օրից չէ, որ գնացել են Հայաստանից, նրանք հիմնականում երկրից դժգոհ լինելով են գնացել:
Միաժամանակ սփյուռքի մեր հայրենակիցները, որոնք ՀՀ-ն դիտարկում են որպես իրենց հայրենիք, այո, իրավունք ունեն գոնե միջնորդավորված ձևով նպաստելու այս երկրի զարգացմանը, ժողովրդավարացմանը, թափանցիկությանը, կոռուպցիայի վերացմանը և այլն: Այդ մարդիկ չեն գալիս ասում, թե՝ ուզում ենք Հայաստանում բռնապետություն ստեղծենք, չեն ասում՝ մենք ձեզ գումար ենք տալիս, դուք պետք է այսպես անեք: Պարզապես եթե նրանք համաձայն են «Քաղաքացիական պայմանագրի» դրույթներին, կարող են իրենց նվիրատվություններն ուղարկել մեր հիմնադրամին:
-Հոգաբարձուների խորհրդի աշխատանքները հիմա ո՞ր փուլում են, ե՞րբ ավելի ակտիվ կսկսեք գործունեություն ծավալել, և հանրությունն էլ կնկատի դա:
-Հոգաբարձուների խորհրդի գործունեությունը կախված է «Քաղաքացիական պայմանագրի» կառավարման խորհրդի գործունեությունից: Կառավարության խորհուրդն այս պահին զբաղված է միջոցների հայթայթմամբ, տարբեր հանդիպումներ է ունենում թե՛ Հայաստանում, թե՛ դրսում: Իսկ Հոգաբարձուների խորհրդի պարտականությունների մեջ չի մտնում գումար հավաքելը, և հոգաբարձուների խորհրդի անդամները «Քաղաքացիական պայմանագրի» անդամներ չեն, ինչը շատ կարևոր է: Դա ուղղակի բալանսավորում է կառավարման խորհրդի և հոգաբարձուների խորհրդի գործունեությունը: Շատ ուրախ կլինենք, եթե գումարներն արդեն գան, և մենք կարողանանք դրանք ճիշտ տնօրինել:
-Այսինքն՝ Հոգաբարձուների խորհրդի նախագահն իրավունք չունի՞ լինել «Քաղաքացիական պայմանագրի» անդամ:
-Իրավունք ունի: Մենք բոլորս էլ կարող էինք ընդգրկվել «Քաղաքացիական պայմանագրում», բայց ես կարծում եմ, որ Հոգաբարձուների խորհրդի անդամը, հատկապես նախագահը, պետք է լինի անկախ մարդ: Որևէ հիմնարկ, երբ ուզում է հասկանալ իր ֆինանսների ճիշտ վիճակը, նա բերում է անկախ աուդիտ, որը ուսումնասիրում է նրա ֆինանսական վիճակը և դիտողություններ անում: Հոգաբարձուների խորհուրդն այս պարագայում կատարում է այդ անկախ աուդիտի ու վերահսկողի դերը:
-Արդեն մի քանի շաբաթ է՝ հոգաբարձուների խորհուրդը ստեղծվել է: Ի՞նչ ակտիվություն է նկատվում, արդյո՞ք սփյուռքը պատշաճ ակտիվություն դրսևորում է:
-Նախ նշեմ, որ «Քաղաքացիական պայմանագիր» վերադարձի հիմնադրամի Հոգաբարձուների խորհրդում ներգրավված են նաև սփյուռքի մեր հայրենակիցները Կանադայում և ԱՄՆ-ում: Այդ մարդիկ համաձայնեցին դառնալ հոգաբարձուների խորհրդի անդամներ և ակտիվորեն ներգրավված են նաև հիմնադրամի գործունեության մեջ: Առայժմ չեմ ուզում շատ փակագծեր բացել, բայց սփյուռքում շատ մարդիկ կան, որոնք հետաքրքրված են այս նախագծով:
-Ինչպե՞ս պիտի լինի համախմբումը: Մենք գիտենք, որ ձևավորվող քաղաքացիական ու քաղաքական նախաձեռնություններն ու խմբերը երկար կյանք չեն ունենում հենց այն պատճառով, որ չեն կարողանում համախմբվել: Ինչպե՞ս և ի՞նչ մեխանիզմներով կարելի է հասնել այդ համախմբմանը:
-Քաղաքացիական պայքարը, որը Հայաստանում շարունակվում է արդեն երկար տարիներ՝սկսած 2004-05 թվականից, միշտ ունեցել է մեկ նեղ նպատակ՝ լինի դա բողոք հանքարդյունաբերության վնասների կամ 150 դրամ ուղեվարձի թանկացման դեմ պայքար: Եթե պայքարը հաղթանակով է պսակվում, ապա այդ շարժումը մարում է, մյուս դեպքերում էլ մարդիկ հոգնում են պայքարից ու էլի շարժումը մարում է:
«Քաղաքացիական պայմանագրի» պարագայում պայքարի շատ լայն սպեկտր է վերցված: Խոսքը ընդհանուր ժողովրդավարացման գործընթացների, արժանապատիվ կյանք ունենալու, սոցիալական արդարության հասնելու մասին է: Այսինքն՝ նպատակները շատ լայն են և համապարփակ և իրենց մեջ կարող են ներառել բազմաթիվ քաղաքացիների:
-Մենք գիտենք, որ մեր քաղաքացիները սիրում են կոնկրետ խնդիրների համար պայքարել: Եվ երբ դրվում են գլոբալ խնդիրներ, հասարակությունը չի արձագանքում, օրինակ՝ սեպտեմբերի 3-ին արտաքին քաղաքական կուրսի փոփոխությունը չհամախմբեց հասարակությանը:
-Սեպտեմբերի 3-ի պարագան մի փոքր տարբեր է, որովհետև մարդիկ նախ չգիտեին, թե ինչ է իրենից ներկայացնում եվրաինտեգրացիան ու Ասոցացման պայմանագիրը, որովհետև այն լայնորեն չներկայացվեց հասարակությանը, և պայմանագրի տեքստին ոչ ոք ծանոթ չէր: Նույնը նաև ՄՄ դեպքում է:
Սեպտեմբերի 3-ին ոչ ոք չգիտեր՝ ՄՄ-ն ինչ է: Վստահ եմ, որ հարյուր-հազարավոր մարդիկ ընդհանրապես չէին էլ լսել ՄՄ-ի մասին: Ու երբ հայտարարվեց, որ Հայաստանը միանում է ՄՄ-ին, մարդիկ մտածում են, որ սա Ռուսաստանին միանալու ծրագիր է: Նույնիսկ սոցիոլոգիական հետազոտություններն են ցույց տալիս, որ Հայաստանում ժողովրդի մի հատված կա, որը Խորհրդային միության նոստալգիայով է ապրում և մտածում, որ բոլորն այնտեղ հավասար ու երջանիկ կապրեն՝ առանց հասկանալու, որ ԽՍՀՄ-ի վերականգնումն այսօրվա պայմաններում պարզապես միֆ է:
Նույնիսկ եթե Ռուսաստանին հաջողվի ինչ-որ ձևով վերականգնել այդ տարածքները մեկ պետության կամ մեկ դաշնության կազմում, միևնույն է, բոլորովին տարբեր կյանք է լինելու, որովհետև այսօր տնտեսական ու սոցիալական հարաբերությունները տարբեր են խորհրդայինից: Նախորդ կյանքին վերադարձ չի լինելու:
-Մայդանի բուռն օրերին կարծիք էր հնչում, որ մեզ համար Մայդանը կմնա միայն ֆեյսբուքյան տիրույթում և Հայաստանում կյանքի չի կոչվի: Ընդհանրապես Հայաստանում այսօր կա՞ այդ փոփոխությունների հնարավորությունը:
-Վերջերս Հայաստանում շատ է խոսվում Մայդանի մասին, թե երբ այն կլինի այստեղ: Ես հակված չեմ նման համեմատություններ անցկացնելու: Նախ՝ Ուկրաինայում բոլորովին այլ իրավիճակ էր. այնտեղ կա արևելյան և հարավային շրջաններում ապրող ռուսամետ և նաև ռուս բնակչություն, կան կենտրոնական և արևմտյան շրջաններում ապրող ուկրաինացիներ, և կա Արևմտյան Ուկրաինա հասկացությունը, որը ԽՍՀՄ-ը գրավել էր 1939 թվականին Լեհաստանից:
Իհարկե, այսօր Ուկրաինայում խոսքը նաև ժողովրդավարության, սոցիալական արդարության մասին է, մարդիկ ոտքի ելան նաև ՄՄ դեմ պայքարի, որը հետագայում վերածվեց ազգային ազատագրական պայքարի: Այսինքն՝ մարդիկ հասկացան, որ առաջին հերթին պետք է Յանուկովիչի կոռումպացված և հանցագործ իշխանությանը հեռացնեն, և երբ տեսան Ռուսաստանի արձագանքը, հասկացան, որ իրենք մեծ վտանգի առջև են կանգնած, ինչն էլ կոնսոլիդացրեց հանրությանը:
Այսօր Հայաստանում մարդիկ այդ վտանգը չեն տեսնում, և անգամ ԼՂ հարցի լուծումը կապում են Ռուսաստանի հետ: Սա շատ տարօրինակ է, որովհետև եթե Ռուսաստանի հետ են կապում ԼՂ խնդրի լուծումը, ինչո՞ւ Ռուսաստանը 1993-94 թվականներից հետո այդ հարցը չլուծեց ի նպաստ հայերի, եթե կարող էր կամ ուզում էր դա անել:
Բնականաբար, նման ազգային կոնֆլիկտները միշտ մեծ տերությունների ձեռքին գործիք են ցանկացած պահի այն շարժելու և այս կամ այն կողմից ինչ-ինչ դիվիդենտներ քաղելու համար:
Ինչ վերաբերում է Մայդանին, 2008 թվականին մենք ունեցանք այդ Մայդանը: Այլ խնդիր է, որ ինչ-ինչ քաղաքական սխալ հաշվարկների կամ ուղղակի մինչև վերջ չգնալու պատճառով Մայդանը մինչև վերջ չկայացավ Հայաստանում: Այսինքն՝ մենք դա ունեցել ենք ուկրաինական դեպքերից տարիներ առաջ:
-«Քաղաքացիական պայմանագիրը» և նաև այլ քաղաքական ու քաղաքացիական նախաձեռնություններն արդյոք չպե՞տք է դնեն այդպիսի մեծ խնդիրներ:
– Ես վստահ եմ, որ բազմաթիվ քաղաքացիական խմբեր դնում են այդ հարցը: Դա կարելի է տեսնել նաև Ֆեյսբուքում: Բայց քանի որ այդ խմբերի նպատակները տարբեր են, չեն կարողանում համատեղ գործունեություն ծավալել: Դա մի կողմից լավ է, մյուս կողմից՝ վատ, որովհետև բազմազանությունը քաղաքացիական դաշտում շատ նորմալ է: Ես վստահ եմ, որ ժամանակ կգա, երբ նույն քաղաքացիական ակտիվիստները կդառնան մեր երկրի լիդերները:
Վրաստանը շատ լավ օրինակ է դրա համար, որտեղ նույնիսկ Շևարդնաձեի օրոք հասարակական քաղաքացիական դաշտից միշտ մարդիկ էին ներգրավվում իշխանության մեջ: Որոշակի քվոտաներ կային, և նրանք հասկանում էին, որ պետականն իշխանական համակարգը պետք է անպայման սնվի քաղաքացիական դաշտից: Դա շատ ավելի վառ երևաց Սաակաշվիլիի օրոք, երբ բազմաթիվ հասարակական կազմակերպություններում թրծված մարդիկ գնում էին կառավարություն և դառնում նախարարներ: Այդ ավանդույթը մեզ մոտ էլ պիտի ձևավորվի:
Մենք այդպիսի մի չհաջողված փորձ ունենք. խոսքը արդարադատության նախարարի մասին է: Բայց ժամանակները կփոխվեն, և մարդիկ կգիտակցեն, որ իշխանությունն անպայման պետք է սնվի հասարակական քաղաքացիական դաշտից, որպեսզի կարողանա ճիշտ ուղղորդվել և ճիշտ ուղղությամբ գնա:
