Այս օրերին հաճախ է խոսվում այն մասին, որ ստեղծված նոր իրավիճակում Հայաստանը սուբյեկտ չէ: Մի կողմ թողնենք այդօրինակ գնահատականների նպատակահարմարությունը ընդհանրապես հանրային տրամադրությունների, Հայաստանի և Արցախի հետպատերազմյա վերականգնման խնդիրների համատեքստում՝ անկախ որևէ մեկի հանդեպ քաղաքական վերաբերմունքից կամ որևէ մեկի քաղաքական հավակնություններից ու պլաններից: Հետպատերազմյա վերականգնումը առաջին հերթին պահանջում է, մեր զոհերի հիշատակի խնկարկումից զատ, հանուն նրանց հիշատակի նաև վերագտնել այն ոգին, որով հենց նրանք իրենց կյանքն էին զոհաբերում հանուն Հայաստանի և Արցախի և հանուն այդ սուբյեկտության: Երբ այժմ մենք հաճախ խոսում ենք՝ այն էլ առավելապես քաղաքական ինչ-ինչ նեղ նկատառումներով, որ Հայաստանը այլևս սուբյեկտ չէ, պետք է գիտակցենք, որ այդպես մենք իմաստազրկում ենք մեր հազարավոր նահատակների կյանքի գինը և հիշատակը: Նրանք գնացել են հայրենիքի պաշտպանության համար անձնազոհ կռվի, հենց այդ հայրենիքի սուբյեկտության համար: Հետևաբար այդ ամենը վեր է ցանկացած քաղաքական խնդրից:
Սակայն հարցը ունի նաև հենց քաղաքական կողմ, և եթե այդ կողմում պետական, ոչ թե անձնական կամ խմբային որևէ շահ է (ի գիտություն ոմանց՝ այո, քաղաքականությունը կարող է և պետք է ունենա նաև այդպիսի շահ), ապա անհրաժեշտություն է խոսել Հայաստանի սուբյեկտության մասին՝ ձևակերպելով դրա, իհարկե, թե՛ խնդիրները, բայց թե՛ նաև հնարավորությունները, որքան էլ ներկայիս իրադրությունը իհարկե ծանր է ու բարդ: Այդ հնարավորությունը կախված է հանգամանքից, թե Հայաստանում որքան արագ ու լայն կարող են լինել փոփոխությունները քաղաքական քարտեզի ոչ թե անվանական, այլ գաղափարական և հայեցակարգային տիրույթում: Ընդ որում, ինչպես առիթ ենք ունեցել խոսելու, խնդիրը ոչ թե մի ծայրահեղությունից՝ ռուսահաճությունից, հակառուսականություն անցումն է, երբ երկու ծայրահեղությունները պարզապես սնուցում են միմյանց գոյությունն ու չեն լուծում Հայաստանի համար որևէ գործնական խնդիր, այլ հենց ծայրահեղությունների միջև եղած վակուումը լցնելը: Այլ կերպ ասած՝ Հայաստանի հանրային գիտակցության մեջ արտաքին քաղաքական այլընտրանքային մոդելների ձևավորումն ու արմատավորումը, ընդ որում՝ դրա ոչ միայն զուտ քաղաքական կամ ռազմաքաղաքական, այլ նաև տնտեսական, սոցիալ-մշակութային, պատմահոգեբանական մակարդակում: Այստեղ է Հայաստանի սուբյեկտությունը, այսինքն՝ երկու ծայրահեղությունների միջակայքում:
Բոլորովին պատահական չէ, որ հենց այդ միջակայքը լցնելն է, որ խոչընդոտվել է հետխորհրդային ժամանակահատվածի գործնականում ամբողջ ընթացքում:
