Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտի ղեկավար, քաղաքագետ Ստեփան Սաֆարյանը «Առաջին լրատվական»-ի հետ հարցազրույցում խոսել է մայիսի 25-ին Բրյուսելում կայանալիք ՆԱՏՕ-ի և մայիսի 26-27-ը Սիցիլիայում կայանալիք «Մեծ յոթնյակի» (G7) գագաթնաժողովների մասին:
– Պարոն Սաֆարյան, այս երկու խոշոր միջոցառումները, Ձեր կարծիքով, ի՞նչ հետաքրքրություն են ներկայացնում Հայաստանի համար:
– Կարծում եմ, որ դրանք մեծ կարևորություն ունեն Հայաստանի համար եթե ոչ ուղղակիորեն, ապա գոնե անուղղակի իմաստով: Նախ, Միացյալ Նահանգներում նոր նախագահի ընտրությունից հետո Միացյալ Նահանգների հարաբերությունները ՆԱՏՕ-ի հետ հստակեցված չեն, և այս առումով թերևս առաջնային ուշադրություն կգրավի տրանսատլանտյան երկխոսությունը: Հիշում ենք Միացյալ Նահանգների նորընտիր նախագահի սկանդալային հայտարարությունները թե՛ նախընտրական շրջանում և թե՛ նույնիսկ ընտրվելուց հետո: Թրամփը հայտարարել էր, թե ՆԱՏՕ-ն հնացած կառույց է: Իհարկե, հետագայում նա ընդունեց, որ լավ չի պատկերացրել ՆԱՏՕ-ի կարևորությունը բոլոր առումներով: Համենայնդեպս, Միացյալ Նահանգներում որևէ մեկը թույլ չի տա նախագահին հրաժարվել մի կառույցից, որի դոմինանտ և շոգեքարշ ուժը հանդիսանում է Միացյալ Նահանգները: Կարելի է ասել, որ անգամ Թրամփի դիրքորոշման փոքրիկ մեղմացումից հետո Նահանգների նոր վարչակազմի և եվրոպական հին մայրցամաքի տարբեր երկրների հարաբերությունները վերասահմանման կարիք ունեն: Անկախ այս գագաթնաժողովից՝ ՆԱՏՕ-ն շարունակելու է իրականացնել վարշավյան գագաթնաժողովի ընթացքում ընդունված փաստաթղթով սահմանված ռազմավարությունը, բայց խնդիրն այն է, թե որքանո՞վ իրար կհամապատասխանեն Միացյալ Նահանգների և մյուս անդամների գործողությունները այդ ռազմավարության իրականացման հարցում, դրանցից որո՞նք ավելի մեծ կարևորություն կստանան և որո՞նք ավելի քիչ կկարևորվեն:
Դատելով նոր նախագահի առաջին այցելությունից Մերձավոր Արևելք՝ կարելի է ասել, որ Թրամփի վարչակարգը հստակ կենտրոնացած կլինի առավելապես մերձավորարևելյան տարածաշրջանի վրա՝ սկսած պաղեստինա-իսրայելյան կոնֆլիկտից՝ մինչև սիրիական հիմնախնդիր: Սա ակնհայտ է:
Ինչ վերաբերում է «Մեծ յոթնյակի» գագաթնաժողովին, այստեղ կրկին գլոբալ հարցերի նկատմամբ վերաբերմունքի հարցն է: Թրամփի արտաքին քաղաքականության անորոշությունները թերևս կարող են հարթվել այս գագաթնաժողովի ընթացքում, և ընդունված որոշումներից կնկատենք, թե ինչ զարգացումներ են ստանում Ռուսաստանի հետ կապված խնդիրները, ինչ բնույթ են ստանում ԱՄՆ-Չինաստան հարաբերությունները և ընդհանրապես ինչ որոշումներ են կայացվում գլոբալ մյուս հարցերի կապակցությամբ:
Ղարաբաղյան և այլ հարցերով երկու կարևոր միջոցառումների ընթացքում ընդունված որոշումները, հայտնված դիրքորոշումները թերևս ավելի շատ անուղղակիորեն պիտի ածանցվեն, և դրանց մասին առավել հստակ խոսելու հնարավորություն կունենանք այն ժամանակ, երբ սեղանին դրված լինեն կոնկրետ դիրքորոշումներ:
– Կընդունվե՞ն արդյոք հայտարարություններ ղարաբաղյան հարցի մասին ՆԱՏՕ-ի և «Մեծ յոթնյակի» գագաթնաժողովների արդյունքներով:
– Կարծում եմ, որ ղարաբաղյան խնդիրը, այնուամենայնիվ, առաջնայնություն չունի գլոբալ խաղացողների օրակարգում: Չեմ բացառում ավանդական հիշատակումը, որովհետև գոնե նրանք, ովքեր պատասխանատու են կովկասյան ուղղություններով այդ որոշումների նախագծերը պատրաստելու առումով, հստակ գիտեն, որ Ադրբեջանին «հանգստացնելու» և հակամարտության կառավարում իրականացնելու առումով կարևոր է հիշատակել հիմնախնդրի մասին, որպեսզի Ադրբեջանում Ալիևը կարդա, որ Ղարաբաղի խնդիրը իրենց օրակարգում է: Բայց գործնականում այս հարցն, իհարկե, առաջնահերթություն չէ, և մենք դա տեսնում ենք վերջին տարիներին: Որոշակի անդրադարձ կլինի այնքանով, որքանով բոլորը հստակ գիտեն, որ երբ անտեսում են այդ խնդրի հիշատակումը՝ որպես վտանգ, կարգավորման ենթակա հարց, Ալիևը ստիպում է նրանց անել դա արդեն այլ եղանակներով, երբ թեժացնում է հակամարտությունը կամ դիմում է որևէ արկածախնդրության: Ուստի, գուցե «Մեծ յոթնյակի» շրջանակներում ինչ-որ անդրադարձ կլինի, իսկ ՆԱՏՕ-ի պարագայում դա արդեն ամրագրված է վարշավյան հռչակագրում և ՆԱՏՕ-ն, կարծես թե, դա վերանայելու անհրաժեշտություն չունի: Եվ բացի այդ, ինչպես ասացի՝ ՆԱՏՕ-ի դեպքում հիմնական խնդիրը տրանսատլանտյան երկխոսության կնճիռներն են, որոնք ավելի են սրվել Դոնալդ Թրամփի՝ նախագահ ընտրվելու հետևանքով:
– Նախկինում հայտարարություններ ընդունվել են ղարաբաղյան հիմնախնդրի մասին «Մեծ ութնյակի» շրջանակներում: Հիմա չի ընդունվի, որովհետև Ռուսաստանը չկա՞ «Մեծ յոթնյակի» մեջ:
– Այո, այդ վտանգն էլ կա: Լ՛Աքվիլայում, Մուսկոկայում կամ այլ վայրերում հայտարարություններն ընդունվում էին, որովհետև Ռուսաստանը կար, ուստի հայտարարություն չի լինի ղարաբաղյան հարցի մասին գոնե ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրների մակարդակով, որովհետև համանախագահ երկրներից մեկը փաստացի վտարված է:
– Մինսկի խմբի համանախագահների վերջին հայտարարությունը չի՞ նշանակում ինչ-որ փոփոխություն այս պետությունների մոտեցումներում:
– Անշուշտ, դա արտացոլում է դիրքորոշումների փոփոխություն, որովհետև Ադրբեջանը մի շարք ռուբիկոններ անցավ, ինչը նրան ներվեց: Այս իմաստով կարելի է մատնանշել Ադրբեջանի կողմից Ապրիլյան պատերազմը նախաձեռնելու փաստը, նահանջը միջազգային բազում պարտավորություններից, այդ թվում՝ մարդու իրավունքների ոլորտում ստանձնած պարտավորությունները, հակաարևմտյան շանտաժները, ԵԱՀԿ Երևանի գրասենյակի հետ կատարվածը: Ակնհայտորեն փորձում են հասկացնել, որ կուլ չեն տա այնպես, ինչպես նախկինում էին կուլ տալիս: Բայց չեմ կարծում, որ սա հավելյալ առիթ կդառնա Ադրբեջանին պատժելու համար: Ճիշտ հակառակը, նրանք գիտեն, որ եթե ավելի գրգռեն Ադրբեջանին, նա ավելի վտանգավոր արկածախնդրությունների կդիմի: Ուստի կարծում եմ, որ ինչ-որ անդրադարձ կլինի «Մեծ յոթնյակի» փաստաթղթում՝ պարզապես հիշատակելով, որ աշխարհի հզորների համար անվտանգության խնդիրների շարքում կարևորվում է նաև այս հարցը: Բայց ավելի հեռուն չեն գնա, որովհետև, նախ, ինչպես ինքներդ նկատեցիք՝ Ռուսաստանը չկա, երկրորդը՝ դա իսկապես այս պահին մոլորակի թիվ մեկ խնդիրը չէ: Ավելի լուրջ շեշտադրումներ չեն անի նաև այն պատճառով, որ տուրք չտան Ադրբեջանի շանտաժներին, որովհետև կստացվի, թե որքան շատ է Ադրբեջանը նման էսկալացիաների դիմում, այնքան միջազգային հանրությունը շատ է դողում դրա վրա: Ուստի ինչ-որ անդրադարձ կլինի, բայց ոչ ավելին: Դիրքորոշումների փոփոխությունների առանձնապես սպասել պետք չէ, կհիշատակվի՝ որպես գլոբալ անվտանգության խնդիրներից մեկը:
