Սև լճի շուրջ ստեղծված իրավիճակի շուրջ հայաստանյան քննարկումների տողատակում վերստին ձևավորվեց կամ ձևակերպվեց, կամ դուրս լողաց հայկական պետական քաղաքականության համար սկզբունքային նշանակության հարցը՝ տեղի ունեցածը կատարվել է Ռուսաստանի որոշումով, թելադրանքով կամ համաձայնությամբ, թե՞ ոչ, և կարո՞ղ էր Բաքուն գնալ այդպիսի սադրանքի, եթե չունենար ՌԴ համաձայնությունը: Ահա այդ առնչությամբ հանրության շրջանում պտտվում են ամենատարբեր դատողություններ, ի ցույց դնելով նաև մի հետաքրքիր հանգամանք, որը ընդհանրապես բնորոշ է հայաստանյան հասարակական-քաղաքական միջավայրին ու մտածողությանը: Մասնավորապես, Հայաստանում թե Ռուսաստանին անվերապահ հավատարմություն հայտնող, թե Հայաստանի շահերն անտեսող և հաճախ թուրք-ադրբեջանական տանդեմի հետ առևտրին ստորադասող Ռուսաստանի քաղաքականությունը քննադատող շրջանակների գերակշռող մասը կամա, թե ակամա ընդհանուր հայտարար ունեն մի կետւմ. այս ռեգիոնում ամեն ինչ որոշում է Ռուսաստանը, ու եթե Մոսկվան չուզեր, Բաքուն չէր գնա այդ քայլին: Մինչդեռ, սա սկզբունքային կետ է, որովհետև քաղաքականության մշակման, ռազմավարության, պլանավորման կարևորագույն ելակետ է:
Եթե ռեգիոնում ամեն ինչ որոշում է Ռուսաստանը, ապա այդ դեպքում անմտություն է խոսել Հայաստանի այլընտրանքների մասին, որովհետև ռեգիոնում միևնույն է՝ ամեն ինչ որոշում է Ռուսաստանը: Այդ դեպքում պետք է մտածել ամեն ինչ անելու մասին, որպեսզի Ռուսաստանը որոշումներ կայացնելիս մեզ նայի բարի, հոգատար աչքով: Եվ այստեղ, ի դեպ, միանգամայն իրավացի են դառնում նրանք, ովքեր պնդում են, որ այլընտրանքի մասին խորհելով՝ բարձրաձայն կամ թեկուզ մտքում, Հայաստանը ընդամենը ավելի է բարդացնում Ռուսաստանի հետ հարաբերությունն ու զայրացնում ամեն ինչ որոշող Մոսկվային: Այլ է, երբ հանգում ենք եզրակացության, որ Ռուսաստանն այլևս վաղուց ռեգիոնում ամեն ինչ որոշողը չէ:
Կամ, ավելի շուտ, ընդհանրապես ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Ռուսաստանն այս ռեգիոնում միակ որոշողը կամ ամեն ինչ որոշողը չէ: Դա ունի մի շարք օբյեկտիվ պատճառներ, և դրանք ժամանակի ընթացքում ավելի խորացել են, քան չեզոքացել, որքան էլ պետական պրոպագանդայի մակարդակում ՌԴ նախագահ Պուտինը հավատացնում էր սեփական և այսպես ասած ազդեցության գոտում գտնվող ժողովուրդներին, թե ծնկից բարձրացրել է Ռուսաստանն ու վերականգնել երբեմնի հզորությունը: Ընդ որում, բանն այստեղ միայն այն չէ, որ Ռուսաստանը մտել է Արևմուտքի հետ սառըպատերազմյան նոր մրցավազքի մեջ այն դեպքում, երբ գործնականում չունի դրա համար բավարար ռեսուրս: Առանցքային է այն, որ Ռուսաստանը իր կառավարման բնույթով, ներսում առկա իրադրության բերումով անմրցունակ է ժամանակակից աշխարհում ընդհանրապես:
Ռուսաստանը կառավարվում է մեղմ ասած անարդյունավետ, այն պարագայում, երբ արագություններն ու տեխնոլոգիական հեղափոխության ծավալն ու խորությունը ուժգնանում են անընդհատ: Ռուսաստանը վաղուց ամեն ինչ չէ, որ որոշում է ռեգիոնում և ստիպված է հաշվի նստել մի շարք այլ որոշումների կամ որոշողների հետ, այդ թվում առանցքայիններից մեկը՝ Թուրքիայի, ու նրա արբանյակների, որոնք շրջապատել են Ռուսաստանը Կասպիցից մինչև կենտրոնասիական ռեգիոն: Այստեղ է, որ Հայաստանի համար կենսական անհրաժեշտություն է դառնում այլընտրանքների որոնումը: Ոչ թե այն միագիծ պատճառով, որ Ռուսաստանը լավ դաշնակից չէ, այլ՝ որ Ռուսաստանը բավարար ներուժով դաշնակից չէ, Ռուսաստանը այն ներուժը չունի, ինչը անհրաժեշտ է Հայաստանի անվտանգային համալիր մարտահրավերներին հակազդելու համար: Այդ իմաստով, Հայաստանի խնդիրը Ռուսաստանի «դավադրությունները» բացահայտելը չէ: Ռուսները վաղուց, դեռևս 90-ականների վերջից այդ իմաստով խաղում են բավականին բաց և բավական է դա տեսնելու համար աչքի անցկացնել այն թղթերը, որ նրանք այդ ժամանակից ի վեր պարբերաբար ստորագրել են Ադրբեջանի հետ: Ընդ որում, այստեղ է նաև առանցքային հարցերից մեկը՝ միթե՞ Հայաստանում չկար մեկը, ով այդ ժամանակից ի վեր աչքի կանցկացներ այդ թղթերն ու կունենար դրանցից բխող համարժեք որոշումներ կայացնելու և իրացնելու քաղաքական կամք ու ռազմավարական հեռատեսություն, թե ներքին, թե արտաքին քաղաքական տիրույթների առումով: Նույն հարցը, դժբախտաբար արդեն շատ ավելի վատ մեկնարկային պայմաններով, Հայաստանի համար հրատապ է նաև այժմ: Շատ ավելի վատ, բայց բոլորովին ոչ անհույս պայմաններում:
Լուսանկարը՝ Photolure-ի
