«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է քաղաքագիտության դոկտոր (Նյու Յորք) Հայկ Ա. Մարտիրոսյանը։
– Պարոն Մարտիրոսյան, ՄԻԵԴ–ը բավարարել է Մինաս Սարգսյանի հայցն ընդդեմ Ադրբեջանի ու Էլխան Չիրագովի և այլոց հայցն ընդդեմ Հայաստանի։ Ըստ այդմ՝ կառավարությունները պետք է մեխանիզմ մշակեն, որով Ղարաբաղյան պատերազմի հետևանքով ունեզրկված այդ անձինք կկարողանան վերականգնել իրենց սեփականության իրավունքը։ Երկու երկրների կառավարությունների կողմից այս որոշումը ողջունելը ի՞նչ հնարավոր զարգացումների կհանգեցնի և կարո՞ղ է լավ նախադեպ համարվել։
– ՄԻԵԴ-ի այս երկու որոշումները և այս գործերի դատաքննությունը ստանձնելը ես ընդհանրապես խիստ վտանգավոր հանգամանք եմ համարում: Իրականում վերպետական եվրոպական դատարաններն ու տրիբունալները խիստ քաղաքականացված են՝ ինչպես «Եվրատեսիլ»-ը առավել մակերեսային մի ոլորտում, և նույնքան էլ «խելացի» են: Կոնկրետ այս գործերի դեպքում տեղի է ունեցել մի չափազանց վտանգավոր իրադարձություն: ՄԻԵԴ-ը, որ սովորաբար քննում է անձանց խախտված իրավունքների խնդիրը, իր այդ գործառույթով մտել է բարդագույն միջպետական ռազմական հակամարտության ոլորտ և դրանով դարձել է այդ հակամարտության՝ իրավաբանությամբ շղարշված քաղաքական արբիտր: Այո՛, արևմտաեվրոպացի դատավորները քննել են գործերը որպես զուտ մարդու իրավունքների խախտման դեպքեր, և հանուն արդարության պետք է ասել, որ երկու դեպքում էլ օրենքի տառի տեսանկյունից դիտելով՝ պատմությանն անծանոթ մեկին (որպիսիք են ՄԻԵԴ-ի բոլոր դատավորները՝ բացի մեկից) կարող է թվալ, թե արդար որոշում են ընդունել: Սակայն կան արդար իրավական որոշումներ և տխմար իրավական որոշումներ: Վերջիններս գրեթե միշտ բուն խնդիրը լուծելու փոխարեն՝ դրան ավելի մեծ ծավալ են հաղորդում: Այսպիսին է և այս դեպքը: Եվ եթե նայեք դատավորների քվեարկություններին, պարզ կդառնա, թե որքան քաղաքական և որքան տխմար է եղել այս «արդար» գործի ոչ միայն դատավճիռը, այլև քննումն ընդհանրապես: Փաստացիորեն ՄԻԵԴ-ը մտել է մի ոլորտ, որտեղ Մինսկի խումբը բազմիցս սայթաքել է, և որտեղ իրավական լուծում չկա ու չի էլ կարող լինել: Այո, թե իրավական, թե մարդկային և թե պատմական արդարության տեսանկյունից վճիռն ընդդեմ Ադրբեջանի արդար է և անվիճարկելի: Մյուս կողմից՝ հայցն ընդդեմ Հայաստանի թեև համահավասար է թվում, սակայն հաշվի չի առնում պատմական ճշմարտության հանգամանքը և, իհարկե, այն, որ ադրբեջանցիները Հայաստանից հեռացել են բոլորովին այլ պայմաններում, քան հայերը՝ Ադրբեջանից: Հայաստանում ջարդեր չեն եղել, մինչդեռ Ադրբեջանում այդ պրոցեսն էթնիկ զտման վերածվեց: Սակայն այս հակամարտության մեջ փախստականների գործի քննումը ՄԻԵԴ-ի կողմից ընդհանրապես անըմբռնելի է: Այդ որոշումներն ինձ ոչ միայն զարմացնում են, այլև անհանգստացնում: Դժվար է պատկերացնել, թե ինչ շարունակություն կարող են ունենալ տվյալ դատավճիռները: Կարծում եմ՝ երկու պետություններն էլ կհրաժարվեն վճարել, և ձեռք բերվելիք կուլիսային քաղաքական որոշման արդյունքում դրանք Եվրոպայի լռելյայն համաձայնությամբ մոռացության կմատնվեն: Մյուս կողմից՝ բոլորովին բացառված չէ, որ ոգևորված այս նախադեպով՝ հարյուր հազարավոր ադրբեջանցիներ և նույնքան հայեր հայցեր ներկայացնեն դատարան: ՄԻԵԴ-ն անգամ այդ պահն է անտեսել գործերը քննելիս: Եվ դա ամենազարմանալի հանգամանքն է:
– Մյուս կողմից՝ Բաքվում տեղի ունեցող Եվրոպական խաղերը կարո՞ղ են շրջադարձային նշանակություն ունենալ տարածաշրջանի անվտանգության և կայունության համար։ Ի՞նչ եք կարծում՝ ԶՈՒ վերջին նշանակումները արդյոք դրանո՞վ են պայմանավորված՝ հաշվի առնելով նաև վերջերս ԶՈՒ ղեկավարության առաջնագիծ այցելելը։
– Ոչ: Ինչո՞ւ պետք է ունենան: Ի՞նչ կապ ունեն խաղերն Ադրբեջանի անզիջում երազանքների հետ՝ ոչնչացնել Հայաստանը և ուղիղ գծով միանալ Թուրքիային: Մի քանի միլիարդ՝ այստեղ, մի քանի՝ միլիարդ այնտեղ ոչինչ չեն փոխում նավթային այդ տերության համար: Այսօր անհրաժեշտ է բարձրացնել սեփական հեղինակությունը միջազգային ասպարեզում՝ կազմակերպվում են խաղերը: Վաղն անհրաժեշտ լինի պատերազմ սկսել` կկազմակերպվեն ռազմական գործողություններ: Ընդհանրապես ապշել կարելի է Հայաստանում հնչող խորիմաստ վերլուծություններից, որոնք Եվրոպական խաղերը կապում են տարածաշրջանային անվտանգության հետ: Սիրիական Պալմիրայում էլ՝ հռոմեական ամֆիթատրոնում ընդամենը հինգ տարի առաջ փառատոներ էին կազմակերպվում: Այսօր այնտեղ՝ առավել հանգիստ պայմաններում, առանց դերասանների և լուսարձակների, գլուխներ են կտրում: Յուրաքանչյուր ժամանակամիջոց իր խնդիրներն է առաջ քաշում: Եվրոպական խաղերն ընդամենը խաղեր են՝ ոչինչ ավելի:
Ինչ վերաբերում է Հայաստանում զինվորական նոր փոխատեղումներին և ռազմական շարժերին՝ դժվարանում եմ պատասխանել: Չեմ կարծում, թե շատերն են դրանց իրական պատճառներից տեղյակ: Կարծում եմ՝ նախագահի այդ քայլերը պայմանավորված են կամ անվտանգության նկատառումներով, կամ էլ սահմանադրական փոփոխություններով: Որպես երրորդ տարբերակ կարելի է դիտարկել Գլխավոր շտաբի ղեկավարությունը Հայաստանի ներքաղաքական ասպարեզում դեռևս չներգրավված մարդուն հանձնելը: Դա երկրի ներկայիս նախագահին հավատարմության առավել մեծ չափաբաժին կարող է ապահովել:
Որքան ինձ հայտնի է՝ նորանշանակ զինվորականները պրոֆեսիոնալ մարզիկներ չեն, հետևաբար կադրային այդ շարժի հնարավոր կապը Բաքվի խաղերի հետ համարում եմ պայծառ երևակայության արդյունք:
– Որքանո՞վ եք հավանական համարում Ադրբեջանի՝ ԵՏՄ անդամակցության պատրաստակամությունը ԼՂ խնդրի կարգավորման հաշվին։ Ռուսաստանը, ըստ Ձեզ, ինչպիսի՞ նախաձեռնողականությամբ հանդես կգա՝ հաշվի առնելով, որ Բաքվում օրերս Ալիևը և Պուտինը քննարկել են ԼՂ խնդրի կարգավորման խնդիրը։
– Ռուսաստանին ձեռնտու է հակամարտության ստատուս քվոն: Առանձնակի նախաձեռնողականություն այդ հարցում անհրաժեշտ չէ: ԵՏՄ անդամակցությունը Ղարաբաղի հաշվին կարող է նշանակել Հայաստանի՝ ԵՏՄ անդամակցությունից հրաժարում և լիակատար ու կտրուկ արևմտականացում: Հետևաբար չեմ կարծում, թե խաղադրույքը դրանում է կայանում: Խնդրի նրբերանգը, թերևս, պետք է տեսնել Նիկոլայ Բորդյուժայի վերջին հայտարարության մեջ: Ադրբեջանի՝ ԵՏՄ-ին անդամակցելը կարող է Ադրբեջանին երաշխիքներ տալ, որ հայկական կողմն առաջինը չի հարձակվի, կամ որ Ռուսաստանի միջամտությունը չի լինի պատերազմի նախնական փուլում և այլն: Սակարկելու թեմաներն այս հարցում անսպառ են: Հնարավոր է նաև, որ այդ հարցը քննարկելիս Ղարաբաղի խնդիրն ընդհանրապես խաղադրույքի մաս չկազմի: Թե ինչ են խոսում երկու նախագահները մեկ սուպերնախագահի հետ իրենց հանդիպումներում՝ որևէ մեկը, բացի նրանցից, չգիտի: Մի խոսքով՝ կարծում եմ՝ կռահումներն անտեղի են:
– Պատերազմի վերսկսումը այս պահին որքանո՞վ է հավանական դառնում։
– Պատերազմի վերսկսումը հավանական չի դառնում, այն վաղուց հավանական է: Ավելի շուտ՝ անհավանական է դրա չվերսկսումը: Պետք է մի բան հասկանալ: Ադրբեջանն ու Թուրքիան ունեն մի «սրբազան» գաղափար՝ միանալ միմյանց և հողային կամրջով կապվել մինչև Շինջյան՝ Արևելյան Թուրքեստան հասնող թյուրքական պետությունների հետ: Դա, անշուշտ, ցնորք է, սակայն, կրկնեմ, սրբազան ցնորք: Իսկ իրենց սրբազան ազգային գաղափարներից, որոնց շուրջ սերունդներ են դաստիարակվել այդ երկու պետություններում, թուրքական երկու ազգերը չեն կարող հրաժարվել: Դա նրանց գենետիկ կոդում է, և այդ կոդն առանձնակի ակտիվացում է ապրել հենց սիրիական պատերազմով: Վերջիվերջո պուրիտանական սուննի համաշխարհային խալիֆայության կազմավորումը նույնպես ցնորք է, սակայն այդ ցնորքի համար միլիարդավոր դոլարներ են ծախսվում, հարյուր հազարավոր կյանքեր զոհվում և երկրներ քանդվում: Հարմար պահն ու հարմար իրավիճակը հակառակորդը բաց չի թողնելու: Հայերն են պատմության ընթացքում բազում հնարավորություններ բաց թողել: Փոխարենն ինձ հայտնի չէ մի դեպք, երբ զավթելու հարցում տարտամել են մեր հարևան ժողովուրդները: Պատմությունից պետք է դասեր քաղել: Այդ դասերը մեզ համար ամենուր են: Մնում է հիշողություն ունենալ, աչքերը բացել և հրաժարվել ինքնասպան ինքնահանգստացումներից:
