Հայաստանում ներքաղաքական սուր դիմակայության ֆոնին բավականին ուշագրավ տրամաբանությամբ է զարգանում ներքին քաղաքական իրավիճակը Արցախում, որքան էլ պարտված պատերազմից և տարածքների կորստից հետո արցախյան ներքաղաքական իրավիճակ ասվածը հնչում է բավականին հակասական ու հարաբերական: Արցախում ձևավորվում է ազգային համաձայնության կառավարություն, որտեղ արդեն եղել է երկու նշանակում: Վիտալի Բալասանյանը, որը Արցախում մինչև պատերազմը զբաղեցնում էր կոշտ ընդդիմության նշաձողը, այժմ վերադարձել է ԱԽ քարտուղարի պաշտոնին, որը զբաղեցնում էր Բակո Սահակյանի նախագահության շրջանում: Առավել հետաքրքիր է սոցապ նախարարի պաշտոնում Հայաստանի ԱԺ նախկին պատգամավոր Մանե Թանդիլյանի նշանակումը, որը հայտարարել է Արցախում ապրելու որոշման մասին՝ հրաժարվելով անգամ արտերկիր բուժման մեկնելու ծրագրից: Թանդիլյանը մի քանի ամիս առաջ էր հայտարարել, որ առողջական խնդիրների պատճառով թողնում է պատգամավորական մանդատը: Նա «Լուսավոր Հայաստան»-ի պատգամավոր էր: Է՞լ ինչ նշանակումներ կլինեն Արցախում: Դրանք, իհարկե, թույլ կտան խոսել ընթացիկ մարտավարական հեռանկարների մասին, սակայն ռազմավարական առումով արդեն իսկ պարզ են որոշակի ուրվագծեր: Բայց ներքին այդ զարգացումներից առաջ պարզ է, կարծես թե, նախ և առաջ այն, որ Արցախը խոշոր հաշվով վերածվում է ռուսական քաղաքական պրոտեկտորատի:
Արցախում թե՛ քաղաքական գործիչների, թե՛ հանրային մտածողության մեջ այդ ուղղությունն, անշուշտ, եղել է միշտ, ի վերջո եղել են Զորի Բալայանի նամակները Պուտինին, եղել է համերգը Ղրիմի համար, սակայն այժմ մենք այդ իրավիճակի ականատեսն ենք քաղաքական կամ, ավելի շուտ, ռազմա-քաղաքական ընդգծվածության և անգամ դե յուրե դրսևորման մակարդակում, ինչը պատերազմից բխող իրողությունն է: Իրողություն, որ առնվազն պետք է ընդունել ի գիտություն և դրանով կառուցել հետագա աշխատանքի ռազմավարությունը: Այդ իմաստով հատկանշական է, որ մինչ ազգային համաձայնության կառավարության գաղափարի հանրայնացումը և դրա իրագործմանը ձեռնամուխ լինելը, համացանցում հայտնվեցին տեղեկություններ ու լուսանկարներ, որոնք Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանի Մոսկվա գաղտնի այցի մասին էին: Ըստ այդ տեղեկությունների՝ նա Մոսկվա էր մեկնել հենց իր իշխանական հեռանկարը պաշտպանելու համար: Դարձյալ ըստ տեղեկությունների, որ տարածվեցին՝ Նիկոլ Փաշինյանից և նրա հետագա ծրագրերից պաշտպանելու համար, քանի որ այդ աղբյուրները հայտնում էին, որ Փաշինյանն ուներ Արցախում Սամվել Բաբայանին իշխանության բերելու մտադրություն: Հատկանշական է այն, որ թե՛ Հայաստանի վարչապետի, թե՛ Արցախի նախագահի շրջանակից չեղավ թեմային պաշտոնական կամ անգամ կիսապաշտոնական անդրադարձ, առավել ևս հերքում: Միաժամանակ, Սամվել Բաբայանը հրապարակեց դեռևս 2013-ին Սերժ Սարգսյանին, և 2018-ին Նիկոլ Փաշինյանին հղած նամակները, որոնցով նա փաստորեն գուժում էր ռազմական պարտություն, եթե չարվեին որոշակի քայլեր:
Այդպիսով, երկու նամակների հանրայնացման ակնառու տողատակային նպատակներից էր Սամվել Բաբայանին ստեղծված իրավիճակից հնարավորինս անմասն դարձնելը, ինչն, անշուշտ, կբարձրացներ Արցախում իշխանության հավակնելու նրա հնարավորությունը: Այժմ, սակայն, Արայիկ Հարությունյանի Մոսկվա այցից հետո Արցախում ձևավորվում է ազգային համաձայնության կառավարություն, և այդ պատկերի պարագայում ամենից պարադոքսալն այն է, որ այդ կառավարությունը գործնականում ձևավորվում է այն գաղափարի դե ֆակտո ազդեցության պայմաններում, որ 2018-ի թավշյա հեղափոխությունից հետո բարձրաձայնում և առաջ մղել էր փորձում Սամվել Բաբայանը՝ Արցախի հարցում ռուսական մանդատի հրամայական: Ստացվում է, որ ռուսական մանդատը արցախյան քաղաքական իրավիճակում կա, իսկ Սամվել Բաբայանը դուրս է մնում այդ իրավիճակից: Թեև դեռ պարզ չէ՝ նա կներառվի՞ ազգային համաձայնության կառավարման տրամաբանության մեջ, թե՞ ոչ: Համենայնդեպս, Բաբայանը պատերազմից հետո խզեց կոալիցիոն պայմանավորվածությունը Արայիկ Հարությունյանի հետ: Նշանակո՞ւմ է արդյոք, որ նա է այժմ դառնում արցախյան ընդդիմություն, եթե, իհարկե, Արցախում լինելու է ընդդիմություն, և քաղաքական կյանք ասվածի ներքո ընդամենը տեղի չի ունենում դե ֆակտո ռուսական նահանգային վարչակազմի ձևավորում: Մի բան էլ թերևս նկատելի է, որ արցախյան, այսպես ասած, իշխանա-քաղաքական կյանքը կարծես թե կտրվում է հայաստանյանի ազդեցությունից:
