Ամանորը հայերի ամենասիրելի և ամենաջերմ տոներից մեկն է՝ առատ սեղանով, ընտանեկան հավաքույթներով, նվերներով և ուրախությամբ: Տոնի ավանդույթները խոր արմատներ ունեն հեթանոսական ժամանակներից և ժամանակի ընթացքում համակցվել են քրիստոնեական, խորհրդային ու ժամանակակից տարրերի հետ:
Հնագույն ժամանակներ՝ Նավասարդ
Հին հայերը Նոր տարին նշել են Նավասարդ անունով, որը սկսվել է օգոստոսի 11-ին (հայկական հին տոմարով տարվա առաջին ամիսը): Այն խորհրդանշել է բերքառատություն, Հայկ Նահապետի հաղթանակը Բելի նկատմամբ և բնության զարթոնքը: Տոնակատարությունները տևել են մի քանի օր՝ խրախճանքներով, երգ-պարով, ձիարշավներով, զոհաբերություններով և թատերական ներկայացումներով: Սեղանին եղել են չոր մրգեր, ընկույզներ, ցորենի հաց, խաղող և այլ բերքի պտուղներ:
Որոշ շրջաններում (օրինակ՝ Արցախում, Սյունիքում) Նավասարդի ավանդույթները պահպանվել են մինչև 20-րդ դարի սկզբը:
Քրիստոնեական շրջան՝ Կաղանդ
Քրիստոնեության ընդունումից հետո (301 թ.) Ամանորը կապվել է Սուրբ Ծննդյան հետ և նշվել հունվարի 6-ին՝ Կաղանդ անունով: Պահպանվել են հին ավանդույթները՝ առատ սեղան, նվերներ, բայց ավելացել են եկեղեցական ծեսեր: Հին հայկական ավանդույթում եղել է Կաղանդ պապ կերպարը՝ որպես նվերներ բաժանող հրաշագործ (հետագայում փոխարինվել է Ձմեռ պապով):
Խորհրդային ժամանակներ
Խորհրդային տարիներին Ամանորը դարձել է աշխարհիկ տոն՝ դեկտեմբերի 31-ին: Ներմուծվել են տոնածառը, Ձմեռ պապը և Ձյունանուշը: Երևանի Լենինի (այժմ՝ Հանրապետության) հրապարակում տեղադրվել է հսկայական տոնածառ (հավաքովի ճյուղերից), կազմակերպվել են համերգներ և մանկական տոնակատարություններ: Տոնը դարձել է ընտանեկան և հասարակական՝ առատ սեղանով և նվերներով:
Անկախ Հայաստան (1991-ից հետո)
Այսօր Ամանորը մնում է գլխավոր տոնը՝ համատեղելով հին, խորհրդային և ժամանակակից ավանդույթները: Տոնակատարությունները սկսվում են դեկտեմբերից՝ քաղաքը զարդարվում է լույսերով, տոնածառերով և հրավառություններով:
– Երևանի Հանրապետության հրապարակում տեղադրվում է գլխավոր տոնածառը, կազմակերպվում են համերգներ, տոնավաճառներ և մեծ հրավառություն կեսգիշերին: Վերջին տարիներին (2020-2025) տոնակատարությունները շարունակվել են՝ չնայած համավարակին և այլ մարտահրավերներին, բյուջեն հասնում է հարյուրավոր միլիոն դրամների:
Ընտանեկան սեղանն առատ է տոլմայով, խոզապուխտով, չրերով, ընկույզներով, գաթայով (երբեմն մետաղադրամով՝ բախտ բերելու համար), գինիով և քաղցրավենիքով: Երեխաներին նվերներ է բաժանում Ձմեռ պապը Ձյունանուշի հետ:
Շատերն այցելում են հարազատներին, երիտասարդները գնում են ռեստորաններ կամ հանգստյան գոտիներ (օրինակ, Ծաղկաձոր):
Այսօր Ամանորը Հայաստանում ընտանեկան ջերմության, հույսի և ազգային միասնության խորհրդանիշ է: Չնայած ժամանակների փոփոխություններին՝ պահպանվել են առատ սեղանի, նվերների և ուրախության ավանդույթները: Շնորհավոր Ամանոր:
