Պետեկամուտների կոմիտեի կողմից եռամսյակը մեկ խոշոր հարկատուների ցուցակի հրապարակումը բազմաթիվ վերլուծությունների ու ենթադրությունների տեղիք է տալիս: Հատկապես, որ ՊԵԿ-ի պաշտոնյաներից սկսած մինչև մեր ամենատարբեր աստիճանի չինովնիկներ երբեմն հպարտորեն հայտարարում են, որ բյուջե հավաքագրվող եկամուտների գերակշիռ մասը խոշոր բիզնեսն է վճարում: Եվ դա իսկապես այդպես է: Բայց դա բոլորովին էլ տնտեսության կամ հավաքագրվող եկամուտների մասին լավ բան չի ասում:
Հայաստանի արդյունաբերողների և գործատուների միության ղեկավար Գագիկ Մակարյանը երբեմն-երբեմն տվյալներ է ներկայացնում, թե կոնկրետ ժամանակահատվածի կտրվածքով որքան փոքր ու միջին ընկերություններ են փակվել: Նրա ներկայացմամբ մի քանի հազար ընկերություններ փակվել են նաև այս տարի: ՊԵԿ-ի հրապարակած այլ տվյալների համաձայն՝ իրենց կողմից հավաքագրվող եկամուտների կառուցվածքում շահութահարկի աճը անկում է ունեցել: Դա նշանակում է, որ ընկերությունների շահույթը կրճատվել է: Գ.Մակարյանի խոսքով՝ շահույթի խնդիր ունեն փոքր ու միջին բիզնեսի ներկայացուցիչները: Ավելի կոնկրետ՝ նրանց 70 տոկոսը փոքր բիզնեսի, 25 տոկոսը՝ միջին և ընդամենը 5 տոկոսը խոշոր բիզնեսի ներկայացուցիչներ են: ՓՄՁ-ներից խնդիրներ ունեն հատկապես առևտրով զբաղվողները, կարի արտադրությունները, որոշ ռեստորաններ, կտորեղենի խանութները:
Իսկապես մենք հաճախ տեսնում ենք, որ փակվում են փոքր խանութներ, արտադրամասեր, սննդի ու այլ օբյեկտներ: Եվ գնալով ավելի է մեծանում այն տարածքների թիվը, որոնց վրա փակցված է «տրվում է վարձով» գրությունը: Կոնկրետ Երևանում գրեթե ամեն քայլափոխի կարելի է նման տարածքի հանդիպել: Փոխարենը հազվադեպ ենք լսում, որ այս կամ այն խոշոր ընկերությունը փակվել է: Իսկ խոշոր հարկատուների ցանկից տեղեկանում ենք, որ նրանցից ոմանք ավելացրել են իրենց հարկերը: Մեր երկրում խոշորների շրջանառությունն ավելանում է փոքրերի կործանման հաշվին այնպես, ինչպես վերջին տարիներին հսկա սուպերմարկետները ոչնչացրեցին հազարավոր փոքր խանութներ՝ գործազուրկ թողնելով նրանց աշխատակիցներին:
Մինչդեռ տնտեսագետ, ՀԱԿ վարչության անդամ Վահագն Խաչատրյանի ներկայացմամբ՝ հենց կայացած ՓՄՁ համակարգի առկայությունն է կայուն հասարակություն ունենալու նախապայմաններից մեկը: Միջազգային չափանիշներով զարգացած երկրներում ՓՄՁ-ների կշիռը թե՛ ՀՆԱ-ում, թե՛ գործող ընկերությունների թվում և թե՛ աշխատողների դեպքում 50 տոկոսից ավելի է: Երկրներ կան, որտեղ այդ թիվը հասնում է անգամ 90 տոկոսի: Օրինակ՝ Ճապոնիայում, Գերմանիայում, Ավստրալիայում և անգամ մեր հարևան Վրաստանում զբաղվածների 90 տոկոսը ՓՄՁ-ներում են աշխատում: «Վրաստանում ՓՄՁ-ների տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ում 42 տոկոս է: ԱՄՆ-ում և Գերմանիայում 50-ից ավելի է: Մերձբալթյան երկրներում՝ 60 տոկոսից ավելի: Լավագույն օրինակը Գերմանիան է, որտեղ ՓՄՁ-ներում զբաղվածները մոտ 99 տոկոս են կազմում: Համենայնդեպս, եթե նորմալ հասարակարգ է, որտեղ ցնցումներ չեն լինում, որտեղ իսկապես ժողովրդավարություն կա, որտեղ իշխանությունների փոփոխությունը տեղի է ունենում խաղաղ և առանց ցնցումների, այդ երկրներում ՓՄՁ-ների հարցը լուծված է»,- ասում է տնտեսագետը:
Մինչդեռ Հայաստանում այդ զբաղվածների ընդամենը 30 տոկոսն է ՓՄՁ-ներում աշխատում, իսկ ՀՆԱ-ում այդ ոլորտն ունի 34-35 տոկոս: «Երկու օր առաջ խոշորներին վերաբերող իր հայտարարությամբ ամենապատասխանատուներից մեկը՝ ՊԵԿ նախագահ Վ.Հարությունյանը գերազանցեց իմ սպասումները, երբ հայտարարեց, որ հարկերի 90 տոկոսը վճարել են խոշորները: Սա, իհարկե, նորմալ երևույթ չէ, բայց նրա հայտարարած թիվն էլ իրականությանը չի համապատասխանում: Ես հաշվեցի, որ 9 ամսվա տվյալներով՝ հարկային մուտքերի մոտ 71 տոկոսն են խոշորները վճարել: Սա վատ ցուցանիշ է, իսկ եթե 90 տոկոսն է, դա շատ ավելի վատ է»,- ասաց նա:
Իսկ 2016թ. ՓՄՁ-ները վճարել էին հարկերի 38 տոկոսը: Տնտեսության մեջ ՓՄՁ-ների կշռի նվազումը, Վ.Խաչատրյանի խոսքով, պատահական երևույթ չէ, քաղաքական որոշման արդյունք է: Նա հիշեց 2003թ. նախագահական ընտրությունները, երբ, իր իսկ խոսքով, իշխանության թեկնածու Ռոբերտ Քոչարյանը պարտվեց բացահայտ առավելություն ունեցող Ստեփան Դեմիրճյանին: «Դրանից հետո ուսումնասիրություն է կատարվել, և հասկացել են, որ ընդդիմության օգտին այն մարդիկ են քվեարկել, ովքեր անկախ են, ում գումարով դժվար էր քվեարկության տանել: Այդ ժամանակ ձևավորվում էր փոքր և միջին բիզնեսը, որն ապահովում էր միջին խավի ձևավորումը: Եվ վերացրեցին ՓՄՁ-ին: Այնուհետև ծայրահեղ բևեռացում տեղի ունեցավ, և հասարակության մեջ բաժանվեցին հարուստներն ու մնացածները՝ 90/10 հարաբերությամբ: Այսինքն՝ նպատակը իշխանությունների վերարտադրությունն էր»,- հավելում է տնտեսագետը:
Վ.Խաչատրյանը նաև ուշադրություն է հրավիրում այն հանգամանքին, որ վերջին տարիներին ՓՄՁ ոլորտում մի խոքր աշխուժություն է նկատվում, բայց դա պայմանավորված է ոչ թե ՀՀ իշխանությունների ցանկությամբ, այլ մեր երկրում որոշ միջազգային ծրագրերի իրականացմամբ: Հատկապես Եվրամիությունը Արևելյան գործընկերության շրջանակներում գումարներ է տրամադրում: Եվ Վրաստանում ՓՄՁ ոլորտի զարգացումը հենց դրանով է պայմանավորված, մինչդեռ այդ երկրում շատ ավելի վատ վիճակ էր, քան Հայաստանում: «Տարիների ընթացքում Վրաստանում առաջընթաց է եղել, դա սովորական աչքով էլ է երևում: Ես ձեզ մի օրինակ բերեմ, որը տպավորիչ է: Տարադրամի փոխանակման կետերի գործունեությունը ազատական շուկա էր, բայց ԿԲ-ի մի հիմնավորումով, թե հնարավոր չէ նրանց մասնակցությամբ իրականացնել դրամավարկային քաղաքականության այն մասը, որը վերաբերում է կանխիկ շրջանառությանը, կառավարության աջակցությամբ կենտրոնացրեցին այդ համակարգը: Եվ որքա՞ն մարդ զրկվեց աշխատանք ունենալուց: Վրաստանում մինչև հիմա գործում է այդ համակարգը: Եվ համոզված եղեք, որ բոլոր այն մարդիկ, ովքեր այդ համակարգում զբաղված էին, տասը հազար դրամ վերցնողներ չեն եղել, ակտիվ պայքարողներ են եղել: Սա ընդամենը մի օրինակ է, որ համոզվեք, թե իշխանություններն ինչ քաղաքականություն են վարել»,- եզրափակեց Վ.Խաչատրյանը:
