Փետրվարի 8-ին Իլինոյսի Հոլոքոստի թանգարանում տեղի է ունեցել Հայոց ցեղասպանության 100-ամյակին նվիրված գիտաժողով: Ինչպես հայտնում է armeniangenocide100.org-ը՝ Chicago Tribune պարբերականը մեծ անդրադարձ է գիտաժողովին ու Հոյոց ցեղասպանության պատմությանը: Պարբերականում լույս տեսած հոդվածը ներկայացնում ենք մասնակի կրճատումներով:
«Գրեթե մեկ դար ապրած, եզակի և որքան հնարավոր է հնացած, սարսափելի մի սև-սպիտակ լուսանկար. անմարդկային այնպիսի երևույթի փաստագրություն, որը մարսելը հնարավոր չէ: Մի կնոջ և երկու երեխաների անշնչացած, սովամահ եղած մնացորդներ: Նրանք 1915-ին թվագրվող Հայոց ցեղասպանության ակնհայտ զոհերն են:
Դժբախտաբար, զանգվածային ցեղասպանությունները (օրինակ, Հոլոքոստը՝ Նացիստական Գերմանիայի բարբարոսությունները հրեաների դեմ) ունեն համակարգված և դաժան սպանությունները, ժողովրդագրությանը կտրուկ վնաս պատճառելու փորձերը վավերագրող լուսանկարները:
«Ցեղասպանությունների չափման միավորը կարող է տարբերվել, կարող են տարբեր լինել դրանց հետևանքները, բայց կան դրանք բնորոշող ընդհանուր տարրեր, որոնք ամենատեսանելինն են, – ասում է Շանթ Մարտիրոսյանը՝ «Մերձավոր Արևելք» հիմնադրամի խորհրդի նախագահը:
Հայոց ցեղասպանության ամենաերևելի տարբերությունն այն է, որ թուրքական կառավարությունը հրաժարվում է ցեղասպանություն համարել պատմության այդ սարսափելի հատվածը: Թուրքիան ընդունում է, որ եղել են անմարդկային սպանություններ, բայց պնդում է, որ դրանք ոչ թե որևէ թիրախային խմբի դեմ նախապես պլանավորված գործողություններ էին, այլ պատերազմի անդառնալի հետևանքները: Այս պնդման հետ, սակայն, համաձայն չէ պատմաբանների մեծ մասը և ճշմարտությունը ճանաչել պահանջող հայերը:
Հայոց ցեղասպանության ընթացքում դաժանաբար ոչնչացվել է գրեթե 1.5 մլն հայ: Մի շարք աղբյուրների համաձայն ցեղասպանությունից առաջ Օսմանյան կայսրությունում ապրում էր ավելի քան 2 մլն հայ: 1923թ. նրանց թիվը զգալիորեն նվազել է կոտորածների և տեղահանությունների պատճառով: Մինեսոտայի համալսարանի Հոլոքոստի և ցեղասպանության ուսումնասիրության կենտրոնի հետազոտությունների համաձայն 1914թ. Կայսրությունում ապրում էր 2.1 մլն հայ, իսկ 1922-ին մնացել էր ընդամենը 387.800-ը:
Ըստ Հայոց ցեղասպանություն ուսումնասիրող գիտնական Պիտեր Բալակյանի՝ Թուրքիայում ընդամենը 30.000-40.000 հայ է մնացել:
Լեհ-հրեական ծագում ունեցող իրավաբան Ռաֆայել Լեմկինն առաջինն էր, որ կիրառեց «ցեղասպանություն» եզրույթը 1944-ին՝ նկարագրելու հայերի և ասորիների համակարգված ոչնչացումը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և դրանից հետո:
«Լեմկինն իսկապես մեծ գործ է արել՝ մտածելով հայերի ոչնչացման մասին, – ասաց Բալակյանը,- Դա մեծ դեր խաղաց նրա կյանքում»:
Հոլոքոստի թանգարանը նվիրված է ոչ միայն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ տեղի ունեցած ցեղասպանության պատմությունը պահպանելով, այլև նկարագրում է իր առաքելությունը «Հիշելով անցյալը՝ փոխել ապագան» արտահայտությամբ:
Առաքելության երկու մասերն էլ վերաբերում են Հայոց ցեղասպանությանը: Քանի դեռ ճշմարտությունն ընդունված չէ, պատմությունն արատավորված է, իսկ ապագան՝ դրա ազդեցության տակ:
Բալակյանը, ընդօրինակելով Հրեական հոլոքոստից փրկված Նոբելյան մրցանակակիր Էլի Վիզելին, համարում է, որ ցեղասպանության հերքումը ցեղասպանության վերջին քայլն է:
Հայոց ցեղասպանության սկիզբը համարվում է 1915 թվականի ապրիլի 24-ը: Այդ օրը թուրքական կառավարությունը ձերբակալել, ապա գնդակահարել է հարյուրավոր հայ մտավորականների: Պատմաբաններն ասում են, որ դա հիմք է դրել ամբողջ Թուրքիայում հայերի ագրեսիվ հետապնդումներին:
Հարավային Կալիֆորնիայի համալսարանի ՇՈԱ հիմնադրամի գործադիր տնօրեն դոկտոր Սթիվեն Սմիթը նշում է, որ ընդամենը 30 տարի է ընկած Հայոց ցեղասպանության մեկնարկի և Հոլոքոստի ավարտի միջև:
«Shoah» հիմնադրամը կարևոր դեր է խաղացել Հայոց ցեղասպանության վկաների արձանագրությունները պահպանելու գործում: Փետրվարի 8-ին տեղի ունեցած գիտաժողովին մասնակիորեն ցուցադրվեց այդ վայրագությունները տեսած վկայի հարցազրույց: «Աչքերովս եմ տեսել հարևանուհուս… նրանք բռնեցին նրան մազերից և նետեցին կրակի մեջ»,- հիշում է նա: Հիշում է նաև տեղահանությունների ժամանակ գնացքում մահացած իր 4-ամյա քրոջը, որին թաղել են երկաթգծերի մոտ:
Թանգարանի գիտաժողովին անդրադարձան նաև Ամերիկայի արձագանքին Հայոց ցեղասպանության ընթացքում և դրանից հետո:
«Մերձավոր Արևելքի հիմնադրամի» (Այն ժամանակ՝ «Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան նպաստամատույց կոմիտե») շնորհիվ արտակարգ իրավիճակի ընթացքում համապատասխան ծառայությունների համար հավաքվել էր ավելի քան 117 մլն ԱՄՆ դոլար, ինչը համարժեք է այսօրվա 1.25 միլիարդ ԱՄՆ դոլարին:
Փրկվեցին ավելի քան 1 մլն հայ փախստականներ՝ ներառյալ 132.000 որբեր: Այս իրավիճակը հիմք դրեց քաղաքացիական և սոցիալական արդարությանն ու բարեգործական մոդելի ձևավորմանը:
Փետրվարի 8-ին գիտաժողովի մասնակիցների մեծ մասն ուներ հայկական ծագում: Նրանք եկել էին ավելի շատ իմանալու Հայոց ցեղասպանության մասին և աջակցելու դրա ճանաչմանը:
Ըստ միջոցառման ներկայացուցիչների՝ որոշ երկրներ, որոնց թվում է նաև ԱՄՆ-ն, հիմնականում մեղադրվում են նրա համար, որ չեն ընդունում կատարվածը Թուրքիայի հետ հարաբերությունները չվնասելու համար:
«ԱՄՆ Կոնգրեսը չի մոռացել այս ցեղասպանության մասին»,- վստահեցնում է ԱՄՆ կոնգրեսի՝ հայկական հարցերով զբաղվող «Հայկական կոկուս» երկկուսակցական խմբի Ռոբերտ Դոլդը: Վերջինս Հայոց ցեղասպանության բանաձևի ընդունմանն աջակացող առաջատարներից է: «Այս բանաձևը լույս կսփռի ցեղասպանության հերքման վրա և ցույց կտա, որ ԱՄՆ Կոնգրեսը ճշմարտության կողմնակից է», – ասել է նա:
