Սեպտեմբերի 19-20-ի ողբերգական իրադարձություններից հետո այս հարցը կանգնել է ամբողջ «հասակով»: Կասկածից վեր է, որ Արցախի հայության ճնշող մեծամասնությունը ներկայումս չունի այնտեղ մնալու ցանկություն, և ավելորդ է թերևս բացատրել կամ փորձել հասկանալ, թե ինչու: Միաժամանակ, տարածվել էր անհեթեթ տեղեկություն, թե նրանց ընդունելու ցանկություն չունի Հայաստանը, բայց Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ Հայաստանը միջոցներ է ձեռնարկել ավելի քան 40 հազար ընտանիք ընդունելու հնարավորության համար: Դրանով հանդերձ, սակայն, մարդկային ճակատագրերին և անվտանգությանն առնչվող գերագույն խնդրին զուգահեռ, պետք է ընդունել, որ կա նաև քաղաքականությունը, իր ամբողջ ուժող և միջոցներով, բաց ու փակ, տեսանելի և անտեսանելի գործիքներով: Եվ այստեղ արդեն կան ընդհուպ գերտերությունների շահերը, որոնք իրավիճակի վրա ունեցել են մեծ ազդեցություն, գերազդեցություն, և թերևս շարունակում են ունենալ:
Ռուսաստանը անկասկած ունի Արցախում հայությանը պահելու շահագրգռություն, եթե իհարկե չունի խաղաղապահ մանդատով հանդերձ հեռանալու մտադրություն: Իհարկե այստեղ իրավիճակը կարող է լինել երկակի: Մի կողմից ռուսները կուզեն մնալ, այլապես Ադրբեջանի հանդեպ ազդեցության էական կորուստը կբերի նաև Կովկասում ազդեցության գերկորուստի, մյուս կողմից իհարկե Ռուսաստանի քաղաքականության վերջին տարիների տրամաբանությունը հաշվի առնելով, ծայրահեղ դեպքում նրանք կարող են իրենց հեռանալու պատասխանատվությունը թողնել էվակուացվելու հայերի ցանկության վրա: Սա իհարկե Ռուսաստանի փոքր ինչ ծայրահեղ մոտեցման սցենար կամ վարկած է, որովհետև մեծ հավանականությամբ նրանց հիմնական սցենարը խաղաղապահ ներկայությունը, այլ կերպ ասած ռազմական ներկայությունն ու ըստ այդմ նաև Ադրբեջանի հանդեպ թեկկուզ նվազագույն ազդեցության այդ լծակը պահելն է՝ Կովկասը պահելու տրամաբանության ծիրում:
Ադրբեջանի պարագայում թերևս կլինի հայության էվակուացման ցանկություն, ինչի շնորհիվ Բաքուն կխուսափի էթնիկ զտման մեղադրանքներից, ասելով, որ ինքը խաղաղ բնակչությանը չի սպառնացել, իրականացրել է լոկ «հակաահաբեկչական գործողություն» և ըստ նոյեմբերի 9-ի կետերի՝ առնվազն իր մեկնաբանության, լուծել է հայկական զինված ուժերի լուծարման հարցը: Կասկած չկա, որ, չնայած այդ քարոզչական քողի տակ քաղաքացիական, խաղաղ բնակչության թիրախավորման բազմաթիվ օրինակներին, Արևմուտքը կլսի Բաքվի «փաստարկներն» ու զգալիորեն կընդունի դրանք, քանի որ Արևմուտքի շահից բխում է իրականացնել էվակուացիան, առավել ևս հայության կամովին որոշմամբ, Հայաստանի որոշմամբ ու մասնակցությամբ, և այդ կերպ փակել Արցախի թեման ամբողջապես, այդպիսով դուրս հանել Ռուսաստանին այնտեղից, ըստ այդմ զգալիորեն չեզոքացնել Ռուսաստանում Կովկասի ազդեցությունը: Սա է ներկայիս դրությամբ ընդհանուր քաղաքական պատկերը՝ մարդկային ճակատագրերի, հոգեբանության, անվտանգության գերակա պատկերի ֆոնին: Սա իսկապես չափազանց բարդ որոշման հարց է: Որոշում, որի իրագործումն իսկ ամենևին չունի երաշխպավորված հարթություն ու անվտանգություն, ինչի մանրամասն դետալների առնչությամբ թերևս նպատակահարմար չէ ծավալվելը: Բայց, աներկբա է այն, որ չկա ոչինչ մարդկային կյանքից, ճակատագրից, հոգեբանական վիճակից և անվտանգությունից վեր, հետևաբար բոլոր լուծումները պետք է ենթակա լինեն այդ գերակա առաջնահերթությանը:
