Այսօր, չնայած Կազանում տեղի է ունենալու ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հերթական եռակողմ հանդիպումը, այդուհանդերձ երևի թե առավել կարևոր է ոչ թե հարցը, թե ինչ է լինելու Կազանում, այլ այն, թե ինչ է լինելու Կազանից հետո:
Ի՞նչ է լինելու, եթե ստորագրվի ինչ-որ համաձայնագիր, և ինչ է լինելու, եթե այդպիսի բան չլինի: Եթե ստորագրվում է, ապա բնականաբար կողմերը ձեռնմուխ են լինում այսպես ասած Խաղաղության համաձայնագրի մշակմանը: Այդ դեպքում ի՞նչ քաղաքական տրանսֆորմացիաներ են տեղի ունենում երկրների ներսում` ի՞նչ է լինում Ադրբեջանում, որտեղ ընդդիմությունը վերջին շրջանում ակտիվություն է ցուցաբերում: Ի՞նչ է լինում Հայաստանում, որտեղ իրավիճակը կարծես թե շատ ավելի հստակ է և հայտնի են քաղաքական ուժերի դիրքորոշումները: Ի՞նչ վարքագծային փոփոխություններ է ենթադրելու այդ ստորագրությունը Հայաստանի քաղաքական դաշտում: Ի՞նչ է անելու օրինակ Դաշնակցությունը, Ժառանգությունը, Ռոբերտ Քոչարյանն իրեն ինչպես է պահելու:
Այդ ուժերն են, որ Ղարաբաղի հարցում հանդես են գալիս առավել այսպես ասած «անզիջում» դիրքերից: Ի՞նչ է անելու Հայ ազգային կոնգրեսը, որը, քննադատելով Ղարաբաղի հարցում իշխանության մարտավարությունը, ռազմավարական իմաստով այդուհանդերձ ողջունում է փոխզիջումային կարգավորումը: Ի՞նչ են անելու կոնգրեսի մեջ այդ հարցում գաղափարական տարաձայնություններ ունեցող ուժերը:
Սրանք, թերևս, բավական հետաքրքրական հարցեր են, որոնց պատասխանն իհարկե դժվար է արագորեն և փոքր ֆորմատի մեջ գտնել, սակայն ակնհայտ է, որ ստորագրությունն իր մեջ պարունակում է բավական մեծ քաղաքական շարժերի պոտենցիալ, ինչը Հայաստանի իշխանությունը, ու նաև միջնորդ երկրները, չեն կարող, կամ չէին կարող թերևս հաշվի չառնել Կազանից առաջ: Ինչ վերաբերում է չստորագրելուց հետո հնարավոր զզարգացումներին, ապա այստեղ թերևս հարց է առաջանում` կլինի պատերազմ, թե այդուհանդերձ կեզրափակվի այսպես ասած ռուսական եռակողմանիության փուլը և միջնորդները նոր ֆորմատներ և գաղափարներ կորոնեն:
Պատերազմի հավանականություն իսկապես կա: Բայց դա իհարկե լինելու է ոչ թե Ադրբեջանի հուսահատ որոշումը, այլ միջնորդների համաձայնությունը: Եթե նրանք փակուղային իրավիճակից դուրս գալու գաղափարական ելքեր չգտնեն, ապա հնարավոր է սադրեն փոքր պատերազմ ինչ-որ իրավիճակ փոխելու կամ բանակցային նոր ալիք խթանելու համար, երբ ասենք որոշ կարճ ժամանակի անպտուղ բախումներից հետո կողմերը նորից կնստեն բանակցությունների սեղանին: Երկարատև պատերազմ հազիվ թե որևէ մեկը թույլ տա, քանի որ ներկայումս աշխարհում առանց այդ էլ մեծ են գերտերությունների կոնֆլիկտային տաք գլխացավերը, և հազիվ թե որևէ մեկն անմտություն ունենա համաձայնելու կրակի տալ վառոդի այն տակառը, որն իրենից ներկայացնում է հարավկովկասյան տարածաշրջանը:
Սակայն լոկալ, կարճատև պատերազմն ընդամենը հնարավոր զարգացումներից մեկն է, բայց ամենևին՝ ոչ ամենահավանականը կամ, առավել ևս, միակը: Ի վերջո, հավանականության տեսակետից ավելի մեծ է ֆորմատային փոփոխության հեռանկարը, երբ ասենք Մինսկի խումբը կփորձի կա՛մ ընդլայնվել, կա՛մ որոշակի կից` զուգահեռ գործընթացներ սկսել: Համենայն դեպս, Կազանում ստորագրելուց բացի, չստորագրելն էլ խոստանում է բավական հետաքրքրական զարգացումներ:
