Սահմանադրական բարեփոխումների հանձնաժողովը չէր մասնակցում ԵՊՀ-ում՝ Վենետիկի հանձնաժողովի նախաձեռնած քննարկումներին: Մասնակցում էին քաղաքական ուժերի և քաղաքացիական նախաձեռնությունների ներկայացուցիչներ, որոնք ակտիվորեն ներկայացնում էին իրենց դիտարկումներն ու առաջարկները Սահմանադրական փոփոխությունների նախագծի կապակցությամբ: Անգամ ՀԱԿԿ-ն էր այնտեղ: Թե ինչպես կանդրադառնա այս քննարկումը նախագծի բովանդակության կամ բարեփոխման վրա, զրուցեցինք սահմանադրական բարեփոխումների հանձնաժողովի անդամ Գագիկ Ղազինյանի հետ, ով քննարկմանը հետևել էր օնլայն տարբերակով:
– Պարոն Ղազինյան, կուսակցությունները մի շարք դիտարկումներ ունեին նախագծի վերաբերյալ: Այդ հանդիպումն ինչպե՞ս կանդրադառնա նախագծի բովանդակության վրա:
– Իմ կարծիքով՝ մեր հասարակության մի մասի մոտ թյուր պատկերացում կա այս գործընթացներում Վենետիկի հանձնաժողովի դերակատարության մասին: Վենետիկի հանձնաժողովը կարճ անվանումն է, իրականում կոչվում է Ժողովրդավարություն իրավունքի միջոցով, կոչված է նպաստելու, օժանդակելու Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներում սահմանադրական բարեփոխումներին, ինչպիսի վիճակում գտնվում է Հայաստանը: Բնական է, որ նրանք ակտիվ մասնակցություն ունեն, սակայն չմոռանանք, որ նրանք ունեն խորհրդատվական բնույթի իրավունք, պարտադրելու իրավունք, մանդատ չունեն: Ընդամենը ունեն ժողովրդավարության չափանիշներ, որոնք սահմանված են, իսկ իրենք հետևում են, որ պահպանվեն այն երկրների կողմից, որոնք նման գործընթացներում են գտնվում: Իրենք շատ զուսպ և չեզոք պատասխանում էին՝ իրենք որոշող չեն, իրենք ընդամենը կարծիք են հայտնում և խորհուրդ են տալիս: Նրանք ընդամենը ասում են՝ որոշում եք խորհրդարանական կամ կիսանախագահական կառավարման մոդել, ուրեմն պահպանեք այս չափանիշները:
– Վենետիկի հանձնաժողովն առաջարկել էր վերանայել խորհրդարանում կայուն մեծամասնության ձևավորման և խորհրդարանական ընտրության երկրորդ փուլի վերաբերյալ կետերը:
– Կասկած էին հայտնել 2-րդ փուլի ոչ թե նպատակահարմարության, այլ ձևակերպման, իրականացման և ընդհանրապես Սահմանադրության մեջ այդ մասին հստակ, մանրամասն նշելու վերաբերյալ: Այդ դիրքորոշումը հստակեցվեց իրենց հետ հանդիպման ժամանակ, և որոշակի շտկումներ արվեցին, իրենք բացարձակ դեմ չեն, որ մեր երկրի իրավիճակում նման անհրաժեշտություն պետք է լինի: Պետք ընդունենք, որ մենք Իտալիա չենք, որ կես կամ մեկ տարին մեկ կառավարություն փոխվի և երկրի վրա բացասաբար չանդրադառնա: Մեզ մոտ որոշակի ժամանակ նման անկայունությունը կարող է վատ հետևանքներ ունենալ և քաղաքական, և տնտեսական առումով: Այդ պատճառով իրենք ընկալում են կայունության կարևորությունը, այլ բան է, թե ինչ միջոցներով: Իմ կարծիքով՝ նաև թյուրընկալում կա այդ կայունության շուրջ, որ բոլոր դեպքերում ինչ էլ լինի, եթե առաջին փուլի արդյունքում որևէ կուսակցություն չի հավաքում մեծամասնություն, ուրեմն անցնում է երկրորդ փուլ, իհարկե նման բան չկա: Առաջին փուլի արդյունքում կարող են ձևավորվել նաև դաշինքներ, 2-րդ փուլի կարիք ընդհանրապես չլինի: Նպատակը, որպեսզի ԱԺ-ում որևէ քաղաքական ուժ կամ դաշինք լինի մեծամասնություն, որպեսզի կարողանա ձևավորել կառավարություն, որը կարողանա գործել այն ժամանակամիջոցի ընթացքում, որի համար այն ձևավորվել է: Հիմնական մասը կձևակերպվի արդեն Ընտրական օրենսգրքով, որը՝ որպես օրգանական օրենք, ընդունվելու է որակյալ մեծամասնության կողմից:
– Համամասնական ընտրակարգի առումով էլ որոշ կուսակցություններ վերապահումներ ունեն, նշում են՝ դեռ պարզ չէ իրենց համար՝ ինչ ձևով է կիրառվելու, հնարավոր կլինի ապահովել ժողովրդավարական ընտրություններ: Այս մասին ի՞նչ կասեք:
– Պետք է ավելի շատ շեշտը դնել նախ լավ Ընտրական օրենսգիրք ունենալու և դրա հիման վրա օբյեկտիվ, լեգիտիմ ընտրություններ անցկացնելու փաստի վրա: Համամասնական ընտրակարգը երկար տարիներ մեր հանրապետությունում շատ քաղաքական ուժերի պահանջն է եղել: Այստեղ ուրիշ խնդիր է ծագում. համամասնական ընտրակարգին անցնելու համար արդյո՞ք քաղաքական ուժերը ունեն այն ռեսուրսը, նկատի ունեմ գաղափարախոսության վրա հիմնված կայուն ուժը, որը կարող է իր գաղափարախոսության վրա հիմնված կամ դրանից բխող ծրագրով ներկայանալ ընտրողին և շահել ձայները: Դրա համար պետք է աշխատենք, որպեսզի լինեն լեգիտիմ, օբյեկտիվ, արդար ընտրություններ, որպեսզի իրոք դրա արդյունքները արտահայտեն ընտրողի կամքը, օբյեկտիվ իրականությունը: Ինչպես ասում են՝ ժողովրդի ձայնը Աստծո ձայնն է, եթե արտահայտվի օբյեկտիվորեն, վստահ լինենք արդյունքների վրա, նշանակում է՝ ում ձայն տվեց ընտրողը, նա էլ իրավունք է ստանում այդ կայունության պայմաններում կառավարելու: Երբ չկարողանան լավ կառավարել և դժգոհի ընտրողը, հաջորդ ընտրություններում կփոխվի. ձայնը տալիս է այն քաղաքական ուժին, որին ավելի է վստահում: Կարևորը լինի Սահմանադրության հիման վրա լավ Ընտրական օրենսգիրք, ու այն իրականացվի:
– Նախագահի ընտրության կարգը նույնպես շատ է քննարկվում, ընտրիչների վերաբերյալ առարկություններ ունեն քաղաքական ուժերը:
– Երեք տարբերակ է քննարկվում, առաջինը՝ միայն ԱԺ կողմից, երկրորդը ԱԺ և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ներկայացուցիչներ, երրորդ՝ այս երկուսին գումարած սփյուռքի ներկայացուցիչներ: Կարծում եմ՝ սփյուռքի ներկայացուցիչների մասնակցությունը կբացառվի, քանի որ հստակ չենք կարողանա ընտրել սփյուռքի ներկայացուցիչներին, որոնք կարող են մասնակցել, կլինեն դժգոհություններ, քանի որ մեխանիզմները չկան, ընտրողների կառույցները չկան: Մյուս տարբերակը՝ ԱԺ և ՏԻՄ ներկայացուցիչների մասնակցությամբ, համեմատաբար ժողովրդավար տարբերակ է: Ուրիշ խնդիր է, որ հարցադրումներ կլինեն՝ թե ովքեր են ՏԻՄ ներկայացուցիչները, արդյոք նրանք նույն քաղաքական ուժի ներկայացուցիչներ չեն լինելու: Քաղաքական պայքարը ենթադրում է պայքար իշխանության համար, քաղաքական ուժերը ցանկություն ունեն իշխանություն վերցնելու, իսկ ով ունի՝ պահելու, սա նորմալ վարքագիծ է և քաղաքական ուժին հատուկ: Այնպես որ, պետք մասնակցեն ոչ միայն նախագահի կամ ԱԺ ընտրություններին, այլ նաև ՏԻՄ ընտրություններին և ունենան ներկայացուցիչներ, որոնցից էլ ձևավորվելու է ընտրիչների խումբը, որը ընտրելու է նախագահին: Մենք մի ուրիշ խնդիր ունենք, որը պետք է փորձենք հաղթահարել այս ընտրակարգի միջոցով, դա քաղաքական դաշտի կայացումն է կամ զարգացումը: Ցավոք սրտի, բոլորը խոսում են դրականի ու բացասականի մասին, հիմնականում բացասականի….
– Ասում են՝ կուսակցապետություն է ստեղծվում…
– Նույնը ասում է ինչ-որ կուսակցության ներկայացուցիչը, ճի՞շտ է, այդ դեպքում ինչու այդ քաղաքական ուժը չի կարողանում այնպես կազմել իր քաղաքական ուժը, որ ինքը դառնա միապետություն կրողը կամ մի իշխանություն կրողը: Քաղաքական ուժերի պայքար է, եթե դա ասի մի քաղաքացի, ով քաղաքականության մեջ հակում չունի, կարելի է հասկանալ, որ դիտորդի դերում է, բայց քաղաքական ուժի ներկայացուցչի համար պայմաններ են ստեղծվում՝ արդար, լեգիտիմ ընտրությունների միջոցով: Նախ կայացնենք մեր քաղաքական դաշտը, ունենանք լուրջ կուսակցություններ՝ գաղափարախոսության վրա հիմնված ծրագրերով, իրենց կայուն կազմով, որոնք կարող են հավակնել շահել ընտրողի ձայնը և հավակնել իշխանության կամ մենիշխանության, եթե էդպես են կարծում, չնայած ես էդպես չեմ կարծում:
– Որոշ քաղաքական ուժերի ներկայացուցիչներ պնդում են, որ սահմանադրական ճգնաժամ չկար և հարցադրում են անում՝ որքանով էր այն հրատապ, արդյո՞ք այդ փոփոխությունից հետո փոխվելու է ՀՀ քաղաքացու կյանքը, երկրի վիճակը: Ձեր գնահատմամբ՝ եթե ընդունվի այս նախագիծը, ի՞նչ փոփոխությունների է ականատես լինելու ՀՀ քաղաքացին:
– Շատ պարզունակ մոտեցում է: Բոլորովին պարտադիր չէ, որպեսզի լինի սահմանադրական ճգնաժամ, որ կարիք լինի փոխել Սահմանադրությունը: Ես կարող եմ այլ պայմաններում գործող Սահմանադրությունից բազմաթիվ օրինակներ բերել, որոնք խոչընդոտում են որոշակի զարգացումների: Ուրիշ խնդիր է, որ Սահմանադրության դրույթները լավ չեն գործում կամ չեն գործում, դա բոլորովին այլ դաշտում է: Մենք հիմա խոսում ենք Սահմանադրության մասին, որն արդյո՞ք փոփոխության կարիք ուներ: Համոզված եմ, որ ուներ, և օրինակները հենց միայն դատական իշխանության մասով կարող եմ բերել: Որքան ես հետևեցի դատական իշխանության մասով առանձնապես դժգոհություններ չհնչեցին: Նպատակը որն է՝ ապահովել անկախ դատական իշխանություն: Այսօրվա գործող Սահմանադրության պայմաններում և դրա վրա հիմնված դատական օրենսգիրքը չեն ապահովում, համարեք իմ ասածը բացարձակ ճշմարտություն, որևէ մեկը չի կարող վիճել: Կընդունվի նոր Դատական օրենսգիրք և նոր կարգավորումների միջոցով, գոնե հայեցողության դաշտը, որը շատ դեպքերում հնարավորություն է տալիս այս կամ այն կերպ մեկնաբանել կամ ոչ ճիշտ կիրառել սահմանադրական դրույթը, սեղմվում է:
– Դատական համակարգի անկախության խոչընդոտը համարվում է բարձր իշխանության միջամտությունը, քաղաքական պատվերները: Նոր Սահմանադրությունը որքանո՞վ է բացառում իշխանության միջամտությունը, քաղաքական պատվերները:
– Դուք անցաք քաղաքական դաշտ, ես խոսում եմ իրավական, մասնագիտական ձևակերպումների մասին: Այս ձևակերպումները, որոնք տեղ են գտել նոր նախագծում, և եթե հանրաքվեով ընդունվի, շատ ավելի մեծ հնարավորություն են տալիս անկախ դատական համակարգ ձևավորելու՝ անկախ ձեր նշած միջամտություններից:
