«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է հայագետ լեզվաբան, Լեյդենի համալսարանի դասախոս (PhD 2008) Հրաչ Մարտիրոսյանը:
-Պարոն Մարտիրոսյան, ինչպե՞ս եք գնահատում Հայաստանում գիտության և կրթության զարգացման մակարդակը:
-Ես, բնականաբար, կսահմանափակվեմ իմ բնագավառով՝ հայագիտությամբ, որն այժմ անմխիթար վիճակում է: Խոսքը հատկապես հայոց լեզվի պատմության ու համեմատաբանության մասին է: Այս մասնավորեցումը պայմանավորված է ոչ միայն իմ մասնագիտական նախասիրությամբ, այլև այն հանգամանքով, որ հայագիտությունն այժմ սպառնալից արագությամբ հեղեղվում է հայոց լեզվի ու մշակույթի և առհասարակ հայ ժողովրդի ծագմանն ու հարակից հարցերին առնչվող հակագիտական «տեսություններով», որոնք ամրապնդելու համար, պատմական փաստաթղթերի բացակայության պայմաններում, ստիպված են լինում դիմել լեզվաբանական «քյանդրբազությունների»: Պատճառն այն արմատապես սխալ մտայնությունն է, թե լեզվաբանությունը ճշգրիտ օրենքներ չունեցող գիտություն է, որտեղ հեշտորեն կարող են մանևրել լեզվաբանության մեջ չմասնագիտացած, բայց վառ երևակայություն ունեցող մարդիկ, և թե բառերը կարելի է կամայականորեն ստուգաբանել, ավելին՝ իրենց «տեսություններն» ամրապնդող բառեր ու տեղանուններ կարելի է… հորինել և դրանց վրա սարքել ավազե դղյակներ (բավական է հիշել Քարահունջն ու Պորտասարը, որոնց մասին հանգամանորեն գրել եմ համացանց դրված իմ հոդվածում):
Ապշեցուցիչն այն է, որ այս ամենը ներկայացվում է ոչ թե համեստ ու զգուշավոր վարկածների տեսքով, այլ այնպես, կարծես դրանք հաստատված ճշմարտություններ են, և դրանք հերքող կամ անտեսող գիտնականները հայ ժողովրդի թշնամիներն են ու թուրքական գործակալներ: Սա չափազանց անհեթեթ և վտանգավոր մտայնություն է, որն աստիճանաբար թափանցում է ակադեմիական և, որ ամենասարսափելին է, նույնիսկ կրթական ոլորտներ: Գիտական տեսակետներն արդեն հաճախ գնահատվում են ոչ թե ըստ փաստարկվածության և բարեխղճության աստիճանի, այլ՝ «ազգանպաստության»: Երբ լեզվաբանական տարրական գիտելիքներ չունեցող մի ֆիզիկոս ամենագետի ինքնավստահ կեցվածքով հանդես է գալիս հայոց այբուբենը (sic!) աշխարհի լեզուների մայր ներկայացնող տգետ տեսակետով, ապա սա ընդունվում է դափնիներով, և այս առթիվ խանդավառ միջոցառում է կազմակերպվում մի ավագ դպրոցում, ընդ որում ոչ ոքի չի հետաքրքրում, թե ինչի վրա է հիմնվում այս տեսակետը. կարևոր է միայն այն, որ դա «ազգանպաստ» է և սնուցում է մեր ազգային սնապարծությունը:
Սա երիտասարդ սերնդին հիմնազուրկ ու ֆանտաստիկ գաղափարներով սնող և նրա բանականությունը բթացնող արատավոր մտայնություն է. առանց այն արմատախիլ անելու անհնար է խոսել Հայաստանում առողջ մտածող երիտասարդ սերունդ դաստիարակելու, հետևաբար նաև՝ գիտության ու կրթության նորմալ զարգացման մասին: Սակայն այս հարցերով լրջորեն մտահոգված և նշված «տեսությունների» դեմ ակտիվորեն պայքարող լուրջ ու կոմպետենտ լեզվաբաններ գրեթե չկան: Եվ առհասարակ, իմ կարծիքով, համեմատական լեզվաբանությունը Հայաստանում ծանր կացության մեջ է:
-Սփյուռքը ի՞նչ ձևաչափերով կարող է մասնակցել, նպաստել այդ գիտական ու կրթական գործընթացների կարգավորմանը Հայաստանում:
-Դժվար հարց է: Նախ անհրաժեշտ է հաստատել առողջ հաղորդակցություն Հայաստանի և Սփյուռքի հայագիտական ուժերի միջև, որոնք, սակայն, համախմբվելու փոխարեն, ավելի են սաստկացնում վերջին տարիներին ստեղծված առճակատումը: Հայաստանյան հայերենագետները քիչ չափով են տեղեկանում «դրսի» հայագիտական և համեմատաբանական / հնդեվրոպաբանական աշխատանքներին. այն պատճառաբանությունը, թե գիտական գրականություն Հայաստան չի հասնում, զգալի մասով չափազանցված ինքնարդարացում է. իրական պատճառներն են, հաճախ, ծուլությունը, հետամնացությունը, օտար լեզուների չիմացությունը (սա, իհարկե, բոլոր հայագետներին չի վերաբերում): Բավական է նշել, որ հայաստանյան շատ լեզվաբաններ հնդեվրոպական իրողությունների մասին գրելիս և վերակազմվող բառաձևերը ներկայացնելիս հղում են հիմնականում միայն Գամկրելիձեի և Իվանովի գրքին՝ առանց նույնիսկ տեղյակ լինելու կամ հաշվի առնելու, որ այդ հանրահայտ գրքում գործածվող հնչույթաբանական համակարգը չի ընդունվում հնդեվրոպաբանների ճնշող մեծամասնության կողմից, և որ գոյություն ունեն նաև Էռնու/Մեյեի, Պոկոռնու, Ֆրիսկի, Ֆրենկելի, Սեմերենյիի, Մայրհոֆերի և այլոց աշխատությունները, որոնք Հայաստանում, անկասկած, մատչելի են. ես դրանցից օգտվել եմ դեռ «մութ ու ցուրտ» 1990-ականներին, երբ ամբողջ աշխատավարձս բավականացնում էր միայն Կիրովականից Երևան գնալու և այնտեղի հարուստ գրադարաններից մի երկու օր օգտվելու համար:
Սփյուռքի հայագետներն էլ, իրենց հերթին, հաճախ են թերագնահատում կամ անտեսում հայաստանյան գիտնականների աշխատանքները: Մի կողմից այստեղ խոսում է հայաստանյան շատ հայագետների ոչ պրոֆեսիոնալության և/կամ քիչ թե շատ ընդգծված «հայակենտրոնության» նկատմամբ «դրսի» գիտնականների սուր (երբեմն՝ չափազանցված) հակազդեցությունը, որը հաճախ հանգեցնում է նույնիսկ մեր ամենալուրջ լեզվաբանների աշխատանքների անթույլատրելի անտեսմանը, իսկ մյուս կողմից էլ՝ կրկին անբարեխղճությունն ու անտեղյակությունը: (Այստեղ նույնպես, իհարկե, չի կարելի ընդհանրացումներ անել. լեյդենյան հայագետ պրոֆ. Վայտենբերգը, օրինակ, միավորում է բազմաթիվ լեզուների ու գիտական մեթոդաբանության իմացությունն ու հայաստանյան հայագիտության նվաճումներին քաջատեղյակությունը): Ես դեպքեր գիտեմ, երբ օտարազգի հանրահայտ ու իսկապես արժեքավոր հայագետներ հատուկ հոդվածներ են հրատարակել հայերեն այս կամ այն բառի ստուգաբանական վերլուծության վերաբերյալ, որտեղ հանգել են մի շարք եզրակացությունների՝ առանց ստուգելու կամ հիշատակելու ստուգաբանական ուսումնասիրությունների հիմքերի հիմքը՝ Աճառյանի «Արմատական բառարանը», այնինչ վերջինս, դեռ տասնամյակներ առաջ, ընդամենը մի քանի նախադասությամբ արդեն արծարծել է այդ հարցերը և հանգել այդ նույն եզրակացություններին:
Առողջ գիտական հաղորդակցությունը խթանելուն զուգընթաց անհրաժեշտ է միացյալ ուժերով պայքարել հայամոլական գիտության դեմ և ակադեմիական գրականությունը, համացանցն ու եթերը մաքրել հայոց լեզուն ու հայ մշակույթը տիեզերքի կենտրոնում տեղադրող զառանցական գաղափարներից: Մյուս կողմից էլ անհրաժեշտ է խուսափել մյուս ծայրահեղություններից և հայագիտության ամենավիճահարույց խնդիրների (հայ պատմիչների արժանահավատության, Հայկական լեռնաշխարհում հայալեզու տարրի առկայության ժամանակագրության և այլն) ուսումնասիրությունները տեղափոխել ավելի հավասարակշռված ու ողջամիտ ասպարեզ:
Սփյուռքի օժանդակությունը կարող է լինել նաև ավելի կոնկրետ ու նյութական: Իմ համոզմամբ՝ հայ և համեմատական լեզվաբանությունը ոտքի կանգնեցնելու և հայերենագիտության հրատապ խնդիրները լուծելու համար անհրաժեշտ է Հայաստանում ստեղծել լեզվաբանական այնպիսի դպրոց, որը կհամապատասխանի գիտական ու կրթական միջազգային չափանիշներին: Սա իմ կյանքի մեծագույն նպատակն է, որ հույս ունեմ իրագործել Սփյուռքի և Հայաստանի նյութական և մարդկային ռեսուրսների համադրմամբ:
-Սփյուռքի իմացական ներուժը կիրառելի՞ է մեզ համար:
-Անշուշտ: Սփյուռքի գիտական ուժերը կարող են մեծապես նպաստել հայ(երեն)ագիտության զարգացմանն ու առողջացմանը՝ գործի դնելով հայաստանյան գործընկերների նկատմամբ ունեցած իրենց առավելությունները, որոնք են՝ շատ լեզուների (հաճախ նաև՝ գիտական ավելի ճիշտ մեթոդաբանության) իմացություն, գիտական գրականության առավել լիարժեք տեղյակություն և այլն: Հասկանալի է, որ հայաստանյան գիտնականներն էլ իրենց առավելություններն ունեն, օրինակ՝ հայերենի բարբառագիտական ու բանահյուսական նյութերի ավելի ընդգրկուն իմացություն, հայոց լեզվի նրբությունների նկատմամբ ավելի սուր հոտառություն և այլն:
-Որքանո՞վ են մեզ համար կիրառելի այլ երկրների օրինակները գիտակրթական խնդիրների կարգավորման դեպքում:
-Գիտական հարցերին արդեն որոշ չափով անդրադարձա: Հիմա կխոսեմ կրթության հարցերի մասին: Առաջադեմ գիտական ավանդույթներ ունեցող երկրներից սովորելու շատ բան ունենք: Խոսքը չի վերաբերում գլոբալիզացիայի տարբեր դրսևորումներին և ուսումնական համակարգի նորարարություններին, որոնց մի մասի նկատմամբ բացասաբար եմ տրամադրված կամ որոնց իմաստն այնքան էլ լավ չեմ պատկերացնում: Խոսքն այն տարրական սկզբունքների մասին է, որոնք միշտ պահպանվում են եվրոպական և ամերիկյան ուսումնական հաստատություններում, բայց, գոնե իմ փորձառության ու տեղեկացվածության սահմաններում, չեն գործում հայաստանյան բուհերի մեծ մասում: Դրանցից են, օրինակ, հետևյալները. դասախոսը չպիտի դասախոսություն թելադրի. նա պարտավոր է ուսանողներին ապահովել բոլոր անհրաժեշտ դասանյութերով, տեքստերով և այլ օժանդակ նյութերով, իսկ դասաժամանակն օգտագործել միայն նյութը հետաքրքիր ու մատչելի կերպով տեղ հասցնելու, վարժություններով ու գործնական աշխատանքներով դրա մարսվածությունը ստուգելու և առարկայի նկատմամբ սեր առաջացնելու կամ բորբոքելու վրա: Հասկանալի է, որ այստեղ ևս ընդհանրացումներ պետք չէ անել: Բարեխիղճ դասախոսն ամեն տեղ էլ բարեխիղճ է՝ Հայաստանում, թե արտասահմանում (կուզեի երախտագիտությամբ հիշատակել հատկապես ՎՊՄԻ-ի դասախոս, այժմ` ռեկտոր, պրոֆ. դր. Գուրգեն Խաչատրյանին), և ընդհակառակը՝ անբարեխիղճն այդպիսին է՝ որտեղ էլ նա լինի: Սակայն, ընդհանուր առմամբ, հայաստանյան դասախոսներից շատ-շատերը (եթե չասենք՝ ճնշող մեծամասնությունը) դասերի թանկ ժամանակը վատնում են դասախոսություններ թելադրելու վրա, ընդ որում նրանցից շատերի դասախոսություններն արդեն բոլորովին չեն համապատասխանում արդի լեզվաբանության մակարդակին: Կաշառքի և մյուս երևույթների մասին էլ չեմ խոսում:
Պետք չէ կարծել, թե դասախոսությունների թելադրման այս անհեթեթ ձևի և մյուս երևույթների դեմ իմ ընդվզումը ծագել է Եվրոպայի և Ամերիկայի բուհերում «լուսավորվելու» հետևանքով: Այս ամենի դեմ ես պայքարել եմ դեռևս Կիրովականում ուսանելուս տարիներին` մինչև Հոլանդիա մեկնելս: Համոզված եմ, որ այն տարիներին կային շատ առաջադեմ դասախոսներ, որոնք նույն կերպ էին մտածում: Նրանցից շատերը հավանաբար կուզեին խուսափել դասավանդելու այդ հետամնաց ձևերից, սակայն այն տարիներին այնքան էլ հեշտ չէր տպել և ուսանողների համար բազում օրինակներով բազմացնել դասախոսությունների և հարակից նյութերի տեքստերը, մինչդեռ հիմա դա ոչ մի դժվարություն չի ներկայացնում, հետևաբար ոչ մի արդարացում ընդունելի չէ:
Լեզուների իմացության շուրջ էլ խոսեցինք: Ծիծաղելի է, սակայն՝ փաստ, որ այսօր ՀՀ շատ բուհերի նույնիսկ հայոց լեզվի ամբիոնների դասախոսական կազմում անգլերեն իմացողների թիվը բավականին փոքր է, էլ չեմ խոսում ֆրանսերենի, գերմաներենի, իտալերենի, ինչպես նաև դասական լեզուների՝ լատիներենի, հին հունարենի և սանսկրիտի իմացության մասին: Էլ ի՞նչ միջազգային չափանիշների մասին կարող ենք խոսել: Այնինչ Հոլանդիայում, օրինակ, նշածս բոլոր լեզուները, բացառությամբ սանսկրիտի և իտալերենի, հիմնականում յուրացվում են գիմնազիայում (12-18 տարեկանների), այսինքն՝ մինչև համալսարան ընդունվելը: Հասկանալի է, որ այս ամենը հայերենի հաշվին չպետք է իրագործվի: Հոլանդական գիմնազիաներում դասավանդման հիմնական լեզուն, իհարկե, հոլանդերենն է: Ես կատեգորիկ կերպով դեմ եմ Հայաստանում օտարալեզու դպրոցների բացմանը և այս կապակցությամբ հանդես եմ եկել համացանցում:
-Մեր գիտակրթական ոլորտում Խորհրդային ժամանակաշրջանից մնացած տարրեր տեսնու՞մ եք: Եթե այո` դա լա՞վ է, թե՞ վատ:
-Վերը նշածս արատավոր երևույթները որոշ չափով գալիս են Խորհրդային ժամանակներից: Սակայն այն ժամանակներում կար մի շատ կարևոր բան, որի պակասը հիմա շատ խստորեն է զգացվում. գիտական խիստ գրաքննություն:
