Թուրքիայում պետական կառավարման համակարգի փոփոխության, քաղաքական, գաղափարական, արժեքային փոփոխությունների շարունակվող գործընթացի համատեքստում խիստ ուշագրավ է դառնում նաև հարցը, թե ինչ փոփոխությունների կենթարկվի Թուրքիայի արտաքին քաղաքականությունը ընդհանուր առմամբ և մասնավորապես երկու կարևոր ուղղություններով՝ դեպի Միացյալ Նահանգներ կամ ավելի լայն իմաստով՝ դեպի Արևմուտք, և դեպի Ռուսաստան:
Արևմուտքի ու Ռուսաստանի միջև
Պարզ է մի բան, որ նշված համատեքստում հստակ տարանջատում պիտի մտցնենք արևմտյան հանրությունը ներկայացնող երկու միավորների՝ Միացյալ Նահանգների ու Եվրամիության միջև: Վերջինիս հետ Թուրքիայի հետ հարաբերությունները զգալիորեն վատացել էին Թուրքիայում կայացած սահմանադրական հանրաքվեից դեռ ամիսներ առաջ, իսկ հանրաքվեից հետո հակասությունները եվրոպական երկրների ու կառույցների հետ խորացան:
Այլ հարց է Միացյալ Նահանգների մոտեցումը: Նախագահ Թրամփը, չնայած ապրիլի 16-ի հանրաքվեի մասին արևմտյան դիտորդների կոշտ գնահատականներին, շնորհավորեց Թուրքիայի նախագահ Էրդողանին հանրաքվեում հաղթելու կապակցությամբ: Վերջին շրջանում գրանցված մյուս կարևոր ազդակը թուրք-ամերիկյան հարաբերություններում կարելի է համարել Թուրքիայի աջակցությունը Վաշինգտոնին՝ Սիրիայի ավիաբազան հրթիռակոծելու հարցում:
Մյուս կողմից Անկարան շարունակում է բավական բարդ հարաբերություններ պահպանել Մոսկվայի հետ: Թուրք-ռուսական հարաբերությունների մասին վերջին ուշագրավ տեղեկությունն այն է, որ Թուրքիայի և Ռուսաստանի ղեկավարները կհանդիպեն մայիսի 3-ին՝ Սոչիում: Թուրքիայի պաշտպանության նախարար Ֆիքրի Ըշըքը հայտարարել է, թե նախագահ Էրդողանը հույս ունի նախագահ Պուտինի հետ քննարկել Ռուսաստանի կողմից Թուրքիային «Ս-400» զենիթահրթիռային համալիրներ մատակարարելու հարցը: Արդյո՞ք բանակցությունը «Ս-400»-ի վաճառքի շուրջ զուտ ռազմական հարց է, թե՞ այն ունի նաև քաղաքական նշանակություն՝ հատկապես վերջին իրադարձությունների խորապատկերին:
Հայաստանը՝ բալանսի մեջ
Թուրքիան բարձրացնում է Ռուսաստանից «Ս-400» հզոր համակարգերը գնելու հարցը՝ ՆԱՏՕ-ին վախեցնելու, Արևմուտքից ավելի շատ օգուտներ կորզելու նպատակով, «Առաջին լրատվական»-ի հետ զրույցում մեկնաբանեց քաղաքագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Լևոն Շիրինյանը: Բայց Պուտինի հետ Էրդողանի հանդիպման հիմնական նպատակը սա չէ, այլ նախագահական համակարգին անցնելու նախաձեռնությանը պաշտպան գտնելը:
«Ռուսաստանին փորձում են խաղի մեջ ներքաշել: Սա թուրքական բլեֆ է, բայց կարող է և արդյունք տալ, որ «ձեզ հետ բարեկամ լինելով՝ ես նրա գիրկը կնետվեմ»: Փողոցում կանգնած աղջկա տարբերակն է իրենը: Սա է հարցի պատասխանը»:
Ավելի լայն իմաստով՝ Թուրքիան հիմա 3-4 բևեռների հետ բալանսի որոնման ակտիվ փուլում է: Հիմնական բևեռներն են Ռուսաստանը, Միացյալ Նահանգները ու Եվրամիությունը. «Թուրքիան, Էրդողանն ու իր թիմակիցները անցման շրջան են ապրում: Թուրքիան լողում է, լող է տալիս 3-4 բևեռների միջև: Դա անվանենք բալանսի որոնում: Ընտրություններից հետո ուղենիշներ է որոնում, որտեղ կայունություն կգտնի»:
Այդ կայունությունը, ըստ քաղաքագետի, կախված է հետևյալից, որ նախագահական համակարգին անցնելը ոչ միայն Էրդողանի, այլև թուրք քաղաքական-զինվորական իսթեբլիշմենթի որոշումն էր: Պատճառն այն է, որ երկիրը ներքին իմաստով ճաքում է մշակույթների, քաղաքակրթությունների և ազգերի միջև, և որպեսզի պահեն «ունիտար պետությունը», որի ստորջրյա հոսքը գնում է դեպի ֆեդերալիզացիա կամ առնվազն՝ ավտոնոմիզացիա, Թուրքիան անցավ կառավարման նախագահական համակարգի:
Բայց ավելի կոնկրետ Թուրքիայի քաղաքականությունը պարզ կդառնա միայն Էրդողանի կողմից նոր կառավարությունը ձևավորելուց հետո:
Իսկ Միացյալ Նահանգները երկշերտ քաղաքականություն կիրականացնի Թուրքիայի ուղղությամբ՝ մի կողմից պահելով նախկին քաղաքական կուրսը Թուրքիայի հետ, մյուս կողմից՝ լայնորել կիրառելով քաղաքական ճնշումներ. «Ենթադրում եմ, որ Հայաստանը այդ բալանսի մեջ է դրվելու ամերիկացիների կողմից»:
Ամեն դեպքում քաղաքագետ Լևոն Շիրինյանը համոզված է, որ Թուրքիան դուրս չի գա ՆԱՏՕ-ից, քանի որ դա խելագարություն կլինի Թուրքիայի կողմից:
«Եթե դա եղավ, պատկերացնո՞ւմ եք՝ ՆԱՏՕ-ում ինչ շարժիչ ուժեր կան: Թուրքիան ուղղակի կպայթեցնեն: Ինջիրլիք ռազմակայանի սեփականատերը հայ է, գողացված հողի վրա է: Եթե Թուրքիան որոշի իսկապես դուրս գալ ՆԱՏՕ-ից, նույն օրը նվեր կստանանք ռազմակայանը ամերիկացիներից: Պարզապես Թուրքիան «Ս-400»-ը ուզում է նրանց վախեցնելու և նաև փող պոկելու համար: Բայց միաժամանակ Թուրքիան բալանսն է որոնում: Առայժմ պետք է սպասենք և հետևենք հետագա զարգացումներին: Խնդիրը միանշանակ չէ և խիստ բազմաշերտ է»,- ավելացրեց Լևոն Շիրինյանը:
Էրդողանի խաղը
Պրահայի «Ազատություն» ռադիոկայանի «Էխո Կավկազա» ծառայության քաղաքական մեկնաբան Վադիմ Դուբնովը իր հերթին ասում է, թե չի կարծում, որ սահմանադրական հանրաքվեն Թուրքիայում հստակեցրել է ԱՄՆ-ի կամ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների համակարգը:
«Կարծում եմ, որ Մոսկվան հիմա ուշադիր նայելու է հանրաքվեից հետո առաջացած սինդրոմներին, թե որքանով Էրդողանին կհաջողվի վերահսկել իրադրությունը բավական բարդ երկրում: Նման իրավիճակում առավել ևս չեմ կարծում, թե Մոսկվան պատրաստ է վճռական քայլերի, ուստի սպասողական վիճակում է: Նույնը կարելի է ասել նաև Վաշինգտոնի մասին: Իսկ Էրդողանի խաղը շատ պարզ է, այսինքն՝ պարզ է ընկալման, կառուցվածքի առումով: Կատարման իմաստով այն բավական բարդ է: Խաղը հետևյալն է՝ աջակցություն ամերիկացիներին Ասադի դեմ պայքարում և մյուս նախաձեռնություններում, մյուս կողմից՝ բավական հակաամերիկյան քաղաքականություն այն ոլորտներում, որտեղ Թուրքիան մոտ է Ռուսաստանին: Խաղի երրորդ բաղադրիչը քրդերի հարցն է»,- «Առաջին լրատվական»-ի հետ զրույցում նշեց Վադիմ Դուբնովը:
