Արտագաղթի, նրա պատճառների, զարգացման ծավալների և հնարավոր կասեցման մասին «Առաջին լրատվական»-ը զրուցեց մշակութաբան Վարդան Ջալոյանի հետ:
– Պարո՛ն Ջալոյան, ինչպե՞ս եք գնահատում Հայաստանում օրեցօր մեծ ծավալների հասնող արտագաղթը:
– Արտագաղթին միշտ պետք է նայել որակական առումով, նկատի ունեմ, օրինակ, համեմատությունը 60-ական թվականների հետ, երբ ԽՍՀՄ տարբեր քաղաքներից Հայաստան էին գալիս բարձր պրոֆեսիոնալիզմ ունեցող մարդիկ, որոնք էլ ստեղծեցին այն արդյունաբերությունը, որը ունեցանք: Մենք կարող ենք ասել, որ այդ թվականները հենց այդ առումով էին լավը: Նախ՝ պետք է ասել, որ գոյություն ունի մեծ տարբերություն 60-ականների և 21-րդ դարի Հայաստանի միջև: Հիմնական տարբերությունը հասարակական համերաշխությունն է, որն էլ ստեղծում է բոլորի համար հնարավորություններ, իսկ հակառակ դեպքում յուրաքանչյուր քաղաքացի իր գլխի ճարը տեսնում է տարբեր ձևերով` մեկը կլանի անդամ է դառնում, մյուսը արտագաղթում է:
Եթե ուզում ենք հասկանալ արտագաղթի քաղաքականությունը, հարկավոր է վերլուծել, թե ինչու է այսօր Հայաստանը հանդիսանում անհեռանկար երկիր: Բոլորը նշում են, որ Հայաստանը հեռանկար չունեցող երկիր է, իսկ ի՞նչ է հեռանկարը:
Անհեռանկար է, օրինակ, այն առումով, որ արվեստագետը կարիերայի հարցում հեռանկար չի տեսնում, գրողները գտնում են, որ Հայաստանում գրականությունը հեռանկար չունի, ու այսպես մենք կարող ենք անցնել բոլոր ճյուղերով: Գնում են մարդիկ և գտնում իրենց տեղը, հաջողում են հաստատվել իրենց ոլորտներում: Անգամ շարքային քաղաքացին, շինարար բանվորը, որը կարողանում է որակ ապահովել, անգամ նրա համար այստեղ հեռանկար չկա, հետևաբար նա կաշխատի օտարերկրյա համապատասխան երկրում:
Հարց է` ինչպե՞ս եղավ, որ 60-ականներին Հայաստանը հանդիսանում էր հեռանկար ունեցող երկիր, իսկ այսօր` ոչ, և ի՞նչն է Հայաստանը դարձնում անհեռանկար: Գնալով դեպի 60-ականներ և համեմատելով` ես գտնում եմ, որ միայն ճիշտ քաղաքականության դեպքում ՀՀ քաղաքացին ձեռք կբերի իր համար հեռանկար:
– Ըստ Ձեզ՝ ի՞նչ պետք է անեն մարդիկ, մնան՝ իրենց գոյությո՞ւնը քարշ տան, թե՞ գնան՝ համեմատաբար արժանապատիվ կյանքով ապրեն:
– Հարցը ենթատեքստ է պարունակում, իսկ ովքե՞ր ունեն այստեղ հեռանկար: Իմ հեռանկարը միշտ կախված է իմ կողքին գտնվող ՀՀ քաղաքացու պահվածքից, ուզում եմ ասել, որ հեռանկարը, որը փակվել է, քաղաքականության արդյունք է:
Նշանակում է` ինչ-որ մեկը փակել է այդ հեռանկարը, որ մարդը հեռանում է: Իսկ ովքե՞ր այսօր ունեն հեռանկար ՀՀ-ում: Հեռանկար ունեն միայն այն մարդիկ, ովքեր ինտեգրված են Հայաստանի մի քանի կլաններին, ովքեր ինտեգրված են քրեական կառույցներին, ովքեր ազգական կամ մերձավոր են նախագահին կամ որևէ բարձր պաշտոնյայի, հետևաբար այդ մարդիկ հեռանկարներ ունեն, և դա բերում է նրան, որ նրանք այդքան ամուր կառչել են իշխանությանը: Արտագաղթի հիմնական բանաձևը «ամեն մեկը իր գլխի ճարը թող տեսնի» բանաձևն է: Բայց «իր գլխի ճարը տեսնել» բանաձևն արդեն ապացուցում է, որ հասարակություն-սոցիում հարաբերությունը գոյություն չունի, մինչդեռ յուրաքանչյուր պրոգրեսիստական գաղափարախոսությունը հիմնվում է համերաշխության սկզբունքի վրա:
– Կարո՞ղ ենք ասել, որ այսօր արտագաղթը դարձել է փրկության միջոց և նպաստում է մարդկանց հնարավոր գոյատևմանը՝ թեկուզ արտերկրում:
– Արտագաղթը որպես փրկության միջոց կարող է դիտվել անհատական առումով, եթե մարդը ինչ–որ ունակություններ ունի, բայց չի գնահատվում ըստ արժանվույն ու հեռանում է: Իհարկե, անհատների որոշ քանակության համար դա կարող է փրկություն լինել, սակայն լայն զանգվածների համար արտագաղթը ոչ թե փրկություն է, այլ` կործանում: Մենք տեսնում ենք միայն նրանց, ովքեր ԱՄՆ–ում կամ Ռուսաստանում հաջողություններ են ունեցել, բայց չմոռանանք, թե քանի ընտանիք է քայքայել արտագաղթը:
– Պարո՛ն Ջալոյան, ի՞նչ պետք է անել՝ արտագաղթը կասեցնելու և ներգաղթը խթանելու համար:
– Պետք է փոխել գաղափարախոսությունը, դարձնել այն պրոգրեսիմիստական, ինչպես 60-ականներին էր, ստեղծել համերաշխություն ու գտնել նոր բանալի: Այդ դեպքում մարդը ձեռք կբերի որոշակի հեռանկար, որովհետև պրոգրեսիմիզմը իրենից ներկայացնում է ապագայի որոշակի գաղութացում: Այսինքն`եթե ապագայի համար հույսեր չկան, հեռանկարներ չկան, ամեն մեկը իր գլխի ճարը պիտի տեսնի:
