Որքա՞ն կարժեզրկվի դրամը

Դրամը, ինչպես եւ սպասվում էր, շարունակում է դանդաղ արժեզրկվել: Եթե նախորդ շաբաթվա սկզբի 1 դոլար/370.2 դրամ միջին փոխարժեքը շաբաթվա վերջում դարձավ 1 դոլար/373 դրամ, ապա երեկ 1 դոլարի միջին փոխարժեքը կազմեց 376.48 դրամ:

Ընդհանուր առմամբ վերջին մոտ 1.5 ամսվա ընթացքում դրամը արժեւորվել է 2.35%-ով` մարտի 7-ի 367.82 դրամ/դոլար միջին փոխարժեքից դառնալով 376.48դրամ/դոլար (երեկվա միջին փոխարժեքը): Այս տարվա հունվարի 10-ի կուրսի համեմատ (363.4 դրամ/դոլար) երեկվա դրամի միջին փոխարժեքը արժեզրված էր մոտ 3.6%-ով: Ընդ որում, սա տեղի ունեցավ այն դեպքում, երբ դոլարը համաշխարհային գրեթե բոլոր մյուս արժույթների նկատմամբ արժեզրկվեց: Հունվարի սկզբին 1 դոլար/0.775 եվրոյի փոխարեն երեկ 1 դոլարը դարձավ 0.693 եվրո (դոլարի արժեզրկումը` մոտ 10.6%): Եվ եթե հունվարի 12-ին 1 դոլարը 30.62 ռուբլի էր, ապա երեկ այն 28.11 ռուբլի էր:

Անշուշտ, դրամի այս արժեզրկումը ունի օբյեկտիվ պատճառներ: Առաջին հայացքից դրամի արժեւորման ուղղությամբ աշխատող գործոնները կարծես թե ուժեղացել են: Այսպես, օրինակ, 2011թ. հունվարից սկսած արտաքին տրանսֆերտները կտրուկ աճ են արձանագրել (27.7%` 2011թ. հունվար-փետրվարին): Համեմատության համար նշենք, որ 2010թ. ընթացքում տրանսֆերտների աճը, 2009թ. համեմատ, կազմել էր 15.3%: Սակայն այս գործոնը չի հանգեցնում դրամի արժեւորման, ինչպես հանգեցնում էր 2003-2007թթ., քանի որ դրամի արժեզրկման ուղղությամբ աշխատող գործոնները այսօր շատ ավելի ուժեղ են: Նախ` արտաքին պարտքի սպասարկման բեռը ահռելի թվերի է հասել, իսկ սա արտարժույթի պահանջարկ է ծնում: Այսպես, եթե օրինակ` 2008թ. կառավարության արտաքին պետական պարտքի սպասարկումը (տոկոսավճարներն ու մայր գումարի մարումը) կազմել է ընդամենը 26 մլն դոլար, ապա 2010-ին այն կազմել է մոտ 77 մլն դոլար, նախատեսվում է, որ այս տարի կկազմի 93 մլն դոլար, 2012-ին` 139 մլն դոլար, 2013-ին` 256 մլն դոլար: Երկրորդ` գնալով մեծանում է ներմուծման կշիռը համախառն ներքին արդյունքի ծավալի մեջ: Եթե 2009թ. ներմուծում/ՀՆԱ հարաբերակցությունը կազմել է 37.9%, ապա 2010թ. այդ թիվը հասավ 40.4%-ի (հաշվարկները կատարված են հետեւյալ թվերի հիման վրա. 2009թ. ՀՆԱ-ն` 8.7 մլն դոլար, 2010թ. ՀՆԱ-ն` 9.4 մլրդ դոլար, 2009թ. ներմուծումը` 3.3 մլրդ դոլար, 2010թ. ներմուծումը` 3.8 մլրդ դոլար):

Իսկ ներմուծման աճը, հատկապես եթե հանգեցնում է ՀՆԱ-ի մեջ ներմուծման կշռի աճին, միշտ արտարժույթի լրացուցիչ պահանջարկ է ստեղծում: Ճիշտ է, երբ արտահանումը ավելի արագ է աճում, քան ներմուծումը` այնպես, որ ներմուծում-արտահանում տարբերությունը կրճատվում է, արտարժույթի այդ լրացուցիչ պահանջարկը համեմատաբար ավելի քիչ է լինում: Ներմուծում-արտահանում տարբերությունը, այո, կրճատվել է վերջին տարվա ընթացքում, սակայն շարունակում է շատ բարձր մնալ 2003-2008թթ. համեմատ: Այդ պատճառով էլ այս գործոնը այսօր շատ ավելի ուժեղ է ազդում դրամի արժեզրկման ուղղությամբ, քան 2003-2008թթ. էր:
Որպես երրորդ գործոն կարելի է նշել կապիտալի արտահոսքը ՀՀ-ից, որի վերաբերյալ պաշտոնական թվեր, սակայն, չկան: Ամեն դեպքում ակնհայտ է, որ բազմաթիվ միջին ու միջինից մի քիչ մեծ բիզնեսներ վերջին 1-1.5 տարում Հայաստանից տեղափոխվել են Վրաստան: Իսկ դրանց տեղափոխումը ենթադրում է արտարժույթի (դոլարի) պահանջարկ եւ դրամի առաջարկ, ինչը եւս դրամի արժեզրկման ուղղությամբ աշխատող գործոն է:
Շեշտենք նաեւ, որ իրականում ձեւավորված այս 376 դրամ/1 դոլար միջին փոխարժեքն էլ արհեստական է:

Այսինքն` եթե ԿԲ-ն արտարժույթի շուկայում վերջին տարիներին հսկայական չափերի դոլար չվաճառեր, ապա այսօր մենք կունենայինք շատ ավելի արժեզրկված դրամ (ասենք` 420 դրամ/դոլար փոխարժեք): Թե կոնկրետ որքան կլիներ դրամի փոխարժեքը` դժվար է ասել: Սակայն պարզ է մի բան. ԿԲ-ն այսօր էլ շարունակում է, դոլար վաճառելով, դրամի փոխարժեքը հեռու պահել շուկայականից: Նախորդ շաբաթ՝ ապրիլի 4-ից 8-ն ընկած ժամանակահատվածում, ԿԲ-ն վաճառեց 15.7 մլն դոլար: 2011թ. սկզբից մինչեւ ապրիլի 8-ը ընկած ժամանակահատվածում ԿԲ-ն վաճառել է մոտ 62.6 մլն դոլար՝ գնելով ընդամենը 5.9 մլն դոլար (այսինքն` այս տարի ԿԲ-ն իր պահուստներից հասցրել է կորցնել 56.7 մլն դոլար): 2010թ. ԿԲ-ն կորցրել էր ավելի քան 100 մլն դոլար: Իսկ 2009թ. ավելի քան 400 մլն դոլար: Այնպես որ, իշխանական քարոզչամիջոցների այն «ՙբացատրությունները», թե դրամը այսօր արժեզրկվում է, քանի որ մեր իշխանությունները հանկարծ որոշել են խրախուսել արտահանումը, ամբողջությամբ զուրկ է իրական հիմքից: Որովհետեւ` նախ դրամի արժեզրկման ուղղությամբ աշխատող գործոնների դեմն այլեւս հնարավոր չէ առնել, երկրորդ` եթե իսկապես իշխանությունները դրամը արժեզրկելու միջոցով արտահանումը խրախուսելու ցանկություն ունենային, ապա ԿԲ-ն ավելի շատ դոլար կգներ շուկայից եւ ոչ թե հակառակը:

Հրայր Մանուկյան