«Առաջին լրատվական»-ի Դիսկուրս հաղորդաշարի հյուրերն են ազգագրագետներ Հրանուշ Խառատյանը և Աղասի Թադևոսյանը:
Հ. Բ.- Տիկին Խառատյան, ի՞նչը պատճառ դարձավ, որ հասարակության մեջ սկսեց տարածվել ընտրակաշառք կոչվող երևույթը, որը, ըստ էության, փոխարինել է ընտրությունների կեղծման ֆիզիկական գործընթացին:
Հ. Խ.- Չէի ասի՝ փոխարինել է, ընտրությունների կեղծման ֆիզիկական գործընթացը, իմ խորին համոզմամբ, շարունակում է ինտենսիվ մնալ և խորը ազդեցություն ունենալ ընտրական գործընթացի վրա: Բայց պետք է ասեմ, որ ընտրակաշառքը մուտք գործեց այն ժամանակ, երբ ԱԺ-ն դադարեց իր ֆունկցիան կատարել: ԱԺ-ում մարդիկ ընտրվում են ոչ թե օրենսդիր գործունեությամբ զբաղվելու համար՝ դա վաղուց է հասկանալի, և նույնիսկ ոչ միայն իրենց անհատական խնդիրները լուծելու համար: Ե՛վ մոտիվացիան, և՛ ձևը վկայում են, որ ԱԺ-ն վաղուց է դադարել սահմանադրորեն և իշխանության հիերարխիայի իրեն հատկացված դերը կատարել. դա արտացոլվում է ընտրական հռետորաբանությունում: ԱԺ պատգամավորը լավագույն դեպքում տեղական խնդիրներ է ուծում՝ ասֆալտ և այլն, այսինքն՝ այն, ինչը կառավարության գործառույթն է. կաշառքի ձևերից մեկն էլ սա է: Ես գիտեմ բնակավայրեր, որտեղ ոչ թե փող կամ ձեթ են բաժանում, այլ մշակույթի տուն են կառուցում և այլն: Սա ԱԺ գործառույթը չէ, բայց կատարում են քաղաքական կուսակցությունները՝ գիտակցելով, որ հետագայում այդ գյուղը երախտապարտ կլինի, այդ պատճառով էլ խոշոր գումարներ են ներդնում, և արդյունքում կառավարության գործը կատարում է ԱԺ-ն: Մի շատ պարզ տրամաբանություն կա. սովորաբար կաշառք տրվում է գործադիր մարմիններին, և քանի որ ԱԺ-ն արդեն գործադիր մարմնի ֆունկցիա է կատարում, կաշառքը գալիս և գտնում է ճիշտ և ճիշտ տեղը:
Հ. Բ.- Պարոն Թադևոսյան, ընտրակաշառքը մեզանում նո՞ր երևույթ է, թե՞ հասարակական հին հոգեբանության նոր դրսևորում: Այսինքն՝ մինչև ինչ-որ պահ չկար ընտրակաշառք բաժանող, և այն քիչ էր, հետո, երբ բաժանողներն ավելացան, կապիտալ ունեցողների թիվը մեծացավ, փողը դրվեց քաղաքականության հիմքում:
Ա. Թ.- Ընտրակաշառքը մեր հասարակության զարգացման արդյունք է: Միգուցե մի քիչ տարօրինակ մեկնաբանություն եմ անեմ, բայց նկատի ունեմ հետևյալը. ընդհանրապես իշխանությունը՝ որպես ֆենոմեն, երևույթ, փոխանակային ֆունկցիա է իրականացնում: Այդ փոխանակային գործընթացների հանդեպ վերահսկողությունը հասարակության զարգացման տարբեր փուլերում տարբեր միջոցներով է կատարվում: Ամենապրիմիտիվ հասարակությունները գործադրում են ուժային միջոցը, օրինակ՝ 90-ական թվականներին շատ էին ուժային գործոնները՝ կապված երկրապահական տարբեր զինյալ մարդկանց հետ, ովքեր թաղերում նույնպես ունեին սերտ հարաբերություններ թաղի «վլաստ» ունեցողների հետ, քրեական հեղինակությունների հետ: Չեմ ուզում ասել, թե ամբողջովին այդպես էր, բայց այդ տարրը մեծապես ազդում էր 90-ականների ընտրությունների ժամանակ: Այսօր մենք անցումային փուլում ենք. զարգացած հասարակությունները, որպես իշխանության փոխանակային գործիք և դրա ձևավորման միջոց, ուժից անցնում են փողի, իսկ գիտելիքը, գաղափարախոսությունըը, այսինքն՝ ավելի վերացական արժեքները հաջորդում են դրան: Մեր հասարակության մեջ տեղի ունեցավ փողի կուտակում, և արդեն կային մարդիկ, ովքեր ավելի ինտենսիվորեն էին իրականացնում հասարակության ներսում նյութական արժեքների փոխանակությունը: Եթե մենք համեմատենք այսօրվա մեր հասարակությունը 90-ականների սկզբի հետ, ապա ակնհայտ է, որ մեր նյութական արժեքների փոխանակությունը շատ ավելի ինտենսիվ և բարձր որակի է, կան ինչ-որ խանութներ՝ ի տարբերություն 90-ականների սկզբի, երբ ամբողջ քաղաքը վերածվել էր առևտրական միջանցքների՝ «Երիտասարդական» և «Բարեկամության» մետրոյի և ընդհանրապես ամբողջ քաղաքի տարածքում գործում էին փոքրիկ բուտկաներ՝ մետաղական, անճոռնի, տգեղ: Մեր հասարակությունը անցման փուլում է, և, իհարկե, շատ ցավալի է, որ կան ընտրակաշառք կոչվող երևույթները, և մեր հասարակությունը չի կարողանում ընտրության մեխանիզմը գործադրել ճիշտ այն ձևերով, ինչպես ժամանակակից հասարակություններում է, որովհետև մենք այդ հասարակություններից ենք փոխառել Սահմանադրությունը՝ որպես գործիք: Հասարակության մի մասը չի ընդունում այս երևույթները, վատ է զգում, որ այդ մեխանիզմը չի կիրառվում այնպես, ինչպես այն ձևավորվել է մշակութային միջավայրում: Իսկ ընտրությունը առաջին հերթին մշակութային ֆենոմեն է, և առայժմ փորձում ենք մեր զարգացմանը զուգահեռ՝ դա մոտեցնել իր իսկ բնական գործադրման ձևին: Որքանով դա կստացվի՝ ես կարծում եմ, որ կախված է մեր հասարակության մոդեռնիզացումից, որովհետև անցումային շրջանը մենք ընկալեցինք առաջին հերթին որպես շուկայականացման և ժողովրդավարացման պրոցես, սակայն անցումային շրջանը ունի մի երրորդ կարևոր տարր՝ մոդեռնիզացման գործընթացը, որը հնարավորություն է տալիս այդ հասարակությանը ընկալելու ու համարժեքորեն մեկնաբանելու և՛ շուկայական ինստիտուտները, և՛ ժողովրդավարական քաղաքական ինստիտուտները, մի բան, ինչն այսօր մեր հասարակությունում բացակայում է: Այդ պատճառով էլ ընտրության ինստիտուտի մեկնաբանությունը արվում է ագրարային, մինչմոդեռնիստական զարգացման փուլում գտնվող հասարակության մեկնողական կոդերի միջոցով: Քանի դեռ չենք մոդեռնիզացվել, մեր կոդերը ադեկվատ չենք դարձրել, չենք կարող ընկալել ընտրությունը՝ որպես անհատի կամքից բխող մեխանիզմ: Միաժամանակ սխալ կլինի ասել, որ ընտրություն չկա մեզ մոտ: Մեր ժողովուրդը սովոր է դա անել այնպես, ինչպես ինքը հասկանում է. ասենք՝ թաղում ինձ է մոտենում իմ ծանոթներից մեկն ու ասում՝ ընտրիր, ասենք, ԲՀԿ ներկայացուցչին, հետո իմ մյուս ծանոթն է գալիս, ասում է՝ ընտրիր ՀՀԿ ներկայացուցչին, երրորդը՝ ՀՅԴ-ին, փաստորեն դարձյալ ընտրություն է կատարվում՝ ես մեխանիկորեն ընտրություն եմ կատարում դրանց միջև: Այս փուլը թեև ցավալի է, բայց ինչ-որ առումով՝ մեկնաբանելի, իսկ հասարակության զարգացման սաղմերն արդեն նկատելի են:
Հ. Բ.- Այսինքն՝ ընտրակաշառքը էվոլյուցիայի վկայությո՞ւն է։
Հ. Խ.- Սկզբունքորեն համաձայն լինելով, որ մեր հասարակական մշակույթը չի մոդեռնացվում և համաքայլ չէ ընտրված տնտեսական մոդելին, համաձայն չեմ, որ դա անխուսափելի է և օրինաչափ։ Ես լիովին համաձայն եմ, որ մենք ունենք դիսոնանս, զուգահեռ չեն ընթանում երևույթները։ Բայց դա տեղի է ունենում ոչ թե այն պատճառով, որ մեր հասարակությունը չուներ նոր տնտեսական հարաբերություններ մուտք գործելու անհրաժեշտ անցյալ և արդեն ձևավորված մշակույթ, այլ այն պատճառով, որ մենք ազատական տնտեսության երևույթը առաջին իսկ քայլից կործանեցինք։ 1992-1994 թվականներին կատարվածը ազատական տնտեսություն չէր, այլ եղած արտադրական միջոցների վերաբաշխում առանձին անհատների միջև։ Այսինքն՝ որևէ տնտեսագիտական տրամաբանություն, ինչն այսօր Հրանտ Բագրատյանը փորձում է տեսնել իր անցյալում, տնտեսական հաշվարկ, այդ հաշվարկից բխող հնարավոր սոցիալական հետևանքներ չեղան։ Այլ կերպ ասած՝ ես սա չեմ ուզում բացատրել հասարակության էվոլյուցիոն զարգացմամբ, այլ ինձ համար ակնհայտ է, որ սա նոր ձևավորված իշխանության անխոհեմության, անկատարության, թերի գրագիտության, անբարեխղճության, անպատասխանատվության, նաև՝ հանցավոր մոտեցման գործունեության հետևանք է։ Այլ կերպ ասած՝ մեր հասարակությունը իր հասարակական մոդեռնացման ընթացքում ետ շպրտվեց։ Լիովին համաձայն լինելով Աղասու բերած փայլուն բնութագրին՝ ես սա չեմ համարում էվոլյուցիոն գործընթացի անխուսափելի ուղի, այլ համարում եմ արհեստական մուտք։ Հենց հիմա ի՞նչ է կատարվում գյուղերում։ Բոլորս խոստովանում ենք, որ տնտեսական առումով շատ կարևոր է հողերի խոշորացման գործընթացը։ Եվ դա անխուսափելի է, ուզենք, թե չուզենք՝ այդ պրոցեսը պետք է տեղի ունենա։ Հողային շուկան, փառք Աստծո, վերջապես ձևավորվել է, օրենքների իմաստով, իրավաբանական իմաստով հողերը անձնագրավորվել են, առքուվաճառքի իրավունքը, հնարավորություններն ու ձևերը փաստացի առկա են, բայց հենց որ դա եղավ, դրան զուգահեռ ընթացավ պետական հողերի վերադարձ համայնքային սեփականություն, և կատարվեց խոշոր հողերի վաճառք առանձին մարդկանց։ Հայտարարված աճուրդում ի հայտ եկան մեկ-երկու հայտնի մարդիկ, որով միանգամից կործանվեց փոքր հողատերերի միջև առուվաճառքի հնարավորությունը։ Այլ կերպ ասած՝ պետությունը, տվյալ պարագայում՝ կառավարությունը, գործադիր իշխանությունը շատ կոպիտ և ծրագրված միջամտեց՝ կործանելով հողի շուկայի, հողերի խոշորացման էվոլյուցիոն տրամաբանությունը։ Շուկան փակեցինք, խեղճացրինք, սոցիալապես կործանեցինք, և դա արվեց 2004-2005 թվականներին, մեզ դաս չեղան 1991-1994 թվականները։ Տվյալ դեպքում գյուղական արտադրամիջոցը մենք սպանեցինք, զրկեցինք ազատ շուկայական տնտեսությանը մասնակցելու հնարավորությունից։ Ինչպե՞ս կարող է հասարակական մշակույթը մոդեռնացվել և համապատասխանել տեսական քաղաքական զարգացմանը։ Գործնական քաղաքական զարգացումն էլ ոչ մի կապ չունի ժողովրդավարության, լիբերալ տնտեսության հետ։
Հ. Բ.- Այդ հարցում իշխանության պատասխանատվությունը, իհարկե, հասկանալի է, քննարկելի էլ չէ։ Բայց արդյոք քաղաքական համակարգի և ընդհանրապես քաղաքացիական համակարգի այլընտրանքային խմբերը, էլիտար խմբերը պատասխանատվություն չունե՞ն հասարակական արդիականացման այս գործընթացի արդյունավետության համար։ Արդյոք այս հարցում բացթողում չի՞ եղել, որի պատճառով էվոլյուցիան կամ համաչափ զարգացումները դանդաղել են, սխալ ուղղությամբ ընթացել։
Ա. Թ.- Ես էվոլյուցիայի մասին չեմ խոսում՝ անկեղծ ասած, և չեմ կարծում, թե դա անխուսափելի է էվոլյուցիոն կամ պարտադիր օրինաչափության առումով։ Եթե մենք ուզում ենք ժողովրդավարական քաղաքական համակարգ կամ լիբերալ տնտեսական համակարգ ունենալ, պետք է կարողանանք այդ երևույթը ընկալել համարժեքորեն։ Տիկի Խառատյանը այդ օրինակները բերեց, որոնք շատ լավ օրինակներ են։ Այսինքն՝ երբ դուք տեսնում եք, թե ինչպես են մարդիկ խմբավորվում, ինչպես են շահերը իրար հետ համակցվում, ապա այդ խմբավորումների կարևորագույն գործոնը դրանց մեխանիկական նույնացումն է։ Նույնականացումը՝ անկախ մարդուց. այն, որ ես ու դուք բարեկամներ ենք, ոչ իմ կամքով է, ոչ էլ ձեր։ Այսպիսի մեխանիկական նույնականացում, որոնք անհատները չեն որոշում։ Տեսեք, թե ինչպես են կոչվում այն միավորումները, որոնց մենք էլիտա ենք անվանում. իրենք իրենց ախպերություններ են կոչում։ Նույնիսկ իրենց անվանումը իրենք վերցրել, մեխանիկորեն են անվանել։ Լրիվ ագրարային մենթալիտետ ունեցողներ են։ Խոսքն այստեղ գյուղականության մասին չէ, խոսքը գեղջկական մենթալիտետի մասին է, իսկ դա հաղթահարելու ճանապարհը մի քայլ առաջ գնալն է։ Դա անհատի մակարդակում պետք է լինի, իսկ եթե այդ մակարդակում չլինի, ոչ մի էլիտա չի կարող լուծել։ Իշխանությունը շահագրգռված չէ այն պատճառով, որ ստերեոտիպերի մակարդակում է մտածում և պատկերացնում աշխարհը։ Իրենք էլ են էդպես պատկերացնում, մարդը չի կարող պատկերացնել, քաղաքացիական հայացք չունի երևույթների նկատմամբ։ Քաղաքացիական հայացք Հայաստանում շատ քիչ մարդիկ ունեն։ Քաղաքացիականությունը արդեն մեխանիկական հիմքի վրա ձևավորվող համագործակցություն չէ։ Այն արդեն անհատի գիտակցականությունից բխող, արժեքներից բխող ֆենոմեն է, որը տանում է արդեն անծանոթ մարդկանց համագործակցության, ոչ թե վաղուց իրար ճանաչող, անձնական ճանաչողության հիմքի վրա է։ Մեր հասարակությունը, որքան էլ որ ցավալի է խոստովանել, դեռևս գերադասում է մինչմոդեռնիստական ձևերը։ Մարդիկ գերադասում են ավելի քաղաքական հարթությունում օգտագործել ոչ քաղաքական հարաբերման ձև։ Օրինակ բերեմ. իմ մանկության ընկերը մոտենում է ինձ , ասում է՝ քանի որ մենք իրար ճանաչում ենք, ընտրիր էսինչին, իմ խաթր։ Մեխանիզմը գնում է դրան։ Հանուն մեր երկրի զարգացման, այն ծրագրի, որ հանքերի փոխարեն անտառներ լինեն. նման գաղափար չկա ժողովրդի մեջ։ Մեր ժողովուրդն ունի նպատակներ, բայց չունի երազանքներ, չկան իդեաներ։ Ցավալի է դա, բայց ես չեմ ուզում ընդհանրացնել սա, քանի որ ամբողջ ժողովրդին չի վերաբերում։
Հ. Բ.- Ո՞վ պետք է փոխի այդ վիճակը, ո՞վ պետք է փոխի հասարակական գիտակցությունը։
Ա. Թ.- Մարդիկ իրենք պետք է փոխեն, որևէ մեկը իրենց տեղը չի փոխելու: Ամենաարմատական բաներից մեկը, իհարկե, այն է, որ ինչ-որ պրոցես, որ այսօր առկա է Հայաստանում, կարողանա ինքն իրեն ցուցադրել: Այսօր մենք ներկա ենք նման պրոցեսի: Օրինակ՝ Մաշտոցի պուրակում մարդիկ, ովքեր այլ արժեքային համակարգ ունեն, դուրս են եկել, վերցրել են մի տարածք և ցույց են տալիս իրենց հայացքներն ու արժեքները: Եթե այդ ցուցադրությունը գտնի արժեքների այլ համակիրներ, ապա մեր հասարակության մեջ կսկսի աճել այդ արժեքներին տուրք տվող համակիրների թիվը, և մեր հասարակությունը ձեռք կբերի որակական փոփոխություն: Եթե չլինի անհատական մակարդակում նման փոփոխություն, ապա մյուս տարբերակն այն է, որ դա պետք է վերևից կատարվի: Բայց ես դրանց չեմ հավատում: Օրինակ՝ Պետրոս Առաջինը նախաձեռնեց Ռուսաստանը արդիականացնելու գործընթացը, բայց ռուս ազգը մնաց նույնը՝ իր չկողմնորոշված վիճակով, և ցավալի է, որ մենք՝ հայերս, ավելի հակված են դեպի այդ երկիրը:
Հ. Խ.- Նախ՝ կարծում եմ, որ Պետրոս Առաջինի բարեփոխումները զգալիորեն փոխեցին ռուս ժողովրդի մտածելակերպը: Վերջին տասը տարիների ընթացքում ես խորապես համոզվել եմ, որ, այնուամենայնիվ, հասարակական մտածողության վրա ազդել է այն, ինչը կոչվում է ԶԼՄ: Հեռուստատեսության վրա կարելի է խաչ քաշել, բայց էլեկտրոնային և թղթային լրատվամիջոցները զգալիորեն ազդել են ընդհանուր հասարակական մտածելակերպի վրա: Գլոբալ առումով նրանք գտան իրենց մեջ այդ կարողությունը: Եթե այսօր քաղաքական և քաղաքացիական հարաբերությունների մշակույթում կան փոփոխություններ, մենք պարտական ենք ԶԼՄ-ներին: Մենք այսօր ունենք ԶԼՄ-ների հակակշիռ, ընդունված տերմիններով՝ իշխանամետ, չեզոք, հակաիշխանական, դեղին մամուլ, սկանդալային, բայց ունենք նաև հավասարակշռված լրատվավերլուծական միջոցներ, որոնք տանում են հետևողական աշխատանք: Ես վաղուց արդեն արտահայտվել եմ. չգիտեմ, թե ինչ բան է մտավորականությունը, մտավորականների ձևավորված դիմային խումբ մեզ մոտ չկա: Դա ունի իր պատճառները. մտավորականների կաշառվելը, խորհրդային տարիներին մտավորականության գիպսային ձևավորումը ուղղաձիգ մի խմբի շուրջ, ինչն այսօր ներկայացնում է Գրողների միությունը: Այն, ինչ այսօր արվում է բուհական ուսանողության հետ, նրանց դարձնում է քաղաքականության ձեռնասուն հետևողներ: Սա սովետական մտածելակերպի արդյունքն է : Սրանք օրինաչափ երևույթներ են: Մյուս կողմից՝ մտավորականությունը արտագաղթի պատճառով անընդհատ տեղափոխվում է, և անհրաժեշտ է, որ այդ բացը լցվի նորով: Բարեբախտաբար, իմ սերունդը, որը ես անվանում եմ զգալի չափով փչացած և պարտված սերունդ, կարողանում է իր տեղը զիջել, երբեմն չզիջել երիտասարդներին, ովքեր հաղթականորեն գալիս են և նվաճում այն: Նրանց մեջ քաջությունն ավելի շատ է, քան խաղաղ կյանքի ձգտող մտավորականության մեջ: Իհարկե, իմ սերնդի մեջ էլ կան առանձին մարդիկ, բայց իմ սերունդը գլոբալ առումով այն սերունդն է, որ մեր երկիրը այսօր վերածեց այս վիճակին, կամ էլ այն սերունդը, որը չի կարողանում իրեն ծանրաբեռնել, քաջություն գտնել և իր փորձառությունը օգտագործել երկրի բարօրության հարցում: Գալիս են երիտասարդներ, ովքեր չունեն փորձառություն, բայց ունեն խելք, գլխավորը՝ սրտացավ են և սեր են տածում իրենց երկրի հանդեպ և լցնում են այդ բացը:
Հ. Բ.- Կա մեծ մտավախություն, որ այս ընտրություններում ևս ընտրակաշառքը մի շարք հարցեր է լուծելու ոչ հօգուտ հասարակության: Ձեր կարծիքով՝ կա՞ այդ վտանգը չեզոքացնելու ռեսուրս, և չե՞ք կարծում, որ ընտրակաշառքը էական դերակատարում է ունենալու գալիք ընտրություններում:
Հ. Խ.- Եթե չլինի ընտրակաշառքը, սկզբունքորեն լինելու է մոտավորապես նույն իրավիճակը, ինչը որ ընտրակաշառքի դեպքում կլիներ: Իմ գնահատականներով՝ այսօրա իրավիճակն այնպիսին է, որ ներկա քաղաքական ուժերի ներկայացրած ներկապնակի, առաջարկած ծրագրերի, նաև մեր բնակչությանը տևական ժամանակ տված քաղաքական խոստումների միջև բացարձակ հակասություններ կան: Ընտրակաշառք կլինի՝ կվերցնեն, չի լինի՝ չեն վերցնի: Այսօրվա իրավիճակում ես կարծում եմ, որ այն էական փոփոխություն չի ունենա քվեարկության արդյունքի վրա: Այլ խնդիր է, եթե կաշառք տվողը միայն մեկը լինի, այդ դեպքում ինչ-որ բան, հնարավոր է, փոխվի: Ընտրությունների քվեարկության կեղծիքը կաշառքի ձևով չի կատարվում, այլ ավելի շատ լցոնումների ձևով: Ընտրակաշառքը չի ունենա այն վճռորոշ դերը արդյունքների հարցում:
Ա. Թ.- Ես կարծում եմ, որ մենք կաշառքը վերացնելու ներքին մշակութային ռեսուրս չունենք: Իմ համոզմամբ՝ կաշառքը կարող է վերանալ այն դեպքում, երբ առաջադրվեն շատ հզոր գաղափարներ, որոնք նյութական արժեքների հարթությունից մարդկանց կտեղափոխեն վերացական հարթություն: Դրա համար անհրաժեշտ է մշակութային ռեսուրս, մենք այսօր այն չունենք: Այն, ինչով մենք այսօր հպարտանում ենք, ոչ թե մշակութային ռեսուրս է, այլ մշակութային ժառանգություն: Իսկ մշակութային ռեսուրսը ավելի բազմակոմպոնենտ հասկացություն է, որը դեռ բավարար չէ, որ ընտրությունները չեզոքացնեն: Քաղաքական ընդդիմությունը մեզ մոտ դեռևս ձևավորման սաղմնային փուլում է, և ես ավելի մեծ ընդդիմադիր պոտենցիալ տեսնում եմ քաղաքացիական շարժումների մեջ: Ռեսուրսի բացակայությունն է նաև պատճառը, որ մարդը ընտրելու ձգտում չունի: Ինքը ընտրություն կատարում է, բայց դա այն չէ, ինչ մենք կցանկանայինք տեսնել:
Հաղորդաշարն իրականացվում է «Բաց հասարակության հիմնադրամներ-Հայաստան»-ի ֆինանսական աջակցությամբ:
