Իրավիճակն Արցախում ու դրա շուրջ վերադառնում է 90-ականներ: Այդ գնահատականն ու արտահայտությունը հնչում է շատերի շուրթերից և պետք է նկատել, որ զգալի մասով այն արտահայտում է առկա իրողությունները: Կա սակայն նաև սկզբունքային մի տարբերություն՝ աշխարհը: 90-ականների սկզբներին աշխարհն «ապրում» էր ԽՍՀՄ փլուզումը, որն իհարկե անուղղակիորեն նշանակում էր նաև աշխարհակարգի փլուզում, առնվազն այն առումով, որ փլուզվում էր այսպես ասած յալթայան աշխարհակարգի առանցքային ճարտարապետներից մեկը՝ ԽՍՀՄ-ը:
Մյուս կողմից սակայն, այդ փլուզումը ուներ ուրույն տրամաբանություն և փլուզմանը զուգահեռ ձևավորվում էր իրավիճակ, երբ կազմավորվում էր Արևմուտք-Ռուսաստան գործակցության միջավայր, սաղմնավորում, որոշակի խմորում: Իսկ դա իր ազդեցությունն էր թողնում մնացյալ խնդիրների և զարգացումների, այսպես ասած փլուզման «մետաստազների», ու այդ թվում և Կովկասի վրա: Մեծ հաշվով, դրա ազդեցությամբ է նաև, որ ի վերջո Ռուսաստանին սկզբունքորեն չխանգարեցին ձևավորել Կովկասի հետխորհրդային ստատուս-քվո՝ թե արցախյան, թե վրացական հակամարտությունների համատեքստում, իսկ Թուրքիային հեռու պահեցին դրան էապես միջամտելու մտադրությունից: Այսօր իրավիճակը բոլորովին այլ է և գործ ունենք Ռուսաստան-Արևմուտք դիմակայության հետ, և դա բոլորովին այլ համատեքստ է հաղորդում աշխարհակարգային փլուզման նոր շրջափուլին, ներառելով տարբեր այլ դերակատարների կարևոր գործոնը:
Այդպիսով, Արցախի շուրջ իրավիճակը վերադարձել է 1990-ականների սկիզբ, բայց բոլորովին այլ է արդեն համաշխարհային շրջանակը և տրամաբանությունը, ու արդեն Կովկասում գործում է ավելի շատ միմյանց խանգարելու, քան գործակցության գնալու ռեժիմը: Սա անշուշտ բարդացնում է թե Հայաստանի, թե Արցախի խնդիրները, անելիքները: Բայց, միևնույն ժամանակ թերևս աներկբա է դարձնում մի բան՝ չանել ոչինչ, որը Հայաստանը կամ Արցախը կդարձնի որևէ մեկի ձեռքին մյուսին խանգարող գործիք: Դա շատ բարդ խնդիր է, բայց այդ խնդրի լուծումը գործնականում հավասարազոր է որևէ արտաքին ագրեսիայից պաշտպանվելու խնդրի լուծման: Իսկ դա էլ իր հերթին նշանակում է, որ լուծումը չի կարող լինել առանձին վերցրած որևէ մեկ ուժի անելիք, բայց այդ լուծմանն էլ արդյունավետ օժանդակություն ու մասնակցություն կարող են ոունենալ ուժերը, որոնք ի վիճակի են տեղի ունեցողին և իրադրությանը նայել ոչ թե մեկ ուղղությամբ, այլ «հայկական խաչմերուկի» տրամաբանությամբ:
