«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է 2008 թվականի մարտի մեկյան ողբերգական իարադարձություններն ուսումնասիրող «Փաստահավաք» խմբի անդամ Սեդա Սաֆարյանը:
-Տիկին Սաֆարյան, 6 տարի է անցել 2008-ի մարտի 1-ի իրադարձություններից, ի՞նչ եք կարծում՝ այս տարիների ընթացքում «Փաստահավաք» խմբի գործունեության դադարից հետո այդ էջը բացահայտելու համար քայլ առաջ արվե՞լ է:
–Մենք քայլ առաջ չունենք, ունենք քայլ հետ: Ես կարծում եմ, որ Մարտի 1-ի բացահայտման հարցում պետական դիմադրությունը հանգեցրեց նրան, որ Մարտի 1-ը՝ որպես հավատի կորուստ և բացահայտման հարցում անտարբերության դրսևորում, շատ ծանր նայվեց ժողովրդի կողմից:
Խնդիրն այն է, որ անգամ տուժողների հետ շփվելու պարագայում դու տեսնում ես, որ մարդը կորցրել է իր տղային, բայց ինքը շատ ակտիվ ուզում է գործի բացահայտմանը մասնակցել և տեսնել, թե իր տղային ով է սպանել: Մարդիկ շատ բան չեն ուզում, բայց պարզվեց, որ մեր պետական այրերը մտածեցին, որ շատ բան են ուզում, և այսօր 10 զոհերի հետ կապված գրեթե ոչինչ չունենք, չունենք կոնկրետ հանցադեպի հետ առնչվող կոնկրետ մեղադրյալ: Եվ եթե գլոբալ նայենք հարցին, այն, ինչ որ արձանագրվել է 2008 թվականին, վեց տարի անց ոչինչ չի փոխվել: Ինչ որ մենք ասել ենք ի սկզբանե՝ պետության անհարկի միջամտություն, պետական ապարատի որոշակի ուժերի օգտագործում մարտի 1-ին, մարտի 1-ի առավոտյան գործողությունների անհամաչափություն և ոչ իրավաչափ գործընթաց, գրեթե բան չի փոխվել՝ այսքանն էլ մնացել է, սրանից ավել արձանագրված ոչինչ չունենք:
–Հայ ազգային կոնգրեսն արդեն երկրորդ անգամ նախաձեռնում է մարտիմեկյան դեպքերն ուսումնասիրող հանձնաժողով ստեղծել: Ի՞նչ եք կարծում՝ նույնիսկ եթե այն ստեղծվի, որևէ արդյունք կտա՞:
-Ես կարծում եմ, որ հենց մարտի 1-ի առավոտյան և դրա հաջորդ օրը պետք է այդ հանցագործությունը իր իրական դեմքով բացահայտված լիներ: Երբ դրանից անմիջապես հետո մտցվեց արտակարգ դրություն, և շատ շատերը Հայաստանը լքեցին վախից, այդ վախի մթնոլորտի պատճառով վկաները խուսափեցին Հատուկ քննչական ծառայություն գնալուց, իսկ ովքեր գնացին՝ հիասթափված հետ եկան և մյուսներին ասացին, որ պետք չէ գնալ, որովհետև այնտեղ ճշմարտություն չի բացահայտվում: Այս ցանկությունների բացակայության պարագայում, երբ իրավասու մարմինները ոչինչ չեն արել, ես կարծում եմ, որ հանձնաժողովների լիազորություններն այնքան մեծ չեն, որքան վարույթն իրականացնող մարմնի լիազորությունները: Եթե անգամ ընդունենք, որ «Փաստահավաք» խմբին լայն լիազորություններ էր տրված, և կարելի էր որոշ փաստեր հրապարակել, ասենք՝ պաշտոնյաների հետ կապված տեղեկություններ նրանցից ստանալ, ապա հանձնաժողովները չեն կարող այն դերն ունենալ, ինչ կոնկրետ նախաքննական մարմինը:
Ես կարծում եմ, որ այդ գործառույթը պետք է իրականացներ այն մարմինը, որը սահմանադրությամբ և օրենքով լիազորված է դա անելու:
Հանձնաժողովների ստեղծումը. գուցե 2008-2009 թվականներին դրա անհրաժեշտությունն ինչ-որ տեղ կար, ասենք՝ «Փաստահավաք» խմբի ստեղծման անհրաժեշտությունը, բայց դրանից հետո երբ համոզվում ես, որ «Փաստահավաք» խմբի աշխատանքներին խոչընդոտողները շատ էին, և նույն իրավիճակն է, կասկածում ես նոր հանձնաժողովի ստեղծման և դրա արդյունավետ աշխատելու հնարավոր ելքերին:
Լավ է, որ տեղում չենք դոփում, ուզում ենք ինչ-որ բան ավելացնել, բայց երևի թե ո՛չ հանձնաժողովի կարգով. պետք է մտածել ավելի ճկուն ու արդյունավետ մեթոդով քննություն ապահովելու մասին, որն այս օրերին շատ դժվար եմ համարում:
–Տիկին Սաֆարյան, «Փաստահավաք» խմբի չորրորդ զեկույցում տեղեկություններ են հրապարակվել մի շարք օլիգարխների, այդ թվում նաև ԲՀԿ առաջնորդ Գ․Ծառուկյանի թիկնազորի կողմից հագուստ տրամադրելու մասին: Ինչո՞վ կարելի է բացատրել այդ կուսակցության ներկայիս աշխուժությունն ու կողմ արտահայտվելը հանձնաժողով ստեղծելու կապակցությամբ:
–Խնդիրն այն է, որ մենք նաև չհասցրինք այդ հարցի մեջ խորանալ: Մի անգամ գնացինք իրային պահեստ, մեզ թույլ չտվեցին մտնել և մատյաններում ստուգում իրականացնել, և այն փաստաթուղթը, այն հիմքը, որը վկայում էր մեր այս կոնկրետ նշված փաստը, այդպես էլ մնաց չպարզաբանված:
Եթե անգամ «Բարգավաճ Հայաստանը» գտնում է, որ մեր զեկույցում ինչ-որ ճշտելու հարց կա, և դա իրենց կուսակցության պատվի հետ առնչվում է, թող հանձնաժողով ստեղծեն հենց այդ կոնկրետ հարցի շուրջ և իրենց թիկնապահներին կասկածի տակ դնելու համար ուսումնասիրություններ անեն: Ավելի շատ ապացույց ձեռք բերել մեզ չհաջողվեց, որովհետև խոչընդոտող հանգամանքներ շատ էին, և մենք չկարողացանք առաջ անցնել ու ռեալ ճշտում մտցնել այդ հանգամանքի մեջ:
–Ամեն դեպքում, ապացուցյներ ներկայացրել եք, այդ կուսակցությունն էլ ոչ թե դրանք հերքում է, այլ պարզապես այս օրերին դրա վերաբերյալ ոչինչ չեն խոսում ո՛չ իրենք, ոչ էլ նույնիսկ Հայ ազգային կոնգրեսը, միայն «Ժառանգությունն» է կարծես մատնանշում Մարտի 1-ի պատասխանատուներին:
-Ես ողջունում եմ, եթե կարողացել են մեկ անգամ համախմբվել, որովհետև նույն «Փաստահավաք» խմբին չհաջողվեց համախմբվել, երբ որ բոլոր կուսակցությունները իրենց շահերով ընդառաջվելով էին անձ ուղարկում «Փաստահավաք» խումբ, և մեր գործառույթներն արդեն այն չէին դառնում, ինչ որ «Փաստահավաք» խմբի առջև դրված խնդիրն էր, շատ դժվար է այդպես աշխատել:
Ինձ շատ է զարմացրել, որ այս հարցում միասնություն է ձեռք բերվել. միասնություն կարող են ձեռք բերել նաև հակառակ ուղղությամբ, որ բոլորն իրենց ուզում են արդարացնել. այս տեսանկյունից կարող է հակառակ հանձնաժողով ստեղծվել, որը սրան հակառակ զեկույց կգրի և կասի, որ մենք չկանք սրա մեջ, գուցե դրա համար են միասնական կարծիք ասում:
Ես չեմ կարող ասել, թե ինչով է պայմանվորված վեց տարի անց միասնական կարծիք ունենալը հանձնաժողով ստեղծելու կապակցությամբ: Այդ նույն հանձնաժողովներում իրենք եղել են, ի՞նչ են արել, հանձնաժողովի որևէ անդամ, անգամ երբ այդ զեկույցներն են ծնվել, այդ զեկույցների կապակցությամբ հակադարձում չեն արել, դրանով գոնե ընդունե՞լ են, չէ, որ այդ զեկույցներում գրվածը գոնե 80 տոկոսով ճշմարտացի է: Այդ տեսանկյունից ես ոչինչ չեմ կարող ասել, թե ինչու են տրամադրված հանձնաժողով ստեղծելուն:
–Այսքան տարի անց, եթե նորից հնարավորություն լինի ստեղծել «Փաստահավաք» խումբ, հնարավոր կլինի՞ շարունակել աշխատանքն այնտեղից, որտեղ կանգ էիք առել: Գիտեմ, որ, օրինակ, Տիգրան Աբգարյանի մահվան հանգամանքները գրեթե ամբողջությամբ պարզել էիք:
–Աշխատանքը մի քիչ ցրված ստացվեց, ասենք՝ խմբավորում չստացվեց, աշխատանքի կանոնակարգման հարցում մեր մեջ չկար միասնական կարծիք: Եվ նյութեր ձեռք բերվեցին, որոնք մնացին մի անկյունում, դրանց կապակցությամբ ընդհանրապես չհասցրինք ո՛չ տեսակետ, ո՛չ կարծիք ունենալ, դրանք մնացին նյութերի մակարդակով: Ես չգիտեմ՝ կարո՞ղ ենք սկսել, թե՞ ոչ, բայց խնդիրն այն է, որ մենք չգիտենք նույնիսկ՝ մեր հավաքած փաստերն ուր են: Ես և Անդրանիկ Քոչարյանը դիմում ուղարկեցինք հանձնաժողով և խնդրեցինք, որ մեզ իրազեկեն, թե ուր են այդ նյութերը։ Որքան հիշում եմ՝ մի փոքր երկտող ստացանք, որ նյութերը գտնվում են հատուկ քննչական ծառայությումնում և տրամադրվել են դատախազությանը, բայց այդ կապակցությամբ այլևս որևէ շարունակություն չեմ տեսել: Այդ իսկ պատճառով չեմ կարող ասել՝ ընդհատված պահից որևէ բան սկսել կարո՞ղ ենք, թե՞ ոչ։
