Առանց մշակույթ կիրառելու մենք կունենանք միշտ դժգոհ, միշտ ագրեսիվ, հետամնաց հասարակություն

«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է Հովհ. Թումանյանի անվան տիկնիկային թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար Ռուբեն Բաբայանը։ 

-Պարոն Բաբայան, առաջիկայում մի շարք նախարարություններ կմիավորվեն: Մշակույթի, սպորտի ու երիտասարդության նախարարությունները կմիավորվեն կրթության և գիտության նախարարությանը։ Նախկինում նշվում էր, որ մեզ ընդհանրապես պետք չէ մշակույթի նախարարություն: Հիմա որքանո՞վ եք արդարացված համարում կառավարության այս որոշումը:

-Ես կարծում եմ՝ երկրորդական հարց է՝ պետք է, թե պետք չի: Մենք պետք է հասկանանք, թե որն է երկրի, պետության, կառավարության մշակութային քաղաքականությունը, մշակութային կոնցեպտը: Ի վերջո, ինչի՞ համար է պետք մշակույթի նախարարությունը: Մշակույթի նախարարությունը պետք է նրա համար, որպեսզի կարողանանք իրականացնել մշակութային քաղաքականություն: Ինձ համար պարզ չի մշակութային քաղաքականությունն առնվազն վերջին քսան տարվա ընթացքում:

Ավելին՝ այդ համակարգն այնքան է կարծրացած, այնքան ոչ ժամանակակից է և գնալով էլ ավելի է դառնում վարչարարական և մենաշնորհային, որ ես դժվար եմ պատկերացնում, որ այս փոփոխությունների արդյունքում ինչ-որ բան կփոխվի դեպի դրական:

Ես կարծում եմ, որ դրված է զուտ տեխնիկական խնդիր:

-Բյուջե՞ն տնտեսելու, գումարներ տնտեսելու համար:

-Ոչ միայն բյուջեն տնտեսելու, չնայած այդ խնդիրն էլ կա: Տեսեք՝ ինչ նախարարություններ են համախմբվում իրար հետ՝ կրթություն, գիտություն,  մշակույթ: Սա մի ոլորտ է, որը փող է պահանջում և շահութաբեր ոլորտ չի: Մշակույթ, որ էլի շահույթ չհետապնդող ոլորտ է, սպորտի և երիտասարդության: Այնպիսի տպավորություն է, որ ստեղծվում է գերնախարարություն, որտեղ համախմբվում են այդ բոլոր ոլորտները, հետո կտան նրանց մի որոշակի գումար, որ իրար մեջ բաժանեն ըստ ոլորտների:

Բերեմ մեկ օրինակ: Մենք հաճախակի փորձում ենք ինչ-որ ակնկալիքներ ունենալ տարբեր մշակույթի նախարարներից: Այս կառուցվածքը նման է հին զապոռոժեցի: Մենք փոխում ենք վարորդներ, մի վարորդին հայտնաբերում ենք բենզին վաճառելիս, նրա փոխարեն բերում ենք ազնիվ վարորդ ենք դնում, բայց, միևնույն է, սա զապոռոժեց է: Հիմա ինչ է կատարվում. վերցնում են երեք հին զապոռոժեց, կպցնում են իրար՝ մտածելով, որ այն արագ կշարժվի, չի շարժվի, միևնույն է, սա զապառոժեց է: Եթե նույնիսկ զապոռոժեցը բազմապատկես երեք անգամ, միևնույն է, նա դառնալու է երեք անգամ նույն զապոռոժեցը: Ինքը՝ համակարգը պիտի փոխվի: Ուզում եմ իմանալ՝ պե՞տք է այս երկրին մշակույթ, թե պետք չի: Եթե պետք է, ապա ինչու է պետք, կիրառական նշանակության համար, ոչ թե զուտ պատմական, ներկայացուցչական, այլ կիրառական: Ես համոզված եմ, որ մշակույթով որոշվում է երկրի քաղաքակրթությունը, երկրի արժեքային համակարգը, ամբողջ հասարակությունը: Մշակույթ պահպանելը չի կարող լինել ինչ-որ մի գերատեսչության գերխնդիր: Պետության գերխնդիրն է ամբողջ հասարակությանն այդ մշակույթի տեր դարձնելն է: Օրինակ՝ Ֆրանսիայի օրենսդրությունում գրված է, որ մշակույթի պահպանումը և զարգացումը յուրաքանչյուր Ֆրանսիայի քաղաքացու պարտականությունն է: Եվ երբ ես կտեսնեմ մշակութային քաղաքականության այս կոնցեպտը, երբ ես կասեմ, որ այս մարդիկ մշակել են և կարող են պաշտպանել այն, ինչ իրենք ստեղծել են, այդ ժամանակ ես վստահություն կունենամ, կմտածեմ մեխանիզմների մասին: Մեխանիզմները տարբեր երկրներում շատ տարբեր են: Միացյալ Նահանգներում չկա մշակույթի նախարարություն, բայց Միացյալ Նահանգերում կան այնքան օրենքներ, որոնք նպաստում են ազատ ստեղծագործելուն, մշակույթը պահպանելուն՝ սկսած հովանավորչական, մեկենասության մասին օրենքներից և այլն: Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետությունում ևս չկա մշակույթի նախարարություն, բայց այնտեղ ամեն մի հող ունի իր մշակույթը: Դա նշանակում է, ոչ մշակույթը տարածվում է անբողջ Գերմանիայով և տեղական մարմինները պատասխանատու են այդ մշակույթը զարգացնելու համար: Ես ուզում եմ տեսնել կոնցեպտ: Մնացածը պարզապես մեխանիկական փոփոխություններ են:

Եվս մի շատ կարևոր հարց կա՝ մարդկանց սոցիալական պաշտպանվածությունը: Կարծում եմ՝ ամբողջ աղմուկը հիմնականում բարձրանում է դրա պատճառով: Մենք չենք կարող դա անտեսել: Աշխատում են որոշակի մարդիկ, որոնք որոշակի գործարքների մեջ են մտել, բնակարան են գրվել և այլն: Մենք ի՞նչ ենք անում այդ մարդկանց: Մենք իրենց վերապատրաստո՞ւմ ենք, մենք իրենց տանում ենք ուրի՞շ ոլորտ, մենք փորձում ենք այդ ոլորտում գտնենք իրենց տե՞ղը: Ինչ ենք մենք անում: Այսօր ես մշակույթի ոլորտում բարեփոխումներ չեմ տեսնում: Ես չեմ կարող համարել, որ այս միավորումը բարեփոխում է: Ինքս բեմադրիչ եմ և յուրաքանչյուր ձև ընտրելուց առաջ մտածում եմ բովանդակության մասին: Ես սկզբից մտածում եմ բովանդակության մասին, և հետո մտածում, թե որ ձևով այդ բովանդակությունը, որը ես ուզում եմ հասցնել, ավելի ճիշտ և ավելի լավ կհասցվի: Ես չեմ կարող մտածել միայն ձև մասին՝ առանց բովանդակության: Առավել ևս այնպիսի ասպարեզում, որը կոչվում է մշակույթ: Ես կարծում եմ՝ սա լուրջ քննարկման հարց է: Բացարձակապես կողմնակից չլինելով անպայման մշակութային ապարտներ ունենալուն, ես կարծում եմ, սա խորը չմտածված, չպատրաստված որոշման նախագիծ է: Եկեք որոշենք՝ ինչ է իրենից ներկայացնում մշակույթը ՀՀ համար, ՀՀ-ն յուրաքանչյուր քաղաքացու համար: Ի՞նչ ենք մենք ուզում ունենալ՝ ասելով, որ մենք ունենք մշակույթ:

-Հայաստանում տեղի ունեցավ հեղափոխություն,  բայց փաստորեն արժեքների հեղափոխություն դեռ տեղի չի ունեցե՞լ, որ մենք, փոխարենը նոր մոդել ունենանք, փոխանակ նոր մեքենա ձեռք բերենք, մենք, ինչպես Դուք նշեցիք, զապոռոժեցի մոդելով ենք աշխատում:

-Դեռ հեղափոխության առաջին օրերին ասացի, եթե հեղափոխությունը իր հետևից չի բերելու արմատական բարեփոխությումներ, այն դառնալու է իշխանափոխություն: Այն ոլորտը, որը ես եմ ներկայացնում: Ես կարող եմ խոսել միայն թատերական որորտի մասին: Ինչի՞համար է պետք թատրոնը: Ինձ համար թատրոնը կարճ ասած հետևյալ նախադասության մեջ է տեղավորվում. Թատրոնը պետք է, որպեսզի մարդը ճանաչի շրջապատը և ճանաչի ինքն իրեն, որովհետև եթե մենք չենք ճանաչում մեր շրջապատր և չենք ճանաչում ինքներս մեզ, մենք չենք կարող ստեղծել նորմալ հասարակություն: Կարծում եմ՝ հասարակության ամենամեծ ցավը չճանաչելուց է, և ագրեսիվությունը, որի մեջ մենք հաճախակի մեղադրում ենք մեզ, գալիս է նրանից, որ  մենք չենք ճանաչում մեր շրջապատը, ինքներս մեզ: Սա՞ է խնդիրը, թե խնդիրը  պարզապես ժամանցն է: Սրանք տարբեր բաներ են: Եթե միայն ժամանցն է, կան շատ ավելի մատչելի, ավելի քիչ փող պահանջող, ավելի շատ փող բերող ժամանցային զոնաներ:

Բայց չէ՞ որ մշակույթը ուրիշ բնույթ է կրում, ընդ որում՝ մենք մշակույթը հաճախակի սահմանափակում ենք միայն արվեստով, այդպես չէ, մշակույթը ամեն ինչի մեջ է, մշակույթը հագնվելու, հիգիենայի մեջ է, խոսելու մեջ է, վարվելու  մեջ է, մշակույթը ստորադաս և վերադաս հարաբերություննների մեջ է: Որտեղի՞ց սա պետք է գա: Սա պետք է գա միայն այն ժամանակ, երբ կոնկրետ քաղաքականություն պետք է մշակվի, որտեղ առաջին հերթին կփորձենք պատասխանել այս հարցին, պետք է մեզ մշակույթ, թե պետք չի: Ես համոզված եմ, որ բոլորն ասելու են պետք է, և  պետք է հասկանալ ինչի համար է պետք: Սա է բարդ հարցը, որովհետև մենք հաճախակի սահմանափակում ենք մեր մշակույթի ընկալումը նրանով, որ մեզ մշակույթ պետք է, բայց չենք շարունակում, թե ինչի է պետք: Տոլստոյը մի անգամ մի լավ բան էր գրել. ասում էր՝ բոլոր վեպերը ավարտվում են ամուսնությունով, իրականում ամուսնությունով պետք է սկսել վեպերը: Իրական կյանքը սկսվում է դրանից հետո, իրար հարմարվել, ընտանիք ստեղծել, հանդուրժողականություն մտցնել, հասկանալ, որ ընտանիքը նաև հասարակության երկխոսությունն է և այստեղ առանց փորձի, առանց մշակույթ կիրառելու մենք կունենանք միշտ դժգոհ, միշտ ագրեսիվ, հետամնաց հասարակություն: Ուրեմն եկեք նախևառաջ խնդիրը ձևակերպենք, հետո հասկանանք՝ ո՞րն է ամենաճիշտ ձևը: Առանց ամենագլոբալ, գլխավոր հարցը լուծելու, մենք ընկել ենք ձևերի հետևից: