44-օրյա պատերազմի հետևանքով օկուպացված Շուշիում տեղի է ունենում այսպես կոչված աշխարհի ադրբեջանցիների համաժողովը, որին մասնակցում է նաև Իլհամ Ալիևը: Շուշիում տեղի ունեցողը Հայաստանի և Արցախի համար նոր մարտահրավեր է, որը ծավալվում է վերջին տասնամյակում հատկապես լայն թափով, ու ծավալվում է իհարկե ոչ թե Շուշիում, այլ ամբողջ աշխարհում: Խոսքն այսպես ասած ադրբեջանական սփյուռքի ձևավորման մասին է, որի ձևավորման գործին Իլհամ Ալիևը բավականին ինտենսիվ կերպով լծվել է գործնականում իր իշխանության գալուց ի վեր, իսկ վերջին տասնամյակում արդեն իսկ բավականին ակնառու են դարձել աշխարհում ադրբեջանական ցանցերը, որ գործում են տարբեր պետություններում, այդ թվում այնպիսիք, որտեղ ավանդաբար ուժեղ են համարվել ու համարվում հայկական համայնքները: Ադրբեջանական «սփյուռք» կոչվածի առաջ սակայն Ալիևը դնում է ոչ թե այսպես ասած ադրբեջանապահպանության բանալ խնդիրներ, այլ տարբեր երկրների հասարակական-քաղաքական կյանքի համակարգեր ներթափանցելու, տարբեր հասարակական, քաղաքական, անգամ բիզնես ստրուկտուրաներում ընդհուպ որոշումների կայացման մեխանիզմներին առավելագույնս մոտենալու խնդիրներ:
Գործնականում, նաև այդ ամենն է իր արտացոլումն ունեցել արցախյան կարգավորման գործընթացում այն ռազմական գործիքակազմի ըստ էության միջազգային լեգիտիմության գործում, որ տարիներ շարունակ կիրառել է Ալիևը: Ադրբեջանական «սփյուռքի» ձևավորման հարցում Ալիևի հիմնական երկու գործիքը փողն ու հատուկ ծառայություններն են, ընդ որում այդ թվում նաև Թուրքիայի հատուկ ծառայությունները, քանի որ այդ դաշտում Անկարան ու Բաքուն անկասկած աշխատում են գործակցված, մի շարք ընդհանուր հետաքրքրությունների, փոխադարձ շահերի բերումով: Այդ աշխատանքային «կառուցվածքի» և մեթոդաբանության հանգամանքը տարածվում է գործնականում բոլոր ուղղություններով, Ռուսաստանից մինչև Եվրոպա, ԱՄՆ: Սա մի խնդիր է, որը ժամանակի ընթացքում չեզոքացնելու է այն համեմատական առավելությունը, որ ունեին Հայաստանն ու Արցախը՝ «ի դեմս» հայկական սփյուռքի: Առավել ևս, որ հայկական սփյուռքն այդ իմաստով գտնվում է «ազատ անկման» կամ «ինքնաչեզոքացման» ռեժիմում, շարունակելով մեծ հաշվով գտնվել այն կառուցվածքային, գաղափարական և մոդելային ձևաչափերում, որոնցում էր վերջին 40-50 տարիներին:
Այդ ժամանակաշրջանում արձանագրվում էին արդյունքներ, եթե անգամ դրանց մի մասը հարաբերական: Արդյունքներ անշուշտ այսօր էլ կան, սակայն փոխվում է ժամանակը, փոխվում է աշխարհը, և արդյունքը, որ 20, 30 կամ 50 տարի առաջ ուներ իքս կշիռ, նոր աշխարհի համեմատ տեսակարար իմաստով էապես կորցնում է իր կշիռը, որովհետև չի բավարարում այդ նոր աշխարհի, նոր ու խորքային փոփոխությունների պահանջին: Եվ այստեղ լրջագույն խորհելու առիթ ունեն թե սփյուռքյան կառույցները, թե Հայաստանը: Ամբողջ հարցն այն է, որ հայկական միջավայրում խոհերից սովորաբար լավագույն դեպքում ծնվում են պաթետիկ ճառեր ու բաժակաճառեր, սակայն ոչ առարկայական աշխատանք համատեղ գործնական քննարկումների և լուծումների գալու ուղղությամբ, որովհետև դերակատարների գերակշռող մասն առաջնորդվում է սեփական «կորպորատիվ» շահերով:
