Նիկոլ Փաշինյանը վաղն աշխատանքային այցով մեկնում է Ֆրանսիայի մայրաքաղաք Փարիզ, որտեղ կմասնակցի Առաջին աշխարհամարտի զինադադարի պայմանագրի 100-ամյակին նվիրված հանդիսությանը և Փարիզի խաղաղության համաժողովին: Փարիզում նոյեմբերի 10-11-ը կհավաքվեն աշխարհի տասնյակ պետությունների առաջնորդներ, այդ թվում՝ ԱՄՆ, Ռուսաստանի, որոնց միջև հնարավոր է նույնիսկ հանդիպում: Փարիզում կլինի նաև Թուրքիայի նախագահ Էրդողանը: Առաջին աշխարհամարտը բավական ողբերգական հետևանք է ունեցել հայ ժողովրդի և Հայաստանի համար՝ Հայոց ցեղասպանության և Հայաստանի պատմական տարածքների, այսպես ասած, վերաբաժանման առումով: Ըստ էության, հայ ժողովուրդն ու Հայաստանն Առաջին աշխարհամարտի զոհերի շարքում են և այդ իմաստով նաև, ինչպես ընդունված է համարել՝ աշխարհը պարտք ունի հայերին: Մյուս կողմից, սակայն, համաշխարհային կյանքը պարտք ու պահանջի տրամաբանության ներքո դիտարկելը ինչ-որ իմաստով կարող է հավասարազոր լինել ինքնախաբեությանը:
Խոշոր հաշվով՝ պարտք ու պահանջը, ըստ էության, գործիք է, որ կիրառվում է ըստ անհրաժեշտության: Իսկ այդ կիրառության կարողության հասնելու համար պետք է առաջնորդվել բոլորովին այլ սկզբունքներով, և հենվել ոչ թե անցյալի «պատմական արդարության» կամ «պատմական իրավունքի», այլ սեփական կյանքի հանդեպ ներկայիս իրավունքի ու պարտավորության գիտակցության վրա: Այլ կերպ ասած՝ անցյալի մեր իրավունքով որևէ դուռ նշանակալի թակելու համար մենք պետք է նախ՝ ներկայումս հասնենք նշանակալի կարողությունների և դերակատարության: Սա ամենևին չի նշանակում, որ մենք չպետք է աշխարհին հիշեցնենք մեր հանդեպ ունեցած «պարտքի» մասին, մեր պատմական իրավունքների և առավել ևս մեր ժողովրդի հանդեպ գործած հանցագործության՝ ցեղասպանության ճանաչման մասին: Պարզապես խնդիրն այն է, որ, իբրև պետականություն ունեցող ազգ, մենք կարիք ունենք, թերևս, մեր գիտակցության և մտապատկերի մեջ հանգամանքների և գործոնների վերադասավորման: Մենք, ըստ էության, տասնամյակներ շարունակ մեր ներկան պայմանավորել ենք նրանով, թե ինչի կարող ենք հասնել անցյալի իրավունքներում ինչ-որ բանի հասնելու հարցում: Իրականում, սակայն, անցյալի իրավունքներում մենք ինչ-որ բանի հասնելը պետք է պայմանավորենք նրանով, թե ինչի կարող ենք հասել որպես պետություն ներկայում, պատասխանատվության այն գոտում, այն տարածքում, որ ունենք մենք՝ իբրև համաշխարհային կյանքի մասնակից պետականություն:
Այս տեսանկյունից, պատմական այս շրջափուլում Հայաստանը գտնվում է իսկապես հետաքրքիր մի եզրագծում կամ սահմանագծում, երբ բռնել է խորքային վերափոխումների ճանապարհ, հայտնվելով համաշխարհային ուշադրության կենտրոնում, և գործնականում առաջին անգամ այդ ուշադրության կենտրոնում հայտնվելով ներկայումս ունեցած ձեռքբերման շնորհիվ: Խոսքը, իհարկե, թավշյա հեղափոխության մասին է: Մյուս կողմից, սակայն, ներկայի ժամանակային կտրվածքը ավելի լայն է, և այդ իմաստով հայ ժողովուրդն ու Հայաստանն ունեն նաև արցախյան ձեռքբերումը, ինչը, ի դեպ, որոշակի իմաստով նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեզ համար կորստաբեր արդյունքի որոշակի վերականգնման վկայություն է: Իր հերթին, սակայն, դա ևս մեկ անգամ հուշում է, որ մենք մեր իրավունքը կարող ենք վերականգնել միայն մեր ուժով, մեր կամքով, ոչ թե աշխարհին ներկայացվող բարոյական պահանջներով: Եվ երբ մենք մեր ուժով կարողանում ենք տեր կանգնել մեր որևէ իրավունքի, այն վերածել ներկայի, աշխարհից ստանում ենք համարժեք արձագանք, ինչպես եղել է արցախյան հաղթանակի դեպքում:
Մենք, ըստ էության, որպես պետականություն ունեցող ազգ և հասարակություն, արդեն մոտ երեք տասնամյակ քայլում ենք հակասականության այդ բարակ գծի վրա՝ ներկայից դեպի պատմություն, թե պատմությունից դեպի ներկա: Ավելի շուտ, քայլում ենք դեպի անցում՝ «ներկայից դեպի պատմություն բանաձևին», երբ, այդուհանդերձ, մեր ներկայիս պատասխանատվության գոտում արդյունավետ կենսագործունեությունն է պատասխանատվության նոր գոտիների հավակնելու ճանապարհը և բանալին:
