ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ամերիկացի նախկին համանախագահ, հետագայում Ադրբեջանում ԱՄՆ դեսպան Մեթյու Բրայզան հանդես է եկել արցախյան խնդրում բանակցային գործընթացների վերաբերյալ որոշակի մանրամասների հրապարակմամբ, որոնցում ձևավորում է բավականին հետաքրքրական կորագիծ՝ մադրիդյան սկզբունքների հիման վրա:
Ըստ Բրայզայի, որը՝ որպես համանախագահ, պետք է քաջատեղյակ լինի իրադարձություններից, մադրիդյան սկզբունքները ենթադրել են Ադրբեջանին 7 շրջանի վերադարձ, Լեռնային Ղարաբաղի միջանկյալ կարգավիճակ՝ հետագայում կարգավիճակը վերջնականապես հստակեցնելու հեռանկարով, և միջանցք Հայաստանի հետ: Միաժամանակ նաև խաղաղապահներ, որոնք պետք է ապահովեին ԼՂ բնակչության անվտանգությունը՝ ըստ Բրայզայի:
Ինչպես հայտնի է, մադրիդյան կոչված սկզբունքները ընդունվել են 2007 թվականի նոյեմբերին: Հայաստանն այդ ժամանակ հավանություն տվեց դրանց՝ որպես բանակցության հիմք: Բրայզան ասում է, որ 2009 թվականին Սերժ Սարգսյանը «հրաժարվեց» 7 շրջանից և համաձայն էր 5-ի վերադարձի, ինչն էլ, ըստ նրա, դարձավ մինչև բոլորովին վերջերս բանակցային գործընթացում դիմակայության առարկա: Հունիսի 20-ին, ըստ Բրայզայի, Պուտինը Սանկտ Պետերբուրգի հանդիպմանն առաջարկել է փուլային տարբերակ՝ երկու շրջան, որի վերաբերյալ Սարգսյանն ու Ալիևը եկել են նախնական համաձայնության, բայց Հայաստանում իրավիճակը փոխվել է հուլիսի 17-ին ՊՊԾ գնդի գրավումով:
Թե որքանով է Բրայզայի հրապարակած բանակցային «կորը» կամ գուցե «զիգզագը» համապատասխանում իրականությանը, դժվար է ասել: Անկասկած է, որ Բրայզան առնվազն ինչ-որ ժամանակահատվածում բավականին մոտիկից, ի պաշտոնե տիրապետել է կարևոր և հանգամանալից տեղեկատվության, այսպես ասած, ոչ միայն առաջին ձեռքից, այլև ուղղակի որպես մասնակից:
Ներկայումս Բրայզան չունի այդ կարգավիճակը, հետևաբար այլ տեղեկատվության հույսին է: Ըստ այդմ՝ անկասկած է, որ տեսականում նրա իրազեկության հարցում առկա է վստահելիության գործակցի զգալի նվազում: Սակայն միաժամանակ ակնհայտ է, որ Բրայզան շոշափում է զարգացումներ, որոնք այս կամ այն կերպ հրապարակվել են նաև այլ հեղինակների մեկնաբանությունների, գնահատականների կամ կանխատեսումների տեսքով՝ ամեն մեկը հղում անելով իր աղբյուրներին:
Այստեղ արդեն երևի թե ոչ այնքան դետալային ճշգրտությունն է դառնում էական, այլ հանգամանքը, որ ակնհայտ է դառնում ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորում կոչված գործընթացը փակուղայնությունն ի սկզբանե՝ ըստ տրամաբանության: Նման իրավիճակում տարատեսակ արտահոսքերը ստեղծում են երկու «ծայրահեղության» հիմքեր՝ գործընթացը դնելով կարևոր ճամփաբաժանի առաջ: Նման արտահոսքերը բացահայտելով փակուղայնությունը կամ կհասցնեն հասարակության և հասարակական-քաղաքական խմբերի գիտակցությանն այն, որ պետք է դադարել փնտրել այդ բանակցություններում որևէ շահ, այլ պետք է փնտրել դրանց փակուղային տրամաբանությունից դուրս գալու և նոր իրականություն ձևավորելու հնարավորություններ, ելքեր կամ այդ արտահոսքերը, հղումները ըստ էության ունենում են խառնակչային նշանակություն, հանրություններին և տարբեր սուբյեկտների գցում են տարբեր վարկածների լուրջ բանավեճերի ծուղակ և խճճելով իրավիճակը էլ ավելի են խորացնում փակուղին, որը այլ բան չէ, քան պղտոր ջուր, որտեղ ամեն մեկը որսում է իր ձուկը, բայց հասարակությունների ճակատագրերի հաշվին:
Դժբախտաբար հրապարակվող տարբեր արտահոսքերը, տարբեր նկատառումներով կատարվող բացահայտումները, թեկուզ տարբեր դիտավորությամբ պայմանավորված ոչ լիարժեք հավաստի «բացահայտումները», առայժմ բացի խառնակչային էֆեկտից, չեն ունենում այլ նշանակություն: Այսինքն՝ կարևոր ճամփաբաժանում առկա իրավիճակը ուղղում են դեպի խճճված շարունակություն, այսինքն՝ դեպի փակուղի տանող ճանապարհ: Իսկ դա նշանակում է, որ ինչ-որ պահից գործընթացը կրկին կանգնելու է ռազմական բախման անխուսափելիության առաջ: Մինչդեռ, եթե կարճաժամկետ առումով խնդիրը ներկայիս հրադադարը հնարավորինս երկար պահպանելն է, ապա երկարաժամկետ տեսանկյունից նպատակը պետք է լինի այդ հրադադարի պահպանումը գործընթացի որակական տրանսֆորմացիայի համար օգտագործելը, որպեսզի հրադադարից դիտվի այլ ելք, քան պատերազմը: Գոնե պատերազմին զուգահեռ լինի այլընտրանքային ելք:
Ներկայումս դա չկա, ներկայումս տեսանելի ելքը, որի ուղղությամբ կատարվում են կամա թե ակամա «աշխատանքները», ուր տանում է ճանապարհը, պատերազմն է: Իսկ եթե գործընթացը այդ ճանապարհին է, եթե հասարակությունները, պետությունները այդ ճանապարհին են, ապա այն վաղ թե ուշ կլինի՝ որևէ ձևով, անկախ նույնիսկ կողմերի ցանկությունից: Խնդիրը այն չէ, որ խաղաղության համար պետք է պատրաստվել պատերազմի: Ինքնին դա մեխանիզմ չէ: Դա բանաձև է, որը նախ պետք է ենթադրի խաղաղության տեսլականի ձևակերպում:
Ահա սա է, որ ղարաբաղյան խնդրում լիովին բացակայում է ներգրավված բոլոր կողմերի մոտ՝ բոլոր կողմերի մոտ բացարձակապես: Խաղաղության մասին խոսելը, խաղաղությունը նպատակ հռչակելը դեռևս բավարար չէ դրան հասնելու համար: Նախ պետք է ձևակերպվի խաղաղությունը որպես տեսլական: Առայժմ ձևակերպված են միայն պատերազմի տեսլականները, որոնք ենթագիտակցորեն կլանում են ժամանակավոր խաղաղությունը:
Դրան նպաստում է հենց այն, որ բանակցային բովանդակության վայրիվերումների մասին տեղեկատվությունը առաջ է բերում ոչ թե բովանդակային դիսկուրս խնդրի մոտեցումներում փիլիսոփայության, խորքային տրամաբանության փոփոխության շուրջ, այլ փոխադարձ մեղադրանքների, ծախել-չծախելու, հերոսի և դավաճանի դիսկուրս, որը միայն ու միայն մեծացնում է մանիպուլյացիայի դաշտն ու խճճում ամեն ինչ՝ ձևավորելով միայն հանրային խուճապ և վախ: Իսկ խուճապն ու վախը խաղաղության պատվիրատու չեն:
