«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է ՀՀ նախագահի նախկին թեկնածու, քաղաքագետ, իրավաբան Անդրիաս Ղուկասյանը:
– Պարոն Ղուկասյան, օրեր առաջ մամուլում տեղեկություն տարածվեց այն մասին, որ Ղազախստանը, լինելով ՄՄ-ի առանցքային պետություններից մեկը, նախապայման է առաջադրում Հայաստանին` անդամակցել ՄՄ-ին առանց ԼՂ-ի: Դուք ինչպե՞ս եք տեսնում ՀՀ-ի անդամակցությունը ՄՄ-ին կամ ասոցացումը ԵՄ հետ, երբ կա ԼՂ-ն ներկայիս վիճակով:
– Մարդիկ չեն հասկանում՝ ինչ է Մաքսային միությունը և ԵՄ հետ Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտին, որն էլ հանգեցնում է նրան, որ ցանկացած նման տեղեկություն առաջացնում է հակասական արձանագանքներ: Մաքսային գոտին մի քանի պետությունների որոշումն է` վարել ընդհանուր արտաքին քաղաքականություն միջազգային առևտրի հարցում: Պետությունները միանում են իրար, և իրենց ընդհանուր սահմանը երրորդ պետությունների հետ դառնում է հավաքական կառավարման առարկա: Այսինքն՝ Հայաստանի և ԼՂ-ի սահմանը Հայաստանի՝ ՄՄ անդամակցության դեպքում դառնալու է ՄՄ մարմինների կառավարման առարկա, այդ մարմիններն են որոշելու՝ սահմանի վրա ի՞նչ կարգ պետք է գործի, պե՞տք է լինի մաքսային կետ, չպե՞տք է լինի մաքսային կետ: Այստեղ դա ոչ թե Ղազախստանի պահանջն է , այլ ակնհայտորեն բխում է ՄՄ էությունից: Եթե ՀՀ-ն մտնում է ՄՄ, ապա համաձայնում է, որ իր սահմանների վրա մաքսային ռեժիմը ինքնուրույն չորոշվի, այլ որոշվի ՄՄ մարմինների կողմից: Կրկնում եմ` դա ոչ թե Ղազախստանի պահանջն է, այլ բխում է ՄՄ սկզբունքներից, որ ԼՂ-Հայաստան սահմանի վրա դրվելու է վերահսկողություն ՄՄ կողմից: Ինչ վերաբերում է ԵՄ հետ Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտուն, ապա դա պետությունների միջև այնպիսի հարաբերություններ է ձևավորում միջազգային առևտրի ոլորտում, որոնք չեն տարածվում երրորդ պետությունների վրա, այսինքն՝ Հայաստանը ԵՄ հետ մտնելով Ազատ առևտրի գոտու հարաբերությունների մեջ, ազատ է երրորդ պետությունների հետ, ինչպիսին Իրանն է: Այդ դեպքում ԼՂ-ի հետ հարաբերություններ սահմանելն իր կամքից է բխում: Առանձնահատկությունը ԵՄ հետ Ասոցացման և Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտու համաձայնագրերի կայանում է նրանում, որ ԵՄ-ն հավաքական առաջարկ է արել: Եթե դա լիներ միայն Հայաստանին ուղղված առաջարկ, անշուշտ, այն կլիներ գրավիչ, բայց դա մի առաջարկ է, որն ուղղված է Ադրբեջանին, Վրաստանին, Հայաստանին, որը Հայաստանի համար բարդություններ է ստեղծում, որովհետև ԵՄ-ն Ադրբեջանին էլ է նմանատիպ առաջարկ ուղարկում և ԼՂ կարգավիճակի խնդիրը այս դեպքում դառնում է էական: Ինչպիսի՞ վիճակում պետք է ԼՂ-ն հայտնվի, երբ Ադրբեջանը, Հայաստանը ունեն ԵՄ հետ Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտու համաձայնագիր, ԼՂ-ն այս դեպքում ի՞նչ վիճակում է հայտնվում: Սա մի խնդիր է, որն, անշուշտ, ՀՀ-ԵՄ, Ադրբեջան-ԵՄ բանակցությունների շրջանում ունի որոշակի դերակատարություն: Մենք գիտենք, որ ԵՄ-ն միաժամանակ գտնվում է ԵԱՀԿ պետությունների տարածքում և իրենց մոտեցումը ԼՂ այսօրվա կարգավիճակին այն է, որ դա Ադրբեջանի կազմում մի սեպարատիստական ռեգիոն է, որը պայքարում է իր անկախության համար: Նման դրության մեջ, բնականաբար, ԵՄ-ն փորձելու է Հայաստանին հարկադրել ճանաչում: Երևի թե այլ բան չի կարող լինել, որովհետև դա կնշանակեր, որ բալանսը ԵՄ կողմից Ադրբեջանի և Հայաստանի նկատմամբ խախտված է լինելու՝ հօգուտ Հայաստանի: Հետևաբար այստեղ կա խնդիր, որը որ նույնպես խնդրահարույց է, թեպետ ԵՄ հետ Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտին չի ենթադրում որ ԵՄ-ն հնարավորություն կունենա Հայաստան-ԼՂ սահմանը ինչ-որ հավաքական մարմնի միջոցով վերահսկել, ինչպես որ ՄՄ դեպքում: Այնուամենայնիվ վստահ եմ, որ ԵՄ-ն այս հարցի շուրջ որոշակի պայմաններ պետք է Հայաստանի առաջ դնի, որոնք որ պետք է համաձայնեցվեն ԵՄ-Ադրբեջան հարաբերությունների հետ: Սա է իմ մտավախությունը եղել ի սկզբանե ԵՄ «Արևելյան գործընկերություն» ծրագրի հետ կապված:
– Այդ դեպքում, ինչպե՞ս եք պատկերացնում տարածաշրջանային ինտեգրացիոն գործընթացները:
– Առհասարակ իմ պատկերացումն այն է, որ մինչև Վրաստանին, Ադրբեջանին, Հայաստանին եվրոպական շուկաներին միացնելը, արժե մտածել, որ Վրաստանը, Ադրբեջանն ու Հայաստանը որոնեն ճանապարհներ իրենց տարածքներում միասնական տնտեսական գոտի ստեղծելու համար: Մենք այսօր տեսնում ենք, որ տարածաշրջանում չունենք նախադրյալներ ինտեգրացիոն որևէ գործընթացի համար, իսկ մեզ առաջարկում են հավաքական կերպով միանալ այս կամ այն աշխարհաքաղաքական համակարգին: Ես վստահ չեմ, որ դա կլինի արդյունավետ: Մենք տեսել ենք, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը մասնակից են տարբեր միջազգային կազմակերպությունների, միությունների` պետական և միջպետական մակարդակով: Օրինակ՝ ԱՊՀ-ում բավականին հարուստ արժեքային համակարգ և սկզբունքներ են գործում, բայց չեն կատարվում: Հայաստան-Ադրբեջան հարաբերություններում ԱՊՀ պետությունների սկզբունքներից և ոչ մեկը չի գործում: Քսան տարվա փորձը ցույց է տալիս, որ ինչ-որ համաձայնագրի հավաքական միանալը տարածաշրջանի պետություններին ոչինչ չի տալիս, ընդհակառակը` մենք ունենում ենք նոր օջախ, հարթակ, որտեղ ավելի մեծ ծավալով սկսվում է պայքար իրար դեմ, ազգամիջյան հարաբերություններն էլ ավելի սրվում են: Վրաստանը, Հայաստանը չունեն կոնֆլիկտ և կարող են սկիզբ դնել միասնական տնտեսական տարածք ստեղծելու գործընթացին` նկատի ունենալով, որ հեռանկարում Ադրբեջանը ևս կմիանա այդ տարածաշրջանային նախաձեռնությանը: Այսօր ես գտնում եմ, որ դրա մասին է պետք մտածել: Դա ավելի իրատեսական և անհրաժեշտ ծրագիր է՝ պետք է ունենալ մեր տարածաշրջանում ընդհանուր տնտեսական տարածություն, քան այսպես գեոպոլիտիկ միություններին միանալ, որտեղ որ բոլոր դեպքերում մեր կարողությունը տնօրինելու, մեր ազգային շահերին վերաբերվող հարցերն էապես նվազելու են:
– Այսինքն՝ սկզբից տարածաշրջանը պետք է միավորվի, որից հետո դրվի տարածաշրջանի ինտեգրման հարցը:
– Այո, այդ ամենից հետո պետք է որոշի տարածաշրջանը` որ աշխարհաքաղաքական կենտրոնին է միանում, թե անկախ է մնում: Պարզապես մենք տարիներ շարունակ գտել ենք, որ տարածաշրջանում գտնվող պետությունները ռեսուրս չունեն իրենց ինքնուրույն տնտեսական, անվտանգության քաղաքականությունը վարելու, կախված են ռազմական հարցերում ՌԴ-ից, ԵՄ-ից տնտեսական հարցերում, ուստի ինտեգրացիոն իրենց սեփական հնարավորությունները երբեք չեն դիտարկվել: Դա մեծագույն սխալ է: Հիմա, երբ Հայաստանն անելանելի վիճակում է գտնվում, մենք ունենք կրիմինալ ռեժիմ, կրիմինալ օլիգարխիա, մի՞թե կրիմինալ օլիգարխիան պետք է լինի Հայաստանը դեպի Եվրոպա տանող քաղաքական ուժը: Դա արժեզրկում է այդ ամբողջ ծրագիրը: Գանգստերների միջոցով եվրոպական ընտանիքին ասոցացվել չի կարելի: Նույնիսկ եթե ԵՄ-ն պատրաստ է մաֆիոզների հետ գործարքներ կնքել, այդ գործարքները կմնան թղթի վրա և չեն կատարվի, քանի որ գանգստերները երբեք չեն կատարում իրենց պայմանավորվածություններն օրինական մարմինների հետ: ԵՄ-ն այսօր փորձում է չտեսնել, որ այն մարդիկ, ովքեր որ ներկայացնում են Հայաստանը որպես կառավարություն կամ նախագահ, իրականում կազմակերպված հանցավոր խմբեր են: Բայց ԵՄ-ն ամեն կերպ մեսիջներ է ուղարկում հանրությանը, որ ինքն այդ գանգստերների հետ պատրաստ է համագործակցել, ինչը և լուրջ հարված է հանրությանը, որովհետև մարդիկ հիասթափվում են ժողովրդավարական արժեքներից: Եվրոպական արժեքները Եվրոպան իջեցնում է գանգստերական մակարդակի:
– Բայց չէ՞ որ Ասոցացման բանակցությունների արդյունքում արդիականացվում են տնտեսությունը և մի շարք ռազմավարական կարևորություն ունեցող ոլորտներում գործող համակարգերը:
– Դա նույնն է, որ գայլերը նշանակված լինեն ոչխարներին կառավարելու և իրենք իրենց մեջ պայմանավորվեն ոչխարներին ինչ կարգով, երբ և ինչպես է պետք ուտել: Մենք առ այսօր ունեցել ենք իրադրություն, որ այդ քրեաօլիգարխիկ խավը հենց այդպես է իրեն պահել՝ ում, որտեղ ուզել կերել է: Բազմաթիվ օրինակներ ունենք` Վահե Ավետյան, Արտակ Բուդաղյան: Նախկինում բազմաթիվ դեպքեր, որոնք հանրային չէին դարձել: ԵՄ անալիտիկ կենտրոնների, որոշումներ պատրաստող ուժերի պատկերացումը, որ գայլերի հետ միասին կարելի է կոնսուլտացիա անելով ոչխարների կարգավորման ինչ-որ մի պայմանավորվածության գալ և չկարգավորել այդ հարցը, կյանքի հիմքեր չունեցող տեսություն է: Մարդիկ ոչխար չեն:
– Նույն ճանապարհով Մաքսային միությո՞ւնը չի շարժվում, թեև պնդումներ կան, որ Մաքսային միության օրակարգում Հայաստանի անդամակցության հարց չկա:
– Հայաստանն, իմ կարծիքով, ՄՄ չպետք է մտնի, որովհետև Մաքսային միությունը, ինչպես և առհասարակ ՌԴ-ի բոլոր նախաձեռնությունները անարդարության և խաբեության վրա են հիմնված լինում ի սկզբանե: ԱՊՀ համաձայնագիրը՝ ՌԴ կողմից նախաձեռնված, ի սկզբանե խախտումների վրա էր հիմնված: Ամբողջ քսան տարվա քաղաքական գործունեությունը, որը նախաձեռնում էր ՌԴ-ն, ունի շատ բացասական պատմություն և շատ բացասական հիմք: Դա ելնում է ՌԴ իշխանության օլիգարխիկ և ավտորիտար էությունից: Առհասարակ ՌԴ բոլոր նախաձեռնություններն են շատ բացասական հետևանքներ ունենում: Մենք տեսնում ենք, որ ՀՀ-ՌԴ ռազմական հարաբերությունները խորին ճգնաժամ են ապրում: ՌԴ-ն և ամբողջ ԵԱՀԿ-ն խախտում են իրենց իսկ պայմանագրային ֆունդամենտալ դրույթները՝ տարածաշրջան վաճառվում է այն քանակով զենք, որն էապես փոխում է Տաշքենդի համաձայնագիրը: Չէ՞ որ Հայաստանին հարկադրեցին միանալ դրան, խախտվում է նաև ՀԱՊԿ-ի համաձայնագիրը, Եվրոպայի սպառազինության քանակը կարգավորող համաձայնագիրը: Որտե՞ղ են ԱՄՆ-ն, Ֆրանսիան, ԵԱՀԿ մյուս պետությունները, ինչո՞ւ չեն ասում, որ ԵԱՀԿ անդամ պետությունը 100-ից ավել տանկ է մատակարարում Ադրբեջանին, որի հետևանքով Ադրբեջանը Եվրոպայում սահմանված քվոտաներից դուրս է գալիս: Այսինքն՝ մենք փաստի առաջ ենք կանգնած ԵԱՀԿ տարածքում, ուր կա կոնսենսուս այս տարածաշրջանում ունենալ ավելի զուսպ ռազմական դրություն:
Տեսեք՝ ամեն անգամ մատնանշում են ՄԱԿ-ի բանաձևերը, բայց ՄԱԿ-ի բանաձևերն արգելում են որևէ մեկին զենք մատակարարել տարածաշրջանում: 1993թ. Ուկրաինան խախտեց այդ բանաձևի պահանջները, 150 տանկ մատակարարեց Ադրբեջանին, և մենք տեսանք, թե Ադրբեջանն ինչպես 1993թ. ձեռնարկեց մեծ հարձակում, որի պատճառով էլ տասնյակ հազարավոր մարդիկ զոհվեցին: Այդ նույնն անում է ՌԴ-ն: Ինչպե՞ս կարող է ՌԴ-ն մասնակից լինել ԼՂ կոնֆլիկտի կարգավորման ֆորմատին, լինելով ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ` պահանջել Հայաստանից հարգել ՄԱԿ-ի բանաձևը, որն ինքը՝ ՌԴ-ն, որպես ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի անդամ, չի կատարում: Այս հակասությունները ճգնաժամ են ստեղծում բոլոր միջազգային ինստիտուտների համար: Պատճառն այն է, որ այն, ինչ լավ է Եվրոպայի համար, ընդունելի չէ այս տարածաշրջանի համար, և մենք պետք է տարածաշրջանում մտածենք ինքնուրույն համագործակցության մասին, տարածաշրջանի տնտեսական ընդհանուր գոտի ստեղծելու մասին, պետք է տարանջատվենք նաև ԵԱՀԿ-ից, որովհետև դրա սկզբունքները չեն կատարվում:
