Երկրորդ անգամ նույն փոսի շեմին

Հայաստանում ավարտվեց Հավաքական անվտանգության կազմակերպության անդամ երկրների արագ արձագանքման ուժերի զորավարժությունը, որն ըստ էության առաջին մասշտաբային վարժանքն էր այդ ուժերի համար: Արագ արձագանքման ուժերը դարձան այն անկյունաքարը, որի վրա փորձ արվեց վերակենդանացնել գրեթե իներտության մատնված ՀԱՊԿ-ը, որին, խոշոր հաշվով, սպասում է ԱՊՀ ճակատագիրը՝ մարգինալացում:

Կրեմլը ներկայումս դիմադրում է դրան, փորձում է ի տարբերություն ԱՊՀ-ի` ավելի ճկուն դարձնել ՀԱՊԿ-ը: Դրա համար ստեղծվեցին արագ արձագանքման ուժերը: Այնուհանդերձ, Ռուսաստանը լավ է հասկանում, որ անգամ այդ ուժերի գոյությունն անկարող է փրկել մի կառույց, որի ստեղծման հիմքը ինքնին անառողջ է, որը ստեղծվել է մեծապես պարտադրանքի, ոչ թե փոխանհրաժեշտության հիման վրա, և որը հանդիսանում է ընդամենը Ռուսաստանի ազդեցության մահակը հետխորհրդային մի շարք հանրապետությունների և հետխորհրդային տարածքների վրա: ՀԱՊԿ-ն ավելի շատ պահվում է շանտաժի, քան փոխադարձ ընկալման և գործընկերության հիման վրա: Դրա համար էլ Մոսկվան շարունակաբար կատարում է քայլեր, որոնք գոնե իրավականորեն կամրագրեն մի իրավիճակ, երբ ՀԱՊԿ մարգինալացումից հետո էլ, այնուհանդերձ, այդ իրավական նորմերը կարող են կապանքներ լինել անդամ պետությունների համար: Այդ պատճառով է, օրինակ, որ Մոսկվան ամեն ինչ անում է արագ արձագանքման ուժերին ՀԱՊԿ անդամ երկրների ներքին գործերին, հասարակական կարգուկանոնին միջամտելու իրավասություն տալու համար: Միևնույն ժամանակ, Մոսկվան պարտադրում է ՀԱՊԿ անդամ երկրներին համաձայնագիր ստորագրել, որ իրենց տարածքում երրորդ երկրի բազա կամ այլ ռազմական ենթակառուցվածք չեն կարող տեղակայել, մինչև ՀԱՊԿ բոլոր երկրների համաձայնությունը:

Այս ամենն, իհարկե, հուսահատ ջանքեր են հիշեցնում, բայց դրանք վտանգավոր ջանքեր են, որովհետև հատկապես հուսահատության դեպքում է, որ կատարվում են ամենավտանգավոր և բանականությունից, մտածողությունից հեռու գործողությունները: Այլապես, Ռուսաստանը ՀԱՊԿ շրջանակում չէր գնա այդ քայլերին, այլ կփորձեր գտնել այլ պլատֆորմ, որը կարող էր հանդիսանալ կառույցի կենսունակության, կենսական էներգիայի նոր պաշար, նոր լիցք: Մոսկվան շարունակում է իր մահակային մտածողությունը հետխորհրդային տարածքում: Այդ մտածողությունը, դրա վրա կառուցված ռեգիոնալ քաղաքականությունը ամբողջ հետխորհրդային տարածքով, այդ թվում` անգամ Հարավային Կովկասով, հետ է մղում Կրեմլին, ստիպում զիջել դիրքերը, զիջել հիմքերը: Սակայն, ինչքան էլ որ ռազմավարական տեսանկյունից Մոսկվան դրա հետևանքով հայտնվում է նահանջի ռեժիմում, միևնույն է` շարունակում է այդ ռեժիմի դեմ պայքարել նույն մեթոդներով, նույն մոտեցումներով և մտածողությամբ: Արդյունքում Ռուսաստանը հայտնվում է արատավոր շրջանի, ավելի ճիշտ` շրջապտույտի մեջ, որը նրան քաշում է դեպի հատակը: Դա, իհարկե, Ռուսաստանի խնդիրն է, սակայն բանն այն է, որ Ռուսաստանի հետ հատակը գնալու վտանգի մեջ են նաև նրանք, այն պետություններն ու ժողովուրդները, որոնք ամուր կապված են Ռուսաստանին և ոչ մի կերպ չեն կարողանում բաժանվել: Ընդ որում` բաժանումը, անշուշտ, ինքնանպատակ չէ, այլ ընդամենը կենսական, պատմական անհրաժեշտություն, որպեսզի չկրկնվեն նույն սխալները, որոնք եղել են պատմության ընթացքում, երբ հայ ժողովուրդը իր անվտանգությունը ուղղակիորեն բացառապես Ռուսաստանին վստահելով, հետո ստիպված է եղել դառնալ Ռուսաստանի մանրադրամը ավելի կարևոր սուբյեկտների հետ փոխհարաբերությունները կարգավորելու հարցում:

Այդ տեսանկյունից, Հայաստանի համար ՀԱՊԿ հետ հարաբերությունը վերանայելը դառնում է ռազմավարական խնդիր: Թվում է, որ այդ հարաբերությունն ակնհայտորեն անամպ է, նույնիսկ լավ, և որ մենք կարող ենք միանգամայն հանգիստ վստահել մեր անվտանգությունն այդ կառույցին: Սակայն մի բան է զորավարժությունը, մեկ այլ բան` իրական քաղաքականությունը: Զորավարժության մեջ ամեն ինչ լինում է սահմանված ժամանակին, սակայն իրական քաղաքականության մեջ այդպիսին չկա, և որևէ մեկը չի կարող ասել, թե օրինակ` արդյոք իրական կյանքում անվտանգության լուրջ սպառնալիքի դեպքում Հայաստանի և ՀԱՊԿ անդամների համար ժամանակը կչափվի՞ նույն մեծություններով, և մի պարագան մեկի համար շատ ուշ լինելով, մյուսի համար շատ շուտ չի՞ լինի: Այդ տեսանկյունից, ՀԱՊԿ-ը չափազանց անկատար կառույց է` անվտանգությունը դրան վստահելու համար:

Մյուս կողմից` հասկանալի է, որ Հայաստանի համար, անշուշտ, թե՛ ռիսկային է, թե՛ նաև, խոշոր հաշվով, ավելորդ վերանայել մասնակցության նպատակահարմարությունը ՀԱՊԿ-ին: Հայաստանին այդ կապակցությամբ խնդիրներ պետք չեն, բացարձակապես: Հայաստանը պարզապես պետք է ՀԱՊԿ-ում դառնա առավել նախաձեռնողական, որովհետև այդ կառույցի բուն էությանը միայն Հայաստանն է ամենից շահագրգռվածը՝ կոլեկտիվ անվտանգության ապահովում իր անդամների համար: Հետևաբար, Հայաստանը պետք է շարունակաբար առաջարկություններով և նախաձեռնություններով հանդես գա, որոնք անընդհատ քաղաքական պատասխանատվության առաջ կդնեն հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությանը` ստիպելով կամ այսպես ասած` բացահայտվել և այդպիսով հրապարակավ խոստովանել, որ գրված նպատակներն ու իրական նպատակները միանգամայն տարբեր են, կամ էլ լրջացնել այդ կառույցը սեփական իսկ շահերից ելնելով: Մյուս կողմից` հասկանալի է, որ ՀԱՊԿ-ի դեմ Հայաստանը միայնակ անզոր է: Սակայն այդ քաղաքական նախաձեռնություններով Հայաստանը կարող է իր համար հիմքեր ապահովել ՀԱՊԿ-ի հետ հարաբերությունների առումով առավել կոշտ քաղաքական որոշումներ գեներացնելու համար, եթե կազմակերպությունը չփորձի ընդառաջել Հայաստանի նախաձեռնություններին և առնվազն լուրջ քննարկումների չդնի դրանք:

Ի դեպ, Հայաստանն այդ նախաձեռնությունները պետք է ցուցաբերի ամենևին ոչ վերջնագրային տոնով, և ոչ էլ զուտ իր սեփական նկատառումների շրջանակում: Դրանք պետք է ներկայացնել ընդհանուր ՀԱՊԿ շահերի շրջանակում, որպեսզի կազմակերպության անդամ երկրները հնարավորինս քիչ մանևրի տեղ ունենան այդ առաջարկներին արձագանքելու համար: Իհարկե, Հայաստանի ներկայիս արտաքին քաղաքական պոտենցիալի համար անգամ դա է շատ: Սակայն դա արդեն այլ խնդիր է, և հենց այդտեղ է, որ պետությունը գլորվում է Ռուսաստանի հետ մեկտեղ, և եթե Ռուսաստանն ի վերջո գլորվում է իր համար թեկուզ գերկարևոր, բայց այնուհանդերձ օտար տարածաշրջանից, Հայաստանն ուղղակի գլորվելու է իր իսկ տարածքում: Մենք մեր կյանքում մի անգամ արդեն կատարել ենք այդ սխալն ու գլորվել մեր իսկ տարածքում: Հետևանքները չափազանց ողբերգական ու խոսուն են եղել, և երևի թե հավաքական բանականությունը կբավականացնի երկրորդ անգամ նույն սխալը չկրկնելու համար:

Լուսանկարը՝ PanARMENIAN Photo-ի