Հռչակողն է թոյլ, ո՛չ՝ Հռչակագիրը. Նոր Յառաջ

Փետրո­ւար 11ին «Չոր­րորդ Իշ­խա­նու­թիւն» թեր­թին մէջ Լե­ւոն Տէր-Պետ­րո­սեանի՝ “Խո­հեր «Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100րդ տա­րելի­ցի հա­մահայ­կա­կան հռչա­կագ­րի» հրա­պարակ­ման առի­թով” գրու­թիւնը ու­նե­ցաւ բազ­մա­թիւ թեր ու դէմ ար­ձա­գանգներ։ Անոր հար­ցադրումնե­րը տե­ղին էին, սա­կայն, ահա մի քա­նի օր ետք ինք եւս հան­դէս եկաւ նոր յանձնա­խումբ կազ­մե­լու եւ նոր հռչա­կագիր մը շա­րադ­րե­լու առա­ջար­կով (տե՛ս. էջ 4), ուր կը նշէ նաեւ այդ յանձնա­խումբին մաս կազ­մե­լիք շարք մը անձնա­ւորու­թիւննե­րու անուննե­րը, որոնք ինք անձնա­պէս կը ճանչնայ եւ նա­խագահ Սերժ Սարգսեանին կ՚առա­ջար­կէ որ ան ալ իր կար­գին իր մաս­նա­կից­նե­րը որո­շէ…

Լ. Տէր-Պետրոսեանի այս առա­ջար­կը մէկ բան կը փաս­տէ, որ Հռչա­կագ­րի հրա­պարա­կու­մը շատ յատ­կանշա­կան քայլ մըն է, որուն մշա­կու­մին ինք պի­տի ու­զէր մաս­նակցած ըլ­լալ։ Սա­կայն ափ­սո՜ս որ այս առա­ջար­կը կը կա­տարէ շատ ուշ, երբ ար­դէն, ինչպէս կ՚ըսեն՝ «գոր­ծը գոր­ծէն ան­ցած է» եւ Հռչա­կագի­րը ծնունդ առած է, զա­նազան լե­զու­նե­րու թարգմա­նուած ու սփռո­ւած աշ­խարհով մէկ։ Ծի­ծաղե­լի պի­տի ըլ­լար 100ամեակին եր­կու ամիս մնա­ցած նա­խաձեռ­նել երկրորդ տար­բե­րակի մը, որուն կազ­մա­կեր­պութիւնն ու ար­դիւնքը կը մնան բո­լորո­վին անո­րոշ եւ ինքնին առա­ջար­կը կը հա­կասէ նախկին նախագահին առա­ջին գրու­թեան հիմ­նա­կան այն դրոյ­թին, թէ՝ ներ­կա­յացուցչա­կան ի՞նչ հան­գա­մանք պի­տի ու­նե­նայ նոր կազ­մո­ւելիք այս յանձնա­խումբը…

Ընդդի­մադիր ճա­կատի ամ­բողջա­կան բա­ցակա­յու­թիւնը 100ամեակի յանձնա­խումբի աշ­խա­տանքնե­րէն՝ ազ­գա­յին ախ­տա­ւոր այլ երե­ւոյ­թի մը ցու­ցա­նիշն է, որուն մեղ­քի բա­ժինն ու­նին նախ ընդդի­մու­թիւնը, ապա իշ­խա­նու­թիւնն ու Սփիւռքի կազ­մա­կեր­պութիւննե­րը։ Այո, քա­ղաքա­կան մշա­կոյ­թի մեծ պա­կաս է, նո­ւազա­գոյ­նը պի­տի ըլ­լար կա­րենալ գոր­ծակցիլ հա­մազ­գա­յին կա­րեւո­րու­թիւն ու­նե­ցող հար­ցի մը շուրջ։ Եւ ա՛յս է որ Լ. Տէր-Պետրոսեան կ՚ու­զէ լրաց­նել, բայց ափ­սո՜ս շատ ուշ։

Պարզ է, որ հրա­պարա­կուած Հռչա­կագ­րին մղիչ ու­ժը եղած են Մե­ծի Տանն Կի­լիկիոյ Կա­թողի­կոսին Սիսի կա­թողի­կոսու­թեան կա­լուած­նե­րը պա­հան­ջե­լու նա­խաձեռ­նութիւ­նը եւ վեր­ջին տաս­նա­մեակին Հայ Դա­տի զա­նազան յայնձնա­խումբե­րու հար­ցադրումնե­րուն հի­ման վրայ տա­րուած աշ­խա­տանքնե­րը՝ մաս­նա­ւորա­պէս Սփիւռքի մէջ։ Այո՛, այս քայ­լե­րը էապէս կը հա­կասեն Ար­ձա­նագ­րութիւննե­րու ոգիին։

Հար­ցը այն է, որ Հռչա­կագի­րը թոյլ է ու պա­կասա­ւոր, ո՛չ թէ անոր հա­մար որ հա­մազ­գա­յին միաս­նա­կան կամ­քի ար­տա­յայ­տութիւ­նը չէ, այլ՝ որով­հե­տեւ Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նու­թիւնը քա­ղաքա­կանա­պէս, տնտե­սապէս եւ հո­գեպէս թոյլ է, ան­կա­րող՝ ոե­ւէ մէ­կէն բան պա­հան­ջե­լու, զուրկ՝ մի­ջազ­գա­յին աս­պա­րէզին մէջ ինքզին­քը պար­տադրե­լու կա­րողու­թե­նէ։ Եւ այս երե­ւոյ­թին փաս­տը այն էր, որ Հռչա­կագ­րի հրա­պարա­կու­մէն երեք շա­բաթ ետք դեռ Ար­ձա­նագ­րութիւննե­րը ետ չէին քա­շուած Խորհրդա­րանէն։ Եթէ չպա­տահէին Ծա­ռու­կեանի առըն­չո­ւած դէպ­քե­րը, կրնա­յին բնաւ ետ չքաշո­ւիլ ալ։ Մնաց որ, նա­խագա­հին ստո­րագ­րութիւ­նը պահ­պա­նուած կը մնայ անոնց տակ։

Հռչա­կագի­րը ան­կա­րեւոր դար­ձաւ յա­տկա­պէս նա­խագա­հին վեր­ջին յայ­տա­րարու­թիւննե­րէն ետք։ Հռչա­կագ­րի­ն խոր­հուրդին հա­ւատա­ցած ղե­կավար մը չէր կրնար ներ­քին քա­ղաքա­կան այդքա՛ն մեծ տագ­նապ ստեղ­ծել։

Պարզ է, որ ներ­կայ հանգրո­ւանին Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պետու­թիւնը ոչ մէկ պա­հու հա­տու­ցումի կամ պա­հան­ջա­տիրա­կան առա­ջարկ պի­տի ներ­կա­յաց­նէ Թուրքիոյ։ Հա­յաս­տա­ն ան­կա­րող է որե­ւէ բան պա­հան­ջե­լու Թուրքիայէն, որով­հե­տեւ դեռ ան­կա­րող է իր ժո­ղովուրդը բնա­կան պայ­մաննե­րու մէջ կա­ռավա­րելու։ Իսկ ինչ կը վերաբերի Հռչա­կագ­րին վեր­ջին երեք կէ­տերուն, որոնք կը ներ­կա­յաց­նեն «Հա­յաս­տան տունն է հա­մայն հա­յու­թեան…» գլի­շէ դարձած խօս­քե­րը, հարցական է, թէ այս պա­հուս ո՞վ կը հա­ւատայ անոնց, երբ իշ­խա­նու­թիւնը ան­կա­րող է ժո­ղովուրդը երկրին մէջ պա­հելու։

Հռչա­կագի­րը ու­նի նաեւ բաց­թո­ղումներ. օրի­նակ՝ Ցե­ղասպա­նութեան զոհ՝ թաք­նո­ւած Հա­յերու պա­րագան, որոնք իրա­ւազրկո­ւած են, ազա­տօրէն խօ­սելու, կրօ­նական, ըն­տա­նեկան եւ ազ­գա­յին ինքնու­թիւն ար­տա­յայ­տե­լու կա­րելիու­թե­նէ զուրկ։ Երկրորդը, Թուրքիոյ տա­րած­քին հայ­կա­կան մշա­կու­թա­յին ար­ժէքնե­րու պահ­պա­նու­մի հարցն է… Կայ նաեւ պատ­մա­կան այլ երե­ւոյթ մը, որ կը վե­րաբե­րի խորհրդա­յին կար­գե­րուն, որոնց պատ­ճա­ռով Հայ­կա­կան Հան­րա­պետու­թիւնը 70 տա­րի իրա­ւունք չու­նե­ցաւ մի­ջազ­գա­յին ատեան­նե­րու մէջ Հայ­կա­կան Հար­ցը բարձրաց­նելու ու նե­ցուկ հան­դի­սանալու Սփիւռքի Հա­յու­թեան պայ­քա­րին։

Ինչ, որ կը պակ­սի Հռչա­կագ­րին, Մեծ Եղեռ­նէն մեկ­նած հա­մամարդկա­յին ար­ժէքնե­րու առա­ջադրման պա­կասն է, ինչպէս Լ. Տէր-Պետրոսեան ալ կը նշէ, սա­կայն թուղթի վրայ գրա­ւոր փայ­լուն շա­րադ­րանքը չէ, որ Հռչա­կագ­րի մը ուժ կու տայ, այլ՝ այն հա­ւատ­քը եւ կա­րողու­թիւնը, զորս պե­տու­թիւնը եւ հա­ւա­քակա­նու­թիւնը ու­նին գոր­ծադրե­լու, խօս­քը գոր­ծի վե­րածե­լու։ Յատ­կու­թիւն մը, որ ան­կախ Հա­յաս­տա­նի երեք նա­խագահ­նե­րուն ալ պակ­սած է ցարդ։