Եվրոպական տիեզերական գործակալությունը (ESA) հրապարակել է Ծիր Կաթինի միջուկի՝ աստղագետների կողմից երբևէ ստացված ամենամեծ և ամենամանրամասն լուսանկարը տեսանելի լույսի տիրույթում, գրում է BBC-ի ռուսական ծառայությունը։
Ավելի քան 60 միլիոն աստղ, ինչպես նաև միգամածություններ և աստղային կուտակումներ են ֆիքսվել «Էվկլիդես» (Euclid) տիեզերական աստղադիտակի կողմից։ Սակայն այս պատկերը ստանալն ընդհանրապես նախատեսված չէր։
Անտեսանելի մութ Տիեզերքն ուսումնասիրելու համար ստեղծված աստղադիտակը հետազոտողների խնդրանքով ընդամենը մեկ օրով վերաուղղորդվել է դեպի մեր գալակտիկայի սիրտը։ Դրա թիրախը դարձել է այսպես կոչված գալակտիկական բալջը (ուռուցիկությունը)՝ մեր գալակտիկայի միջուկում գտնվող աստղերի հսկայական կուտակումը։
«Սովորաբար «Էվկլիդեսը» կոսմոլոգիական հետազոտությունների համար դիտարկում է տիեզերքի հեռավոր շրջանները, սակայն այս անգամ մենք հակառակն արեցինք»,- BBC-ին պատմել է «Էվկլիդես» նախագծի գիտաշխատող Քսավյե Դյուպակը: «Մենք աստղադիտակն ուղղեցինք մեր գալակտիկայի բալջի շատ խիտ հատվածի վրա»,- բացատրել է նա:
Աստղադիտակի բարձր թույլտվությունն ու զգայունությունը թույլ են տվել անհավանական մանրամասն պատկեր ստանալ և տարբերել առանձին աստղեր անգամ գալակտիկայի այս խիտ բնակեցված հատվածում՝ ներառյալ ամենաաղոտները։
Արդյունքում ստեղծվել է ինը հատվածներից բաղկացած խճանկարային լուսանկար, որոնցից յուրաքանչյուրի մակերեսն ավելի մեծ է, քան Լիալուսինը, ինչը աստղագետներին հսկայածավալ տվյալներ է տրամադրել։
«Վիճակագրորեն՝ այս բոլոր աստղերի շրջանում հաստատ կհաջողվի հայտնաբերել որոշակի քանակությամբ էկզոմոլորակներ»,- ասում է Դյուպակը։
Էկզոմոլորակը մեր Արեգակնային համակարգից դուրս գտնվող մոլորակն է։ NASA-ի տվյալներով՝ առ այսօր հայտնաբերվել է ավելի քան 6000 էկզոմոլորակ։
Նոր պատկերը թույլ կտա գիտնականներին չափել էկզոմոլորակների զանգվածը, ինչը կարող է կարևոր տեղեկություններ տալ դրանց մասին, այդ թվում՝ հուշելով, թե արդյոք դրանք պոտենցիալ կերպով կարող են կյանք պահպանել։ Բացի այդ, լուսանկարը կօգնի աստղագետներին նոր էկզոմոլորակներ գտնել գրավիտացիոն միկրոլինզավորում կոչվող մեթոդի միջոցով։
Խոշորացույց
Պարզ ասած՝ միկրոլինզավորումը տեղի է ունենում, երբ մի աստղն անցնում է գրեթե ճիշտ մյուսի առջևով։ Այդ պահին մեզ ավելի մոտ գտնվող աստղը գործում է որպես յուրատեսակ լուպա՝ խոշորացույց. նրա ձգողականությունը կորացնում և ուժեղացնում է իր հետևում գտնվող աստղի լույսը։
Եթե մեզ ամենամոտ աստղի շուրջ մոլորակ է պտտվում, նրա ձգողականությունը նույնպես ազդում է այդ լույսի վրա։ Պայծառության նման հազիվ նկատելի լրացուցիչ փոփոխությունն աստղագետների համար ազդանշան է ծառայում, որ մոտակայքում էկզոմոլորակ կա։
«Եթե բախտներս բերի, կարելի է հայտնաբերել մեկ կամ նույնիսկ մի քանի մոլորակ»,- ասում է Դյուպակը։
Փարիզի Աստղաֆիզիկայի ինստիտուտի և Թասմանիայի համալսարանի գիտնական Ժան-Ֆիլիպ Բոլյեի խոսքով, որը նախաձեռնել է գալակտիկական բալջի այս հետազոտությունը, «վերջին 20 տարվա ընթացքում այս մեթոդի օգնությամբ հայտնաբերվել է գրեթե 300 էկզոմոլորակ»։
Այնուամենայնիվ, նոր էկզոմոլորակներ բացահայտելու համար միայն այս աստղադիտակի լուսանկարի տվյալները բավարար չեն։ Միկրոլինզավորման երևույթը ֆիքսելու համար աստղադիտակը պետք է ավելի քան 20 օր հետևի աստղին, մինչդեռ «Էվկլիդեսի» առաքելությունը տևել է ընդամենը մեկ օր։
Այդուհանդերձ, եթե ապագայում մեկ այլ աստղադիտակ հայտնաբերի երկու աստղերի վերադրում «Էվկլիդեսի» կողմից արդեն նկարահանված տարածքում, այս տվյալները կօգնեն հաստատել նոր մոլորակների գոյությունը։
Վալերիա Պետորինոյի կարծիքով՝ այս պատկերը կարող է հանգեցնել «ավելի քան հազար մոլորակի» հայտնաբերման։ Խոսքը վերաբերում է ինչպես սովորական սառը մոլորակներին, որոնք պտտվում են աստղերի շուրջ և հայտնաբերվում միկրոլինզավորման մեթոդով, այնպես էլ որբ (թափառող) մոլորակներին, որոնք ժամանակի ընթացքում լքել են իրենց աստղային համակարգերը և ազատորեն շարժվում են տիեզերքում։
Օրինակ՝ «Նենսի Գրեյս Ռոման» (Nancy Grace Roman) տիեզերական աստղադիտակի արձակումը նախատեսված է օգոստոսի վերջին։ Ընդ որում, «Էվկլիդեսն» արդեն նկարահանել է երկնքի այն ողջ հատվածը, որն այս աստղադիտակն ուսումնասիրելու է նոր մոլորակներ որոնելիս։
«Ցանկացած ոք, ով կհայտնաբերի միկրոլինզավորման երևույթ այս տարածքում, օրինակ՝ «Նենսի Գրեյս Ռոմանի» օգնությամբ, կկարողանա օգտագործել «Էվկլիդեսի» տվյալները որպես յուրահատուկ հայացք դեպի անցյալ և տեսնել, թե ինչպիսի տեսք ունեին այդ աստղերը մինչ դրանց պատկերների միմյանց վրա վերադրվելը»,- բացատրում է Փարիզի Աստղաֆիզիկայի ինստիտուտի գիտնական Նատալյա Ռետցինին, որը ղեկավարել է «Էվկլիդեսի» տվյալների հրապարակումը։
Կյանքի պոտենցիալ
Այս տվյալները գիտնականներին հնարավորություն են տալիս որոշել մոլորակների զանգվածը։
Ինչպես բացատրում է Վալերիա Պետորինոն, ժամանակի ընթացքում երկու աստղերի միջև հեռավորությունը մեծանում է։ Եթե նրանցից ամենամոտի շուրջը պտտվում է էկզոմոլորակ, աստղագետները կարող են չափել այդ աստղի սեփական շարժումը հետին պլանում գտնվող ավելի հեռավոր աստղի խոշորացված պատկերի համեմատ։ Որքան շատ ժամանակ է անցնում դիտարկումների միջև, այնքան ավելի ճշգրիտ է հնարավոր լինում որոշել մոլորակի զանգվածը։
Այս մեթոդը կարող է օգնել ոչ միայն նոր աշխարհների որոնման հարցում, այլև նախկինում հայտնաբերված էկզոմոլորակների ուսումնասիրության ժամանակ։ Նոր տվյալները թույլ են տալիս հստակեցնել դրանց բնութագրերը և ավելի շատ տեղեկություններ ստանալ դրանց մասին։
Քսան տարի առաջ Ժան-Ֆիլիպ Բոլյեն գլխավորեց գիտնականների խումբը, որը հայտնաբերել էր նոր էկզոմոլորակ։
«Դա սառցե մոլորակ է, որն ինչ-որ չափով հիշեցնում է «Աստղային պատերազմների» Հոթ մոլորակը»,- պատմում է նա։ «Այսքան տարի անց ինձ ոգեշնչում է այն միտքը, որ «Էվկլիդեսը» վերջապես թույլ կտա մեզ հստակորեն որոշել դրա զանգվածը»,- հավելում է փորձագետը։
Դյուպակի խոսքով՝ մոլորակի զանգվածը կարող է շատ բան պատմել դրա մասին, այդ թվում այն, թե որքանով է այն պոտենցիալ պիտանի կյանքի համար։
«Որպես կանոն, ինչը տեսնում ենք նաև մեր Արեգակնային համակարգում, ամենազանգվածեղ մոլորակները սովորաբար գազային հսկաներ կամ սառցե աշխարհներ են լինում, մինչդեռ ավելի փոքր չափերով ու զանգվածով մոլորակները, որոնք ավելի մոտ են իրենց աստղին, ավելի հաճախ քարքարոտ են լինում»,- նշում է նա։ «Եթե ձեզ հետաքրքրում են կյանքի առաջացման համար բարենպաստ պայմանները, ապա արժե փնտրել հենց քարքարոտ մոլորակներ»,- ասում է Դյուպակը։
Եթե հաջողվի գտնել հեռանկարային թեկնածու-մոլորակ, ըստ Դյուպակի, այն կարելի է լրացուցիչ ուսումնասիրել այլ աստղադիտակների միջոցով, որոնք նախատեսված են էկզոմոլորակների մթնոլորտի վերլուծության համար՝ պարզելու, թե արդյոք այն ունակ է պահպանել կյանք։
Այնուամենայնիվ, «Էվկլիդեսի» լուսանկարն օգտակար կլինի ոչ միայն էկզոմոլորակների ուսումնասիրման համար։
Ստացված տվյալները կիրառություն կգտնեն նաև աստղագիտության այլ ոլորտներում՝ սկսած շագանակագույն թզուկների ու կրկնակի աստղերի ուսումնասիրությունից մինչև աստղերի շարժման ու մեր գալակտիկայում միջաստղային փոշու բաշխման հետազոտությունը։
