«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է ՌՊՀՀ տարածաշրջանի և արտաքին քաղաքականության ամբիոնի դոցենտ, Միջազգային հարաբերությունների ռուսական խորհրդի փորձագետ, քաղաքագետ Սերգեյ Մարկեդոնովը:
–Պարո՛ն Մարկեդոնով, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ամերիկացի համանախագահ Ջեյմս Ուորլիքը Հայաստան կատարած այցի ընթացքում հայտարարել է, որ ղարաբաղյան հակամարտության ամբողջական կարգավորումը հնարավոր է միայն Ղարաբաղի կարգավիճակի հստակեցումից հետո: Հետևելով հայ-ադրբեջանական շփման գծի լարված իրավիճակի և առհասարակ հակամարտության շուրջ ընթացող զարգացումներին՝ ի՞նչ տպավորություն եք ստանում՝ հիմա Ղարաբաղի կարգավիճակի հստակեցում հնարավո՞ր է:
-Սա այն եզակի դեպքերից է, երբ ես համաձայն եմ պարոն Ուորլիքի հետ՝ դա առանցքային հարց է: Լեռնային Ղարաբաղի, ինչպես նաև Ղարաբաղի շուրջ գտնվող 7 շրջանների կարգավիճակի հարցը առանցքային է, փախստականների հարցը ևս շատ կարևոր է: Եվ եթե շրջանների հետ կապված իրավիճակը քիչ թե շատ հստակ է, ապա Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը առանցքային է, առանց որի հակամարտության ամբողջական կարգավորում հնարավոր չէ:
Բայց սրա հետևից գալիս է մեկ այլ խնդիր՝ ինչպես երաշխավորել, որ հակամարտող երկու կողմերը ճանաչեն որոշված կարգավիճակի արդյունքը: Այսօրվա դրությամբ կարգավիճակի որոշումը պետք է հանրաքվեով լինի։ Բայց պետք է որոշել, թե ինչպես է հանրաքվեն անցկացվելու, որ տարածքում, ով է մասնակցելու, ինչպես է լինելու: Ենթադրենք մարդիկ քվեարկեն, ինչպե՞ս են դրա արդյունքները կիրառվելու: Ասենք թե մարդիկ որոշեն լինել անկախ կամ Հայաստանի կազմի մեջ, Ադրբեջանում ընդունելո՞ւ են արդյունքները: Բուն հանրաքվեի անցկացումը տեխնիկական տեսանկյունից այնքան էլ դժվար չէ, բայց թե կողմերն ինչ դիրքորոշում կունենան՝ հարց է, պատրա՞ստ են փոխզիջումների:
–Ձեր կարծիքով պատրա՞ստ են: Հայաստանի նախագահը Եվրոպայի խորհրդի նախագահ Դոնալդ Տուսկի հետ հանդիպման ընթացքում հայտարարեց, որ Հայաստանը պատրաստ է գնալ ողջամիտ փոխզիջումների՝ Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի հստակեցումից հետո: Կարծես դրան ի պատասխան՝ Ադրբեջանն այս օրերին էլ լարված է պահում սահմանը: Այս միջադեպերը դեպի փոխզիջումային տարբերակով կարգավրո՞ւմ, թե՞ հակառակը՝ ամեն բան լայնամասշտաբ պատերազմի վերսկսման է տանում:
-Պետք չէ այդպիսի ընտրություն դնել՝ պատերազմ, թե խաղաղություն: Ո՛չ պատերազմ, ո՛չ խաղաղություն. այս իրավիճակը դեռ երկար կարող է շարունակվել: Եթե զիջումներ չկան, չի նշանակում, որ վաղը պատերազմ է սկսվելու: Կրակոցները կարող են շարունակվել մեկ կամ հինգ տարի, բայց դա պարտադիր պատերազմ չի նշանակում: Չգիտես ինչու և՛ Բաքվում, և՛ Երևանում հարցն այդպես են դնում: Բայց կան հակամարտություններ, որոնք չեն կարգավորվում, ղարաբաղյան հակամարտությունն էլ դրանցից մեկն է:
Դուք խոսեցիք փոխզիջումների մասին, եթե դրանք հստակ լինեին, մենք կլսեինք դրա մասին: Ոչ ոք Բաքվում այսքան ժամանակ չի ասել, որ մենք կողմ ենք, որ Ղարաբաղը տանք հայերին այս ինչ բանի դիմաց: Ոչ մի պաշտոնական հայտարարություն այդ մասին չի եղել: Ինչ վերաբերում է Սարգսյանին, ապա ձեր նախագահը հիմա ավելի շահեկան կարգավիճակում է՝ Ղարաբաղը ձեր վերահսկողության տակ է, գումարած դրա շուրջ գտնվող 7 շրջանները, և ինչ-որ զիջումների մասին հայկական կողմը կարող է խոսել: Բաքվում իրավիճակն ավելի բարդ է. կան փախստականներ, որոնք բավականին մեծ դեր են խաղում: Ադրբեջանը զիջումների գնալու շատ ավելի քիչ հնարավորություն ունի:
–Դուք նշեցիք, որ իրավիճակն անվերջ կարող է այսպես առկախված մնալ: Հիմա կարգավորման տարբերակ տեսնո՞ւմ եք:
-Ես միշտ ասել եմ՝ հակամարտության կարգավորում հնարավոր է այն ժամանակ, երբ կողմերն ունենան պատրաստակամություն: Լուծում հնարավոր է, եթե լուծում ասելով՝ մենք նկատի ունենանք ոչ թե հաղթանակ, այլ հստակ համաձայնեցված փոխզիջումներ:
–Վերջին շրջանում համանախագահները հաճախ են անդրադառնում Մադրիդյան սկզբունքներին, եթե ուղղակիորեն չեն նշում դրանք, ապա գոնե ժամանակ առ ժամանակ հղումներ են անում Մադրիդյան սկզբունքների մեջ ամրագրված կետերին: Ձեր տպավորմամբ՝ Մադրիդյան սկզբունքները վերակենդանացնելու տարբերակ կա՞:
–Իսկ ուրիշ ի՞նչ անեն համանախագահները՝ հիշեցնեն, դա նրանց աշխատանքն է: Հարցը այդ դրույթները չեն, հարցը մեխանիզմներն են, դրույթները կարող են աշխատել այն ժամանակ, երբ դրանց ոտքեր տրվեն: Գլուխն ինչքան էլ խելացի լինի, աշխատում է այն ժամանակ, երբ ոտք ու ձեռք է լինում, այդ պատճառով նորացված Մադրիդյան սկզբունքներին դեռ ոտքեր ու ձեռքեր են հարկավոր: Ես նշեցի հանրաքվեն, բայց հարց է՝ ով և ինչպես պետք է անի, ով է հետևելու, որտեղ է անցկացվելու, ով է քվեարկելու իրավունք ունենալու: Միայն այն հայերը, ովքեր հիմա Ղարաբաղում են, թե, ասենք, նաև այն ղարաբաղցիները, ովքեր հիմա Մոսկվայում են ապրում։ Ես գիտեմ այդպիսիներին, Ստավրոպոլում, Կրասնոդարում: Մարդիկ, որոնք մինչ հակամարտությունը եղել են այնտեղ, կարո՞ղ են գալ և քվեարկել՝ ինչպե՞ս են քվեարկելու, որտե՞ղ՝ Բաքվո՞ւմ, թե՞ Ղարաբաղում։ Հարցերը շատ են:
–Պարո՛ն Մարկեդոնով հաշվի առնելով Ռուսաստան-արևմուտք առճակատումը՝ ի՞նչ եք կարծում, այս հարցում Ջեյմս Ուորլիքի առաջ քաշած դրույթները Ռուսաստանի համար ընդունելի՞ են:
-Ռուսաստանը չի որոշում հակամարտության կարգավորումը, այն պետք է որոշեն Հայաստանն ու Ադրբեջանը: Ի՞նչ կարող է անել Ռուսաստանը: Մեզ ասում են, որ պետք է ճնշենք Երևանին, որ հանձնվի, լավ, մեր օգուտը դրանից ո՞րն է, ասենք թե ճնշեցինք Երևանին, հետո՞, ի՞նչ ենք շահելու:
–Ռուսաստանը 200 մլն դոլար վարկի դիմաց զենք է վաճառելու Հայաստանին, հայաստանյան և ռուսական ԶԼՄ-ները գրում են, որ գործարքն իր մեջ ներառելու է նաև «Իսկանդեր-Մ»-ի վաճառքը: Սա ինչպե՞ս կազդի հակամարտող կողմերի ուժերի հավասարակշռության վրա:
-Ես չեմ կարող նշել, թե զենքն ինչպես կազդի մյուս կողմի վրա՝ ռազմական փորձագետ չեմ: Որպես քաղաքագետ՝ կարող եմ միայն արձանագրել, որ Ադրբեջանը զենք Ռուսաստանից ստանում է շուկայական գներով, իսկ Հայաստանը արտոնյալ պայմաններով: Ռուսաստանում չեմ կարծում, թե հիմարներ կամ ինքնասպաններ են, և համոզված եմ, որ այնպես չեն անում, որ իրավիճակը ստատուս քվոյից դուրս գա: Առայժմ ստատուս քվոն կպահպանվի, որովհետ կողմերը պատրաստ չեն խաղաղության: Ինչո՞ւ պետք է Ռուսաստանը իրավիճակ փոխի, եթե կողմերը չեն ուզում:
Սարգսյանի զիջումները որո՞նք են՝ տալ, օրինակ, հինգ շրջան, բայց պահպանել Ղարաբաղը, իսկ հարց է՝ Ադրբեջանում դա առհասարակ փոխզիջում համարո՞ւմ են: Որոշում կլինի այն ժամանակ, երբ երկու նախագահները կասեն. «Ահա հինգ կետ, մենք դրանք համաձայնեցրել ենք»։ Իսկ մինչ այդ մենք պարզապես հետևելու ենք իրադարձություններին, համանախագահների հայտարարություններին և սահմանի ժամանակ առ ժամանակ լարված իրավիճակին:
