«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է իսրայելցի հայտնի քաղաքագետ, հրապարակախոս Ավիգդոր Էսկինը:
– Պարոն Էսկին, Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին ընդառաջ հետաքրքիր է՝ Իսրայելում կա՞ արդյոք դրական տեղաշարժ այն ճանաչելու ուղղությամբ, տեսնո՞ւմ եք նման հեռանկար:
– Դուք հավանաբար գիտեք, որ Իսրայելի պատվիրակությունը կմասնակցի Երևանում 1915 թվականի ոճրագործությունների զոհերին նվիրված բոլոր միջոցառումներին: Դա պաշտոնական մասնակցություն է՝ հաստատված կառավարության կողմից: Երկու պատգամավոր ներկա է լինելու: Կարծում եմ՝ դա արդեն իսկ մեծ նշանակություն ունեցող հանգամանք է:
– Իսրայել-Թուրքիա հարաբերություններն ինչքանո՞վ են կարևոր: Թուրքիան ի՞նչ արժեք է ներկայացնում Իսրայելի համար, որ Իսրայելը չի ճանաչում Հայոց ցեղասպանությունը:
– Ինչ վերաբերում է Թուրքիային, ապա պետք է ասեմ, որ բավականին լարված հարաբերություններ ունենք հիմա: Բացի այդ ամենից՝ Թուրքիան հիմա խիստ դժգոհ է՝ պայմանավորված այն հանգամանքով, որ այդ օրը Իսրայելից պատվիրակություն է լինելու Հայաստանում: Իսրայելը երբեք չի ժխտել այն, որ 1915 թվականին Թուրքիայի տարածքում հայերի զանգվածային սպանություններ են տեղի ունեցել: Ոչ ոք չի ժխտել դա, և ոչ միայն չենք ժխտում, այլև աշխարհն այդ մասին իմացել է 4 հրեա պատմաբանների շնորհիվ: Հենց հրեա հեղինակներն են աշխարհին տեղեկացրել այն սարսափելի իրադարձությունների մասին, որոնք տեղի են ունեցել 1915 թվականին: Ոչ միայն չենք ժխտել, այլև միշտ պահել ենք մեր գիտակցության մեջ:
Իհարկե, կան նաև շատ այլ կողմեր… Թուրքերն ասում են, որ իրենք առարկություններ ունեն, փաստեր ունեն հրապարակելու, որպեսզի ցույց տան, որ դա Ցեղասպանություն չի եղել, ուղղակի հանցագործություններ են եղել: Թուրքիան իրավունք ունի իր կարծիքը հայտնի միջազգային հարթակում: Մենք կողմ ենք, որ այդ փաստերը հրապարակվեն. մենք ոչինչ չենք ժխտում: Դա ուղղակի հայկական պրոպագանդայի տարածած սուտն է, թե մենք հերքում ենք այդ իրադարձությունները:
– Կարո՞ղ ենք ասել, որ Իսրայելի պատվիրակության մասնակցությունը 100-րդ տարելիցին նվիրված միջոցառումներին բուն ճանաչման գործընթացին ընդառաջ արված քայլ է:
– Դա քայլ չէ, դա մեր վարած ճանաչման քաղաքականության շարունակությունն է: Մենք չենք խոսում հիմա այն մասին, թե ճանաչվո՞ւմ է բուն հանցագործության փաստը, թե՞ ոչ: Հայաստանը բոլորից պահանջում է ճանաչել որոշակի վարկած, որն իրենք են ուզում: Մեր պատմաբանները ճանաչում են հանցագործության փաստը, բայց բացի դրանից՝ եղել են այլ հանգամանքներ ևս: Կան հարցեր, որոնք պատմաբաններն իրավունք ունեն ստանալ՝ բոլոր արխիվները դուրս հանելուց հետո: Հայաստանը հրաժարվում է դրանից, իսկ քանի դեռ Հայաստանը հրաժարվում է դրանից, ապա Իսրայելը, Իսրայելի հետ՝ 120 երկիր, գտնվում են «հայկական տարբերակի» չճանաչման շրջանում: Մենք կարծում ենք, որ հայկական տարբերակը սխալ է, որովհետև մինչև վերջ ճշտված չէ:
– Ինչպե՞ ս եք վերաբերվում Հռոմի պապի՝ Ցեղասպանության վերաբերյալ արված հայտարարություններին: Նա Հայոց ցեղասպանությունը, նացիզմն ու ստալինզիմը նույն հարթակի վրա դիտարկեց, համակարծի՞ք եք այդ համեմատության հետ:
– Ես կարծում եմ, որ անհաջող համեմատություն է: Այն ինչ տեղի է ունեցել 1915 թվականին, մի կողմից՝ պատերազմական ժամանակաշրջան էր, մյուս կողմից՝ կան պատմական հարցեր: Պատմաբանները միասնական եզարահանգման չեն եկել: Մենք մի բան հաստատ գիտենք. հարյուր հազարավոր մարդիկ մահացան, հարյուր հազարավոր մարդիկ էլ փախստական դարձան: Դա փաստ է, որի դեմ ոչ մի հրեա պատմաբան չի գրել: Բայց պետք է նաև ճանաչենք այն հանգամանքը, որ հենց թուրքերը հարյուրավոր թուրք են մահվան դատապարտել՝ հայերին սպանելու համար: Դա էլ է ինչ-որ բանի մասին խոսում։ Ես Թուրքիայի կողմի փաստաբանը չեմ, հակառակը՝ մենք հիմա բավականին լարված հարաբերություններ ունենք: Բայց ես կարծում եմ, որ նրանք իրավունք ունեն բարձրաձայն հայտնել այդ բաները՝ մինչև որ նրանց վրա միջազգային պատժամիջոցներ կդրվեն:
