«Առաջին լրատվական»-ի «Դիսկուրս» հաղորդաշարի հյուրերն են Քաղաքական տեխնոլոգ Արմեն Բադալյանը և ՌԱՀՀԿ փորձագետ Էդգար Վարդանյանը:
Հ.Բ.-Պարոն Բադալյան, Հայ ազգային կոնգրեսի ութօրյա հանրահավաքները կարծես թե բավական նշանակալից իրադարձություն էին մեր քաղաքական միապաղաղության շրջանում, որ հաստատվել էր, բայց հանրահավաքի ավարտից հետո արձագանքները մի տեսակ հանդարտ են և համարժեք չեն տեղի ունեցածին: Դա արդյոք պայմանավորվա՞ծ է նրանով, որ ֆուտբոլը բավական մեծ ուշադրություն էր խլել, և Կոնգրեսի ակցիան արձագանքների առումով խառնվեց ֆուտբոլային կրքերին, թե՞ իսկապես ակցիան ինքնին իր պոտենցիալով և իր արդյունքով չարժանացավ մեծ արձագանքի:
Ա.Բ.- Այստեղ կարող ենք ասել, որ ֆուտբոլն էլ ինչ-որ տեղ իր դերը կատարեց, բայց միայն ֆուտբոլով, իհարկե, դա բացատրել պետք չէ: Ուղղակի պետք է պատասխանել. ի՞նչ խնդիր է դրել իր առջև ՀԱԿ-ը այդ միջոցառումն իրականացնելու համար, այն ինչ որ հռչակո՞ւմ էր, թե այլ խնդիրներ էլ կային: Քանի դեռ չգիտենք իրականում այն խնդիրները, որոնք հռչակվեցին, դրա համար չեմ կարող ասել արձագանքը համարժե՞ք էր, թե՞ համարժեք չէր: Ուղղակի մի հետաքրքրիր երևույթ, որ սա ոչ միայն չարժանացավ շատ ներհայկական մամուլի, որը չնայած բավականին շատ գրեց, հետաքրքիրն այն էր, որ դրսի մամուլը չանդրադարձավ դրան, երբ որ մենք տեսնում ենք, որ մեկ այլ երկրներում նման միջոցառումների դեպքում կամ ռուսական լրատվամիջոցները, կամ արևմտյան, լինի ամերիկյան կամ եվրոպական` անդրադառնում են, բայց այս անգամ ընդհանրապես անդրադարձ չկար, որը տարօրինակ էր:
Հ.Բ.- Պարոն Բադալյան , բայց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հանրահավաքի ընթացքում հայտարարեց, որ Կոնգրեսն արդեն միջազգային բավական լուրջ հեղինակություն ձեռք բերող կառույց է, և Կոնգրեսի վարքը,ազդեցություն ունի նույնիսկ միջազգային կառույցների որոշումների վրա և մասնավորապես բերվեց ԵԽԽՎ բանաձևի օրինակը: Այդ առումով հակասությունը ինչպե՞ս եք բացատրում, երբ Կոնգրեսի առաջնորդը հայտարարում է Կոնգրեսի միջազգային հեղինակության աճի մասին, բայց փոխարենը արձանագրում եք, որ միջազգային մամուլը այս անգամ Կոնգրեսի ակցիային ուշադրություն քիչ դարձրեց կամ ընդհանրապես չդարձրեց:
Ա.Բ.- Ցանկացած քաղաքական գործիչ, քաղաքական ուժի ղեկավար կարող է ինչ ուզի` հայտարարի: Ինչքան որ ես հնարավորություն ունեցա դիտել, տեսա, որ միջազգային արձագանքը ադեկվատ չէր: Ընդամենը 1-2 օր առաջ Վաշինգտոնում 2 հոգի վրան էին դրել, վրանային քաղաք էին ստացել, և Euronews-ը դա ցույց տվեց: Երբ որ տեսնում ենք Տիմոշենկոյի դատավարությունը, որը ռուսական և արևմտյան լրատվամիջոցները կապ չունի թե ինչպես են ցույց տալիս. Մեկը` դրական, մեկը` բացասական: Նույնը տեղի ունեցավ մայիսի 26-ին Թբիլիսիի իրադարձությունների ժամանակ, երբ Արևմուտքը չխոսեց, բայց ռուսականը խոսեց, այսինքն դրսի մամուլը մեծ ուշադրությամբ հետևում է ընթացող զարգացումներին, բայց Կոնգրեսի միջոցառմանը այդքան լուրջ ուշադրություն չդարձրեցին, բայց չեմ կարող ասել` ինչու: Նկարահանեցին, ցույց չեն տալիս, պահո՞ւմ են ուրիշ առիթի համար, կամ չգիտեմ` ինչու, իսկ քաղաքական ուժի ղեկավարը կարող է ցանկացած բան ասել, և ձեր իրավունքն է` համաձայնել կամ չհամաձայնել:
Հ.Բ.-Պարոն Վարդանյան արդյոք դա՞ է պատճառը, որ Կոնգրեսի ակցիան բավական արձագանքի չարժանացավ: Ինչպես նշեց պարոն Բադալյանը, կա անհասկացվածություն` հռչակված նպատակների և իրական ենթատեքստային նպատակների միջև, և այդ անհասկացվածությունն է բերում թերահավատություն կամ անվստահություն, սպասողական ինչ-որ իրավիճակ, ինչի՞ց է առաջանում այդ պասիվ արձագանքի վիճակը:
Է.Վ.- Ես կարծում եմ, որ նախևառաջ` Կոնգրեսի այս միջոցառումը արդեն իր ավարտի առումով կարծես թե հստակություն էր պարունակում, և միջազգային հանրությունը ինչ-որ սպասելիքներ գրեթե չուներ այս ակցիայից: Այսինքն, այն առումով, որ ակցիան կարող է բերել ինչ-որ շատ ռադիկալ փոփոխությունների, որ այս ամենը կարող է ստեղծել հատուկ հեղափոխական վիճակ, որ միգուցե ինչ-որ բախումներ կարող են լինել և այլն, ինչու՞, որովհետև ի սկզբանե Կոնգրեսը հայտարարել էր, որ այն տևելու է յոթ օր, և չեր ասվել, որ այդ յոթ օրերի ընթացքում ինչ է արվելու և այլն: Այսինքն ասվել էր, որ յոթ օր մենք այստեղ կլինենք և այնուհետև կորոշենք, թե հետագայում ինչպես ենք շարունակելու մեր ակցիաները, մեր գործունեությունը: Կարծես թե միջազգային հանրությունն էլ սպասում էր, որ յոթ օր կլինեն, և իրենք էլ կտեսնեն, թե ինչ զարգացումներ կլինեն և ըստ սրության այդ զարգացումների, այդ նպատակների ըստ այդմ իրենք ևս կարձագանքեն, կլուսաբանեն, գնահատականներ կտան և այլն: Կարծում եմ հիմնական խնդիրը հենց սա էր և սրանով էր պայմանավորված ոչ մեծ լուսաբանումը, եթե կարելի է ասել, որ ընդհանրապես լուսաբանում եղել է:
Հ.Բ.-Ստացվում է այնպես, որ միջազգային հանրությունը սպասում էր` տեսներ, թե Կոնգրեսը ինչ պետք է անի, Կոնգրեսն էլ սպասում էր` տեսներ, թե միջազգային հանրությունը ինչ արձագանք պետք է տա: Հայ իշխանությունն էլ սպասում էր տեսներ, թե երկուսով միասին ինչ պետք է անեին, և ընդհանուր սպասողական վիճակ էր:
Ա.Բ.- Միջազգային այդ քաղաքական ցնցման մեջ կարևոր է ստրատեգիայի հարցը: Օրինակ` մենք տեսնում ենք Սիրիայի իրադարձությունները, Euronews-ը կես ժամը մեկ հաղորդում է, թե Սիրիայում ինչ է տեղի ունենում, շատ դեպքերում Evronews-ը ցույց է տալիս այնպիսի դեպքեր, որոնք իրականում Սիրիայում այդ օրը տեղի չեն ունեցել, պարզվել է, որ տվյալ օրը քաղաքում այդպիսի ցույց տեղի չի ունեցել, բայց Euronews-ը անընդհատ ցույց է տալիս: Գոյություն ունի ստրատեգիայի խնդիր, երբ որ դու ցանկանում ես հասկացվել միջազգային կառույցների կողմից: Որպեսզի հասկանան` միջազգային հանրությունը և քաղաքական առումով որոշում կայացնողները պետք է ինչ-որ մեսիջներ ասեն: Դու չես կարող ապարատային ձևով փորձես քո գործը առաջ տանել, առանց իրենց տեղյակ պահելու: Դրա լավագույն օրինակը, ինչպես և միջազգային լրատվամիջոցներն են ներկայացնում, վրացական «վարդերի հեղափոխությունն» էր, կամ` Ուկրանիայում: Ինչպե՞ս էին լրատվամիջոցները ցույց տալիս` ռուս-վրացական պատերազմը, Լիբիայի հետ եղած կոնֆլիկտը, երբ որ ուղղակի CNN-ը և Euronews-ը դարձել էին հարձակվող ճամբարների հիմնական գործիքներից մեկը: Միջազգային կառույցները հիմնականում արձագանքում էին միայն այն դեպքում, երբ որ հասկանալի է քո դեպքը, երբ հասկանալի է, թե իրականում դու ինչ ես ուզում, այսինքն երբ որ դու հաղթեցիր, դու միանու՞մ ես եվրոպական ընտանքիներին, հայտնվո՞ւմ ես ՆԱՏՕ-ի և Եվրոմիության մեջ մտնելու համար, թե՞ չես հայտնվում: Եթե դու ցանկանում ես ռուսական աշխարհի հետ համագործակցել, ուրեմն պետք է ռուսական կողմից աջակցություն ստանաս իրենց լրատվամիջոցների դեպքում, երբ որ քո նպատակը դեռևս հստակ չէ, քո ստրատեգիան դեռևս չեն հասկանում, բնականաբար, իրենք չեն արձագանքելու, բնականաբար, ոչ էլ ԵԽԽՎ-ն, մենք լավ գիտենք, ինչքան էլ խոսեն պառլամենտարիզմից, նրանք չեն արձագանքելու: Այդ իսկ պատճառով բերել և ասել, որ մեր շարժումը բերեց և հասցրեց ԵԽԽՎ-ում ինչ որ բանաձևի փոփոխության, ճիշտն ասած, ես չեմ կարող դա պնդել: Միգուցե Լևոն Տեր-Պետրոսյանը ինքը ավելի լավ գիտի, բայց ես չեմ կարող դա պնդել, որովհետև ես տեսնում եմ բոլոր այն երկրներում, անգամ Բելառուսը ինչպիսի մեծ ճնշումներ է կիրառում Լուկաշենկոյի վրա, ինչպես են եվրոպական լրատվամիջոցները դա ներկայացնում, հասկանալի է:
Հ.Բ.- Գուցե դա պայմանավորված է նրանով, որ միջազգային կենտրոնների համար պարզապես տվյալ երկիրը աշխարհաքաղաքական ավելի մեծ կարևորություն է ներկայացնում, և այնտեղ չեղած բանը կարող են ավելի մեծ ներկայացնել կամ ուռճացնել:
Ա.Բ.- Աշխարհում, բացի Նեպալից, մնացած բոլոր երկրներն էլ կարևոր դիրք ունեն: Հայաստանի դիրքը այնքան էլ վատ չէ: Հայաստանը Հարավային Կովկասում է գտնվում, որտեղով անցնում է Միջին Ասիայից Եվրոպա գնացող նավթ, գազ, Հայաստանը Իրանի հարևան երկիրն է, Թուրքիայի հետ սահմանի բացման խնդիր է, այսինքն Հայաստանը բավական կարևոր դիրք ունի: Ուղղակի պետք է հասկանալ մի բան` եթե դու ուզում ես պայքարես, քո պայքարը պետք է ստրատեգիա ունենա: Այն, ինչ որ ասաց Տեր-Պետրոսյանը հանրահավաքի ժամանակ, այդ 17 կետերը , դրանք միգուցե տակտիկական խնդիրներ էին, որոնց հետ կարող ես համաձայնել, կարող ես չհամաձայնել, բայց պայքարի ստրատեգիան պետք է ընկալելի և հասկանալի լինի, որովհետև կարևորագույն սկզբունք կա, եթե դու ուզում ես իշխանափոխություն, դու պարտադիր երեք գործիք պետք է ունենաս: Առաջին` քո մոտ հասարակության իշխանությունից դժգոհ զանգվածը պետք է ավելի շատ լինի, քան իշխանության կողմնակիցներինը, եթե Հայաստանում կա, դու պետք է ունենաս կառույց, որը կարող է լցնել դժգոհությունը և պարտադիր դու պետք է ունենաս աջակցություն` կամ արևմտյան, կամ ռուսական աջակցություն: Օրինակ` վերցնենք Ղրղզստանը, Ուկրանիան, Լիբիան, ամեն մեկը մեկի աջակցությունը ուներ:
Է.Վ.- Ըստ էության, այդ ամբողջ ակցիաները կարող էին տեղավորվել բացօթյա կոնֆերանսների, ինչ-որ սեմինարների կամ ուղղակի դասախոսությունների ֆորմատի մեջ և նման ֆորմատի միջոցառում, բնականաբար, միջազգային հանրությունը չէր լուսաբանի այնպես, ինչպես լուսաբանում են տարբեր բողոքի ակցիաները, որոնք բերում են ինչ-որ արմատական փոփոխությունների և այլն:
Հ.Բ.-Միջազգային հանրության պարագան պարզ է, իսկ ներսում մեր հասարակության արձագանքը ինչքանո՞վ էր ադեկվատ, և այդ իմաստով, ներքաղաքական ազդեցության իմաստով ի՞նչ թողեց հանրահավաքը ութ օրից հետո, թե իշխանության առումով, թե հասարակության արձագանքի առումով:
Է.Վ.- Այնուամենայնիվ, որոշակի պարզություններ մտցրեց, որովհետև հասարակությունը տեսավ, որ Կոնգրեսը շարունակում է իր գործունեությունը, շարունակում է իր պայքարը: Բոլորը տեսան, որ Կոնգրեսն ունի համակիրների հստակ ինչ-որ շրջանակ, նաև պարզ դարձավ, որ մոբիլիզացիայի այն աստիճանը, որը անհրաժեշտ է լուրջ արմատական փոփոխություններ իրականացնելու համար` այս պահին չկա, պարզ դարձավ նաև, որ Կոնգրեսը իր նպատակների մեջ որոշակի հստակեցում է մտցնում: Մասնավորապե` խոսվեց, որ երկխոսությունը սպառված է, որ ըստ էության այդ արտահերթ խորհրդարանական և նախագահական ընտրությունների պահանջը արդեն օրակարգից դուրս է մղվում, և Սերժ Սարգսյանի հրաժարականի պահանջն է առաջ քաշվում: Հիմա, եթե զուտ քաղաքագիտորեն վերցնենք, արտահերթ նախագահական ընտրությունները ենթադրում են, որ նախագահը պետք է հրաժարական տա, այսինքն ըստ էության նույն բանն է սա: Բայց Կոնգրեսը քանի որ խոսում էր զուտ արտահերթ ընտրությունների պահանջի վերաբերյալ, նաև խորհրդարանական ընտրությունների, կարող էինք մտածել, որ ինչ-ինչ կոնֆիգուրացիայի դեպքում, օրինակ, Կոնգրեսը կարող էր համաձայնել խորհրդարանական արտահերթ ընտրություններին և առկախել նախագահական ընտրությունների իր պահանջը: Այստեղ ժամկետների խնդիր կա և այլն: Իսկ հիմա Կոնգրեսը, պահանջելով ուղղակի Սերժ Սարգսյանի հրաժարականը… փաստորեն տրամաբանությունը հետևյալն է, որ չպետք է համաձայնվի, եթե նույնիսկ իշխանությունները առաջարկեն, ասեն` եկեք խորհրդարանական ընտրություններ անենք, չնայած որ դա սահմանադրությամբ բարդ է, այսինքն ինչ-որ ժամանակ պետք է անցնի, խորհրդարանը պետք է անգործության մատնվի: Եթե նույնիսկ այդ մոդելը լինի` Կոնգրեսը պետք է փաստորեն հրաժարվի, ասելով որ ոչ միայն նախագահական արտահերթ ընտրություններ, այն էլ մեր առաջարկած պահանջներով, այսինքն ժամկետների առումով, ըստ տրամաբանության, այսուհետ Կոնգրեսը չպետք է բանակցի, չպետք է ինչ-որ պոլիմիկայի մեջ մտնի իշխանությունների հետ: Այս հստակեցումները մտան և կարծում եմ` սա ապագայի համար ինչ-որ նոր պլատֆորմ է, ապագա քաղաքական զարգացումների համար :
Հ.Բ.-Ավելի սո՞ւր զարգացումների պլատֆորմ, ավելի անզիջո՞ւմ զարգացումների պլատֆորմ: Եթե Կոնգրեսը հստակեցնում է հրաժարականի իր պահանջը և հստակ կանգնում դրա վրա:
Է.Վ-Այս պահին չի կարելի ասել, որ պետք է անպայման սուր զարգացումներ լինեն, ավելի կտրուկ, ռադիկալ իրադարձություններ: Ես հիմնվում եմ Կոնգրեսի լիդերների խոսքերի վրա, նրանց հռետորաբանության վրա: Ասում են` եթե մենք չհասցնենք մինչև հերթական ընտրությունները մոբիլիզացիան այնպիսի իրավիճակի հասցնել, որ արդեն կարող ենք իսկապես ստիպել իշխանություններին, որպեսզի նրանք հրաժարական տան, հեռանան, մենք կօգտագործենք հերթական ընտրությունները` հեղափոխական վիճակ ստեղծելու համար: Այսինքն արդեն իսկ ասվում է այն բանի մասին, որ հնարավոր է նաև նման զարգացումներ, որ հնարավոր է հերթական խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցություն և արդեն նոր տեսակի ինչ-որ պայքար, բայց արդեն այդ ֆորմատի ներքո:
Հ.Բ.- Հնարավո՞ր է արդյոք հերթական ընտրություն ասելով` Կոնգրեսը նկատի ունի նախագահի հերթական ընտրությունը, և եթե բանը հասնի խորհրդարանի հերթական ընտրությանը, Կոնգրեսը պարզապես բաց թողնի այդ ընտրությունը:
Է.Վ.-Չի բացառվում, բայց տեսեք` ինչքան ժամանակ է անցնում մինչև նախագահի հերթական ընտրությունները, և ի՞նչ է անելու Կոնգրեսը այդքան ժամանակ, ենթադրենք բոյկոտեց հերթական խորհրդարանական ընտրությունները և չմասնակցեց, իսկ ի՞նչ է անելու, վերջիվերջո հնարավոր չէ պերմանետ միտինգներ անել, պերմանենտ բողոքի ակցիաներ անել, ինչ-որ տրամաբանական չէ, ժամանակային սահմանափակում ունի: Ճիշտ է, շատ է խոսվում, որ տարբեր շարժումներ, տարբեր կուսակցություններ տարիներ շարունակ պայքարել են, նույնիսկ դարեր շարունակ, բայց կարծում եմ, որ ներկայիս պայմաններում նման օրինակները տեղին չեն, որովհետև այստեղ կա կոնկրետ խնդիր դրված, կոնկրետ ուժ կա, որը հռչակել է նպատակներ և ժողովուրդ, որը սպասում է: Ժողովուրդ, որի մի մասը արտագաղթում է, սոցիալ-տնեսական վիճակ, որը ավելի սրվում է և այլն: Այստեղ կարծում եմ շատ ավելի հստակ, շատ ավելի կոնկրետ ժամկետներ են պետք, և գործողությունների իսկապես ռազմավարության մասին խոսվեց, քաղաքական յուրաքանչյուր նման շարժում ռազմավարություն պետք է ունենա:
Հ.Բ.- Ժամկետներով առաջնորդվել Հայաստանում… շատ ռիսկային է, և եթե ժամկետից մի քիչ շեղում` հասարակությունը գրեթե չի ներում, և այդ ուժը այլևս համարվում է վստահություն չունեցող ուժ:
Է.Վ.- Ժամկետները երբ որ դրվում են, պետք է, այնուամենայնիվ, հստակ գրվի կամ հայտարարվի, եթե ժամկետը լրացավ ի՞նչ է հետևելու, ի՞նչ է անելու շարժումը այս դեպքում: Քանի որ դրա մասին չի խոսվում հաճախ, այս դեպքում դրա մասին ձեր ասած տարբերակն է աշխատում, իսկապես անվստահություն է առաջանում և ասում են ժամկետը լրացավ, ի՞նչ ենք անելու: Կամ պետք է այդ ամենը հստակ ներկայացվի կամ ժամկետ չի նշվում, բայց ասվում է, որ սա, ըստ էության, անժամկետ մի ակցիա է: Այսինքն, մենք չենք հեռանալու փողոցներից, մենք չենք դադարեցնելու մեր երթերն ու հանրահավաքները` մինչև հասնենք մեր նպատակին, թե երբ կհասնենք, հիմա դա արդեն մենք չենք կարող նշել, մենք ամեն ինչ անելու ենք, որ կարճ ժամանակահատվածում հասնենք և սա շատ ավելի ընկալելի կլինի և հասկանալի հանրության կողմից, ինչպես նաև ձեր նշած միջազգային հանրության կողմից:
Հ.Բ.- Պարոն Բադալյան, իշխանության արձագանքը Կոնգրեսի ակցիային, ընդհանրապես ստեղծված իրավիճակին Դուք ադեկվատ համարո՞ւմ եք: Արդյո՞ք ձեր կարծիքով` իշխանությունը ոչ համարժեք, կոշտ և անզիջում դիրք չի ցուցաբերում ստեղծված իրավիճակում, թե՞ դուք կանխատեսում եք, որ առաջիկայում` մինչև Կոնգրեսի հաջորդ հանրահավաքը իշխանությունը որոշակի փոխզիջումային քայլեր կանի:
Ա.Բ.- Քաղաքականությունը, իհարկե, ամբողջությամբ ադեկվատ էր: Մեր նման պետություններին բնորոշ ադեկվատ էր: Սա Եվրոպան չէ, Հոլանդիան չէ, բնականաբար, Դանիայում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում ուրիշ ձևով կարձագանքեին, իսկ քանի որ մենք Եվրոպական քաղաքական կուլտուրայի մեջ չենք մտնում, մեր քաղաքական կուլտուրան լրիվ ուրիշ է` տարածաշրջանային տեսակետից: Այո՛, իշխանության պատասխանը ադեկվատ էր: Երբ որ նա տեսավ, որ Ազատության հրապարակում մի քանի հարյուր հազար մարդ չի հավաքվել , երբ որ նա տեսնում է, որ դա ընդհանրապես արձագանք չի գտնում դրսի ուժերի կողմից , բնականաբար, նա հաշվի չի առնում այդ կառույցին: Նորմալ, ադեկվատ պատասխան է:
Հ.Բ.- Օրինակ, իշխանությունը մտավախություն չի կարող ունենալ, որ ասենք իշխանության որոշ մասեր կսկսեն ընդդիմության հետ համագործակցելու ինչ-որ շարժեր անել, մասնավորապես` նկատի ունեմ հանրահավաքների ընթացքում բավական թափանցիկ ակնարկը ԲՀԿ-ի հանդեպ, որ արեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը` կուսակցությունը համարելով բնական ճանապարհով առաջացած և «Հայաստանածին» բնորոշումը տալով: Չի՞ կարող արդյոք իշխանությունը այդ մտավախությունն ունենալ, որ ներքին ներիշխանական երկպառակությունները կամ ճեղքվածքները կարող են խնդիր առաջացնել այդ առումով: Իրատեսակա՞ն է արդյոք, որ իշխանության մի մասը կարող է ընդունել ընդիմության մեսիջները և գնալ դեպի ընդդիմություն:
Ա.Բ.- Ոչ, որովհետև դա ընդդիմության մեսիջներ չէ, դա իրականություն է այնպես, ինչպես որ կա: Այսօրվա քաղաքական դաշտում կան երեք ազդեցիկ քաղաքական ուժեր`անկախ տոկոսային հարաբերություններից` ՀՀԿ, ԲՀԿ և ՀԱԿ: Հանրապետական կուսակցությունը շատ լավ հասկանում է, որ այսօր ուժը ԲՀԿ-ն է, որ ՀԱԿ-ը, ըստ հանրապետականների, չունի այն ազդեցությունը որ կարողանա իշխանական ճամբարից մարդկանց տանել իր կողմը, որովհետև իշխանական ճամբարում հասկանում են այդ հոգեբանությունը, որ իշխանական ճամբարից գնում են միայն մարդիկ, գնում են այն ուղղությամբ որտեղ ուժը կա, դա մեր պատմության մեջ բազմաթիվ անգամ եղել է: Այսօր նրանք հասկանում են, որ եթե իշխանական ճամբարից գնացին, ապա գնալու են ոչ թե ՀԱԿ-ի ճամբար, այլ ԲՀԿ-ի կողմը , ինչու՞, որովհետև այսօր ԲՀԿ-ն իր ազդեցությամբ և իր հզորությամբ պակաս չէ, քան Հանրապետականը: Քաղաքկան դաշտում կան երեք ազդեցիկ ուժեր, երեքն էլ առանձին գնալու են ընտրությունների: Ներքաղաքական տեսակետից` այս նստացույցը ուղղակի հանդիսացավ ՀԱԿ-ի նախընտրական կամպանիայի սկիզբը` հաջորդ ընտրությունների: Կլինի նախագահական, թե խորհրդարանական ընտրություն` սա մեկնարկ էր: Կարծում եմ, որ ՀԱԿ-ը անպայման կմասնակցի Ազգային ժողովի ընտրություններին, որովհետև եթե դու չես մասնակցում ընտրություններին, արդեն անիմաստ է դառնում քո գործունեությունը, որովհետև քաղաքական ուժի բարձրագույն նպատակը իշխանության գալն է, պայքարելն է:
Հ.Բ.- Բոյկոտը չի՞ կարող լինել քաղաքական ակցիա:
Ա.Բ.-Ոչ, բոյկոտը չի կարող լինել, որովհետև բոյկոտում են թույլերը: Ուժեղները գնում են քաղաքական պայքարի մեջ մտնելու: Բոյկոտը թույլին բնորոշող քայլ է, ուժեղը մարտահրավերը ընդունում է և գնում է պայքարի, որովհետև, երբ որ դու բոյկոտեցիր, դու չես հասկացվի քո ընտրազանգվածի կողմից, որովհետև սա Երևանի ավագանու ընտրությունը չէ: Մարդիկ հասկանում են, որ Երևանի ավագանին գյուղական ակումբի մի քիչ քաղաքային տեսակն է, իրենից ոչինչ չի ներկայացնում Երևանի ավագանին, բայց Ազգային ժողովը ինչ-որ չափով ներկայացնում է: Ամենակարևորը նախագահական ընտրությունն է, և այդ իսկ պատճառով ես ենթադրում եմ, որ Հայ ազգային կոնգրեսը մասնակցելու է Ազգային ժողովի ընտրություններին, որի նպատակն է, որ եթե չհաղթեն, գոնե պառլամենտական ազդեցիկ ուժ ունենան: Դա ծրագրի մինիմում է: Խնդիրն այն է, թե դու ինչպես կներկայացնես, եթե դու վատ ներկայացրեցիր դա կհասկացվի, որ մանդատի համար է, բայց եթե դու ճիշտ ներկայացրեցիր, դա կհասկացվի, որ ծրագիր մինիմումն է, իսկ եթե դու այնտեղ ունենաս 40-50 տեղ, այդ տված «փիառ էֆեկտը» մեծ կլինի, քան ասենք ինչ-որ մանդատի համար խոսակցություն, և ծրագրի մաքսիմալը` հաղթել նախագահական ընրություններում: Ես կարծում եմ` այս քայլին են մղելու ՀԱԿ-ին : Նորից եմ ասում` այստեղ ամենակարևորը ստրատեգիայի խնդիրն է: Քաղաքական տեխնոլոգիաների տեսակետը այսպիսին է, եթե դու չունես ստրատեգիա, ցանկացած տակտիկական հարցը հաջողության չի բերելու:, իսկ քո ստարտեգիան պետք է լինի կամ դու կողմնորոշվում ես դեպի արևմտյան աշխարհ, կամ ռուսական աշխարհ: Այստեղ ընտրազանգված պահելու խնդիր կա:
Հ.Բ.- Ձեր կարծիքով` արդյոք Ռոբերտ Քոչարյանը կարո՞ղ է խառնվել այդ ներքաղաքական զարգացումներին, մասնավորապես, երբ նշում եք ԲՀԿ-ն երրորդ ուժեղ կարևոր բևեռն է: Արդյոք չկա՞ դրանում այն ասոցիացիան,որ կուսակցությունը առնչությոն ունի Ռոբերտ Քոչարյանի հետ` ընդունված ընկալումների առումով:
Ա.Բ.-Նախ` ես չասացի երրորդ, ասեցի` հերթական: Ես չեմ ընդունում երրորդ ուժ հասկացողությունը: Ինչպես ԲՀԿ-ն, այնպես էլ Հանրապետականը առնչություն ունեն Ռոբերտ Քոչարյանի հետ: Պետք չէ միայն ասոցացնել ԲՀԿ-ի հետ, որովհետև, իհարկե, տարածված է: ՀՀԿ-ում էլ շատերն էլ շատ լավ հարաբերություն են ունեցել Ռոբերտ Քոչարյանի հետ: Ինչ վերաբերում է Ռոբերտ Քոչարյանը կակտիվանա, թե ոչ: Այո, կարող է ակտիվանալ, դրա համար բավական պոտենցիալ ունի: Ակտիվանալու համար նա չի կորցրել իր ազդեցությունը, և պարտադիր չէ դրա համար լինի ԲՀԿ-ն, որին մենք ենթադրաբար կապում ենք Ռոբերտ Քոչարյանի հետ, որովհետև նա դրա մասին հայտարարություն չի արել: Նա ունի իր ազդեցությունը ՀՀԿ-ում, իր կողմնակիցները ունի , կարևոր չէ` օլիգարխ է, կուսակցական գործիչ է: Նա պետական կառավարման համակարգում ունի ազդեցիկ գործիչներ, ենթադրում եմ, որ ուժային կառույցներում ունի նաև գործիչներ , այդ դեպքում ինչո՞ւ չպետք է ակտիվանա:Այստեղ մի խնդիր կա միայն` դրսի ազդեցիկ ուժերը կընդունե՞ն նրան, թե` ոչ: Այստեղ նաև ուրիշ խնդիր էլ կա` ուղղակի կակտիվանա, թե անուղղակի, այսինքն ինքը կգա որպես վարչապե՞տ, թե՞ իր մերձավորներից մեկին կնշանակի վարչապետ: Սրանք տարբեր հարցեր են, իսկ կարող է նաև ակտիվանալ, և երևի դա է, որ ՀՀԿ-ն զգաց, որ հիմնական վտանգը միգուցե ՀԱԿ-ից չի գալիս, գալիս է ԲՀԿ-ից, կառավարման համակարգի այն մարդկանցից, որը կապված է երկրորդ նախագահի և նրա շրջապատի հետ, թե դրա դեմ ինչ կարող է անել` ես չեմ կաող ասել:
Հ.Բ.- Պարոն Վարդանյան, ներիշխանական շրջանակներում զարգացումները կընթանան դեպի ավելի ներիշխանական հակասությունների խորացու՞մ, թե՞ ավելի շատ պայմանավորվածություններ, որոնք կարող են ունենալ հակասությունների տեսք, սակայն ընդամենը` առերևույթ:
Է.Վ.- Երևի թե` երկրորդ տարբերակը: Եթե մենք ընդդիմության կոմպոնենտը դնում ենք մի կողմ, եթե մենք հասարակական դեմոկրատական շարժումը որպես լուրջ գործոն չենք համարում և ուղղակի դիտարկում ենք` ինչ է կատարվում իշխանական ճամբարում, ուրեմն այս դեպքում իրավիճակին մոտ վիճակ է ստեղծվելու, կարծես հակասություններ կան, ինչ-որ խմբեր կան, որոնք միմյանց դեմ շատ մեղմ կոռեկտ կերպով պայքարում են, մեկ-մեկ թույլ են տալիս շատ ավելի սուր ձևակերպումներ իրենց հռետորաբանության մեջ, բայց կան նաև որոշակի պայմանավորվածություններ, ինչ-որ քվոտաների բաժանում, որևէ նոր, ինչ-որ իրական փոփոխությունների տանող, քաղաքական վիճակի սրմանը տանող որևէ երևույթներ այս պարագայում չեն երևալու: Օրինակ` ՀՀԿ-ն կպահպանի իր դիրքերը, թե` ոչ: Իհարկե, կպահպանի իր դիրքերը, ԲՀԿ-ն նույնպես կպահպանի իր դիրքերը, այստեղ կարող են շատ չնչին տարբերություններ լինել, չնչին փոփոխություններ լինել: Բայց ընդհանուր տրամաբանությունը, կարծում եմ, այդ պարագայում չի փոխվի, այլ բան երբ որ ընդդիմությունը գործոն լինի, իսկապես դեմոկրատական շարժումը մեծ թափ հավաքի, և այստեղ արդեն ամեն ինչ սպասելի կլինի, շատ բաներ կարող է իսկապես փոխվել: Սա արդեն ուրիշ խոսակցություն է:
Հ.Բ.- Դեմոկրատական շարժման խոսակցությունը եկեք այլ չհամարենք: Ընդդիմությունն իր հանրահավաքների առաջին օրը հայտարարեց, որ քանի դեռ չի ձևավորվել նման շարժում, հնարավոր չէ լուծել գլխավոր խնդիրը և փոփոխությունների հասնել: Ի՞նչն է խանգարում նման շարժում ձևավորելուն, որովհետև գրեթե բոլոր ընդդիմադիր ուժերը խոսում են միավորվելու մասին, բայց այդ շարժումը այդպես էլ չի ձևավորվում, քաղաքացիական արձագանք այդպես էլ չկա: Ի՞նչն է դրա պատճառը:
Է.Վ.- Ես կարծում եմ` ուղղակի մեխանիկական միավորումը այդքան էլ ճիշտ օրակարգ չէ: Այստեղ պետք է հստակ ֆորմատը ներկայացնել, թե ինչի շուրջ է այդ միավորումը լինելու, ինչպես է որոշումների կայացման գործընթացը իրականացվելու և, ըստ էության, այդ ստրատեգիան պետք է բոլորի կողմից, ցանկանում են դեմոկրատական փոփոխություններ: Այս ստրատեգիան պետք է համատեղ որոշվի: Ես օրինակ ասեմ, թե ինչու չի ստացվում: Նույն այդ ութօրյա նստացույցերը… ասվեց, որ ժողովուրդն է որոշելու, քվեարկության դրվեց, ժողովուրդը ասաց` այո, ուզում ենք շուրջօրյա հանրահավաք, ժողովուրդը ասաց` յոթօրյա է լինելու, անժամկե՞տ է լինելու, քսան օր, թե մեկ ամիս: Ոչ: Այստեղ ժողովուրդը մասամբ որոշում է կայացնում, բայց ամենակարևոր կոնցեպտուալ հարցը , թե անժամկետ է կամ ունի ժամկետ, այս առումով փաստորեն ժողովուրդը չի մասնակցում որոշումների կայացման գործընթացին: Հետո շարունակության առումով: Պատկերացրեք այլ ուժեր եկել միացել էին այդ նստացույցին, և ասվում է, որ Կոնգրեսը ունի առաջարկ, առաջարկում է դադարեցնել նստացույցերը և մեկ օր առաջ նույն Կոնգրեսի առաջնորդներից մեկը ասում է, որ ժողովրդի մեծ մասը կողմ է չդադարեցնելու այս նստացույցը և շարունակելու, բայց փաստորեն հաջորդ օրը իրականացվում է հակառակ ժողովրդի կամքին որոշում: Այսինքն, քվեարկության հարցը արդեն չեն դնում: Հիմա, եթե տարբեր տեսակի այլ քաղաքական ուժեր, հասարակական խմբեր միացած լինեին այդ նստացույցին, ի՞նչ էին անելու:
Հ.Բ.- Այստեղ Կոնգրեսը չէ խնդիրը: Ընդհանրապես ընդդիմադիր դաշտում պետք է նոր լուծում գտնվի և պատասխանատվությունը Կոնգրեսի վրա կարելի է դնել այնքանով, որքանով որ նա առաջատար ընդդիմադիր ուժ լինի, բայց բավական լայն է պատասխանատվության շերտը ընդդիմադիր դաշտում:
Ա.Բ.- Շատ կարևոր մի դիտարկում: Քաղաքական դաշտը երբեք չի բաժանվում ընդդիմադիր դաշտի, դա ուղղակի տարածված սխալ գաղափար է, որ մտել է մեր քաղաքական և լրատվական դաշտ, և դրանից սխալ մեթոդաբանական հետևություն են կատարում: Քաղաքական ուժը` կուսակցությունը, ունի երկու ցուցիչ: Նա կամ իրավական դաշտում է, եթե արդարադատության նախարարությունում գրանցված է, իրավական դաշտը պետական կառավարման համակարգ է: Այստեղ նրա ցուցիչը կամ իշխանությունն է, կամ ընդդիմությունը: Քաղաքական դաշտում նա ընդդիմություն, իշխանություն չէ, նա ազդեցիկ է, կամ ազդեցիկ չէ: Ազդեցիկ է, որովհետև բավարարում է իր ընտրազանգվածի շահերը, կամ կարողանում է իր ընտրազանգվածը հավաքել, և ազդեցիկ չէ, որովհետև չի կարողանում հավաքել: Այսինքն, ընդդիմադիր դաշտ չկա, դա մեթոդաբանական սխալ է: Ինչո՞ւ են այդ սխալը կիրառում և դրանից սխալ հետևություն անում: Հիմա իշխանական ճամբարը միավորվել է, կոալիցիա է ստեղծել ԲՀԿ-ն և ՀՀԿ-ն: Ընդդիմադիր դաշտում էլ թող միանան «Դաշնակցությունը», «Ժառանգությունը» և ՀԱԿ-ը, բայց հասկանում եք ընդդիմադիր դաշտ չկա: Նրանք ոչ թե քվեարկության ժամանակ ձայներ են ստանում, ոչ թե նրա համար, որ ընդդիմություն են, այլ նրանք ձայներ են ստանում, որովհետև բավարարում են իրենց ընտրազանգվածի տեսակետը, թե չեն բավարում, իսկ ընտրազանգվածը ընդդիմադիր չի լինում: Ընտրազանգվածը այլ կառուցվածք ունի:
Հ.Բ.- Ընդդիմադիր դաշտը, որ համարում եք մտացածին կամ արհեստածին…
Ա.Բ.- Ընդդիմադիր դաշտ հասկացություն չկա, չկա այդպիսի հասկացություն: Դա ուղղակի մտել է մեր քաղաքական դաշտի մեջ ու տանում է մեզ մեթոդաբանական սխալ հասկացության: Ես բազմաթիվ անգամ գրել եմ և ասել դրա մասին: Բազմաթիվ անգամ կրկնվում է «ընդդիմադիր դաշտ», ընդդիմադիր ընտրազանգված», և դրանից բխում է հետևյալը, ինչո՞ւ ընդդիմադիր երեք ուժերը` ՀԱԿ-ը, «Ժառանգություն»-ը և ՀՅԴ-ն չեն միավորվում: Նրանք չեն միավորվում, որովհետև ուրիշ ընտրազանգված ունեն:
Է.Վ.- Եթե ընդդիմադիր ընտրազանգվածի մասին ենք խոսում այստեղ իսկապես համաձայն եմ ես, որովհետև ընդդիմադիր ընտրազանգված իսկապես գոյություն չունի: Բայց այստեղ ուրիշ խնդիր կա: Խնդիր կա ընդդիմադիր հանրության` այն առումով, որ ընդդիմադիր է ներկայիս ռեժիմին, ընդդիմադիր է ներկայիս համակարգի տեսակին, տիպին: Դեմ է և այդ առումով է ընդդիմադիր: Եթե այդ ընդդիմադիր հանրությունը կամ դեմոկրատական հանրությունը, որը ցանկանում է համակարգային փոփոխություններ, գա հետևյալ եզրահանգմանը, որ մեզ ինչ է պետք: Մեզ պետք է դեմոկրատական ինստիտուտների հիմնում, եթե մեզ պետքէ դեմոկրատական ինստիտուտների հիմնում , ուրեմն մեր պայքարը սովորական քաղաքական պայքարի շրջանականերից դուրս է: Մենք չպետք է մտածենք «ընտրազանգված» կատեգորիայի, «ընտրություններ« կատեգորիայի մասին: Մենք պետք է հասկանանք, որ մենք ստեղծում ենք կոնկրետ օրինակ ընտրության ինստիտուտ: Այդ ընտրության ինստիտուտը կստեղծենք, հետո կգան տարբեր քաղաքական ուժեր, կմրցեն մեկը մյուսի հետ և կգան իշխանության: Հանրությունը չի կարող իր առջև իշխանության գալու խնդիր դնել: Իշխանության գալու նպատակ դնում են քաղաքական ուժերը: Իրավիճակից ելնելով, ես կարծում եմ մեզ պետք է դեմոկրտական շարժում: Այդ դեմոկրատական շարժման մեջ կարող են լինել հասարակական կազմակերպություններ, կուսակցության անդամներ, անհատներ, բայց իրենք պետք է տեղավորվեն այլ տրամաբանության մեջ և այս պարագայում արդեն միավորում ասածը, լրիվ այլ բնույթ է կրելու:
Ա.Բ.- Տրամաբանությունը այն է, որ կառուցել քաղաքացիական հասարակություն:
Է.Վ.- Բայց որը հստակ նպատակ է դրել, այլ ոչ թե ուղղակի քաղաքացիական հասարակություն է, և մենք մեր կյանքով ապրենք, ոչ թե ինչ-որ տարիներ անցնեն, ինքնըստինքյան ինչ-որ բաներ լինեն: Ոչ: Քաղաքացիական հասարակության պրոտոտիպ է ստեղծվում, որը նպատակ է դնում կարճ ժամկետներում սահմանադրական կարգ հաստատել, ժողովրդավարություն հաստատել և այս պարագայում այն քաղաքացին, որ գալու է և ասի` բայց դուք ի՞նչ եք ուզում, մենք ասելու ենք, որ իշխանություն չենք ուզել: Քանի որ դու իշխանություն չես ուզում, արդեն ռեզոն չկա, որ մարդը ասի չեմ ուզում միանալ: Ինչու՞, եթե դու ուզում ես փոփոխություններ, միացիր, միասին պայքարենք: Այդ փոփոխությունը կլնի և հետո արդեն տարբեր քաղաքական ուժեր կմրցեն, ով ուժեղ կլինի, ով ավելի շատ ձայներ կհավաքի նա էլ կհաղթի, նա էլ կվերցնի իշխանությունը:
Ա.Բ.- Քաղաքական դաշտում շատ ենք ասում «միավորում»: Քաղաքական դաշտում այսօր մնացել է հինգ քաղաքական ուժ, երեքը ազդեցիկ են` ՀՀԿ, ԲՀԿ, ՀԱԿ, երկուսը ոչ ազդեցիկ` «Ժառանգություն»-ը, ՀՅԴ-ն: Ուրիշ ուժ` ԱԺՄ, ԺԿ, Մարքսիստական և Կոմունիստական կուսակցություն քաղաքական դաշտում գոյություն չունի: Եթե միավորվեն… այս հինգի միջև ինչ-որ միավորում պետք է լինի: Բնականաբար, ՀՀԿ-ն ՀԱԿ-ի հետ չի միավորվի, ԲՀԿ-ն ` ՀՀԿ-ն, ՀՅԴ-ն ՀԱԿ-ի հետ չեն միավորվելու, որովհետև նրանք տարբեր գաղափարներ ունեն, բնականաբար, «Ժառանգություն»-ը ինքը մնաց որպես խմբակցություն: Միավորվելու խնդիր չկա, ուղղակի լինելու է պայքար, երեք ազդեցիկ ուժերի միջև է լինելու, և այստեղ կարևոր է, թե ՀԱԿ-ը իր առջև ինչ ստրատեգիա կդնի, չդրեց` ընտրազանգվածը կորցնելու է, ինչը արդեն մենք տեսնում ենք:
Հաղորդաշարն իրականացվում է «Բաց հասարակության հիմնադրամներ-Հայաստան»-ի ֆինանսական աջակցությամբ:
