168.am–ը զրուցել է Ռուս-Հայկական համալսարանի Տնտեսագիտության և բիզնեսի ինստիտուտի տնօրեն, տ.գ.դ., պրոֆեսոր, ՀՀ ֆինանսների և էկոնոմիկայի նախկին նախարար Էդուարդ Սանդոյանի հետ:
– Պարոն Սանդոյան, անկախ Հայաստանն արդեն 25 տարեկան է: Որտե՞ղ է հայտնվել մեր երկիրն այս տարիների ընթացքում և դեպի ո՞ւր է գնում:
– Հայաստանը հայտնվել է այնտեղ, որտեղ միշտ եղել է. ինստիտուցիոնալ իմաստով ոչինչ չի փոխվել: Իմ խորին համոզմամբ՝ մենք ոչ մի նոր սխալ չենք գործել, ոչ մի նոր խոսք չենք ասել, մարդկության պատմությանը հայտնի են բազմաթիվ օրինակներ նման զարգացումների և այս կամ այն պետությունների վախճանի կամ ձախողման: Մենք կրկնում ենք հաճախ այն սխալները, որոնք երկար պատմություն ունեն: Օրինակ՝ մեր հայրենակից, հանրահայտ տնտեսագետ, Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական համալսարանի պրոֆեսոր Դարոն Աճեմօղլուն փորձել է մարդկության ամբողջ պատմությունը ինստիտուցիոնալ վերլուծության արդյունքում ներկայացնել 2 խոշոր կատեգորիաների միջոցով՝ ինքլյուզիվ (inclusive) և էքստրակտիվ (extractive) ինստիտուտների և դրանց զարգացումների, հետևանքների տեսանկյունից (ինքլյուզիվ ինստիտուտներ՝ հասարակության լայն շերտերին հասանելի է երկրի հարստությունը, հնարավորություն է տալիս երկարաժամկետ զարգանալու, էքստրակտիվ ինստիտուտներ՝ քաղաքական ուժը կենտրոնանում է հասարակության մի փոքր խմբի մոտ, որն օգտագործում է այդ ուժը տնտեսական ռեսուրսներն իր մոտ կենտրոնացնելու և իր օգտին շահագործելու համար-խմբ.):
Ցավում եմ, բայց մեր ժողովուրդն այդպես էլ չարդիականացավ: Մենք ունենք շատ դաժան հազարամյա պատմություն և միշտ գործել ենք էքստրակտիվ ինստիտուտների դաշտում, պարծենում ենք այն հատվածներով, որտեղ ունենում ենք ժամանակավոր հաջողություններ էքստրակտիվ ինստիտուտների՝ «ուժեղ», կենտրոնացված իշխանության շնորհիվ, երբ բոլոր որոշումները կայացվում են բուրգի գագաթին, իսկ ովքեր խանգարում են շուկաների ու քվոտաների բաշխմանը, նրանք պետք է պատժվեն, և պետությունը դրանով է պետություն, որ պետք է ունենա հզոր պատժիչ ինստիտուտներ, որոնք որքան «արդյունավետ» են, այնքան պետությունը հզոր է և կայացած: Այդ երևույթները աշխարհում գոյություն ունեն 5000 տարի, և մենք ո՛չ առաջինն ենք, ո՛չ վերջինը: Եթե մենք դիտարկենք այսօր զարգացած ու զարգացող երկրների պատմությունը, գործընթացները, մշակութային առանձնահատկությունները, ազգային գենետիկական կոդը, ապա այլ հավասար պայմաններում տարբեր պատմություն ունեցող սոցիումները դրսևորվում են լրիվ այլ կերպ:
– Հայի գենետիկ կոդը Ձեզ ի՞նչ է հուշում:
– Զարգացող երկրների 99%-ից ավելին զարգացող չեն, և դաժան հումոր է, կարծես, որ զարգացող ենք անվանում չզարգացող պետությունները, որոնք կարող են 100-200 տարի չզարգանալ: Մի տեղ կվերանա տվյալ պետությունը, նույնիսկ ազգային հավաքական կոդը՝ ենթարկվելով մուտացիայի, և, ցավոք սրտի, մենք գտնվում ենք չզարգացող երկրների ցուցակում և կարող ենք այսպես չզարգանալ ևս 100 տարի, եթե պատմությունը մեզ թույլ տա: Բայց արդյոք պատմությունը մեզ կների՞, և արդյոք պատմությունը մեզ օժտե՞լ է նման ժամանակային ռեսուրսով, արդյոք մենք ունե՞նք նման հնարավորություն: Անցած տարի իմ աշակերտների հետ հետազոտություն կատարեցինք և եկանք այն եզրակացության, որ այսպես շարունակելու, տարեկան 3-3.5% տնտեսական աճ ունենալու դեպքում, երբ վերջին 7 տարում մենք կումուլյատիվ աճել ենք ընդամենը 9.7%-ով, թեև մեզ այդքան աճ հարկավոր է նվազագույնը տարեկան, իսկ Եվրոպայում եթե միջին աճը լինի 1.5%, ապա մենք եվրոպական այսօրվա կենսամակարդակին կհասնենք 240 տարի հետո: Մենք ունե՞նք 240 տարի ժամանակ: Ես կարծում եմ՝ ոչ, որովհետև գործընթացներն արագանում են, ժամանակները փոխվել են, այլևս 21-րդ դարում ենք ապրում: Ինչո՞ւ է շատերին թվում, թե ՌԴ-ում բոլորը քնում ու արթնանում են մի մտքով՝ ինչպես անել, որ Հայաստանը զարգանա ու լավ ապրի, մի խումբ մարդկանց էլ թվում է՝ ԱՄՆ-ում ու Եվրոպայում են բոլորը երազում Հայաստանի հաջողությունների ու զարգացման մասին: 1915թ.-ին էլ էին հայերն այդպես կարծում ու զարմանում, թե մենք ցեղասպանության ենք ենթարկվում, իսկ եվրոպացիները ելույթներ են ունենում, թե չի կարելի այդպես:
Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝ սկզբնաղբյուր կայքում
