Հայաստանում դիտարկվում է 44-օրյա պատերազմի հանգամանքները ուսումնասիրող հանձնաժողովի ստեղծման հարցը, այդ հանձնաժողովում արտախորհրդարանական միավորների ներգրավման ձևաչափի իրավա-քաղաքական հիմքը: Երբ կգտնվեն կոնկրետ լուծումներ և կլինի արդեն հանձնաժողովի ստեղծման մասին որոշում, դեռ պարզ չէ: Սակայն մի բան կասկածից վեր է, ինչպես ապրիլյան քառօրյայի հանգամանքները ուսումնասիրող հանձնաժողովի պարագայում, որ 44-օրյա պատերազմի հանգամանքներն էլ պետք է ուսումնասիրել առավելագույնս խորքից, այն ռազմա-քաղաքական իրադարձություններից, որ Հայաստանի շուրջ ինտենսիվ սկսել են զարգանալ և սեղմվող օղակի բնույթ ստացան վերջին առնվազն տասնամյակում: Առանց դրա թերևս հնարավոր չէ գալ ամբողջական եզրահանգման այնպիսի որակի և բովանդակության, որը շոշափելի գործոն կլինի Հայաստանի և Արցախխի անվտանգային նոր միջավայրն ու համալիրը ձևավորելու, արցախյան հարցում հայկական քաղաքականության կտորները հավաքելու և կոնցեպտուալ նոր բովանդակության գալու հարցում:
Կասկածից վեր է, որ հանձնաժողովի առաջ պետք է հանգամանալից հաշվետվություն ներկայացնի վարչապետ Փաշինյանը և մյուս բարձրաստիճան քաղաքական ու ռազմական դերակատարները: Միաժամանակ նաև, լայն իմաստով, 44-օրյա պատերազմի հանգամանքներն ուսումնասիրող հանձնաժողովի առանցքային հյուրեր պետք է լինեն թերևս Հայաստանի երեք նախագահները, որոնք են գործնականում կազմել ներհայաստանյան քաղաքական եռանկյունին այն շրջափուլում, երբ Հայաստանի շուրջ տեղի էին ունենում գործուն և վճռորոշ ռազմա-քաղաքական վերափոխումներ: Փաստացի, նրանք են անկարող եղել լրջորեն դիմակայել այդ ամենին, ապահովել Հայաստանի ներքին քաղաքական այնպիսի դիմադրունակություն, որը թույլ կտար Հայաստանը պահել առավելագույնս կայուն և պաշտպանված ընթացքի մեջ: Դրա համար նրանք մեղադրում էին միմյանց, պատերազմից հետո նրանք բոլորը մեղադրում են արդեն Նիկոլ Փաշինյանին, իսկ միմյանց հասցեին ինչ-որ բան անում են այլևս քողարկված, ակնարկներով, հիմնականում «իրենց հասկանալի» լեզվով: Այդպիսի փորձերից մեկն էլ օրինակ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի գաղտնազերծած նամակներն են, որ նա 2015 թվականի Սահմանադրության փոփոխության հանրաքվեից առաջ հղել է ՍԴ նախագահ Գագիկ Հարությունյանին և հորդորել մտահոգությունը փոխանցել նախագահ Սերժ Սարգսյանին: Հետո ստացել է պատասխանը: Բովանդակությանը ընթերցողը երևի թե ծանոթացել է, կամ կհասցնի ծանոթանալ՝ չարժե վերաշարադրել:
Միաժամանակ սակայն, հարկ է թերևս վերագնահատել այդ տարիներին տեղի ունեցած զարգացումները, Հայաստանի հետ տեղի ունեցածը ոչ միայն ընդհանուր կոնցեպտուալ տրամաբանության, այլ նաև դրանում եղած առանձին կարևոր դետալների շրջանակում հասկանալու համար , որովհետև, ինչպես բրիտանացիներն են ասում՝ «սատանան մանրուքների մեջ է»: Օրինակ, այնպիսի մանրուքի, որպիսին կարող է առռաջին հայացքից թվալ հարցադրումը, թե արդյո՞ք Սերժ Սարգսյանն Արցախի հարցի փոխզիջումային ասված կամ կոչված կարգավորմանը իրեն աջակցելու համար դիմել է առաջին և երկրորդ նախագահներին, և ի՞նչ ընթացք ու ճակատագիր է ունեցել այդ դիմումը: Եթե Տեր-Պետրոսյանի պարագայում եղել է հրապարակային դիրքորոշում 2016-ի ապրիլյան քառօրյայից հետո, ապա Ռոբերտ Քոչարյանի պարագայում ոչ միայն չի եղել այդպիսի դիրքորոշում թե քառօրյայից առաջ, թե հետո, այլ եղել է նաև սուր քննադատություն՝ ոչ ուղղակի իր դեմքով, սակայն իր հետ ասոցացվող քաղաքական միավորների, մեդիա և փորձագիտական շրջանակների միջոցով: Մանրուք թվացող, սակայն զարգացումների անատոմիան բացահայտելու համար կարևոր հարցերը անշուշտ շատ են, ու դրանց պատասխանները շատ անհրաժեշտ: Որովհետև այստեղ առավելագույն մանրուքների մակարդակով պատկերի ամբողջացումը կարևոր գրավական է Հայաստանի շուրջ և Հայաստանում այսօր տեղի ունեցողը առավելագույնս ամբողջական կամ ամբողջականին մոտ պատկերացնելու, ըստ այդմ հանրային օրգանիզմի դիմադրունակությունը բարձրացնելուն միտված անհրաժեշտ քայլեր նախանշելու համար:
