Երբ Սերժ Սարգսյանը խոսում է 2040 թ-ին չորս միլիոնանոց բնակչություն ունեցող Հայաստանի հեռանկարի մասին, դրա հիմքում առաջին հերթին նկատի ունի հայրենադարձության գաղափարը: Ավելորդ չէ նշել, որ նման հավակնոտ ծրագիր իրականություն դարձնելու համար անհրաժեշտ է իրական նախադրյալներ ստեղծել ազգային արթնության, վերածննդի, կոնսոլիդացիայի համար: Հայ ժողովրդի արթնության, կոնսոլիդացիայի կարևոր աղբյուր են եկեղեցին ու լեզուն:
Նույնիսկ Խորհրդային Հայաստանի գոյության տարիներին առնվազն արդարացված չէր Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսության ստեղծումը, որն, ըստ էության, Հայ Առաքելական եկեղեցին քաղաքական-գաղափարական հատկանիշով պառակտելու գործողություն էր: Եթե խորհրդային տարիներին եկեղեցին երկփեղկելու քայլը ՀՅԴ-ն մոտիվացնում էր կոմունիստական իշխանությանը հակազդելու անհրաժեշտությամբ, ապա Երրորդ հանրապետության հռչակումից հետո Դաշնակցության փաստարկները կորցրեցին իրենց կենսունակությունը, որովհետև հայրենիք վերադարձավ անգամ ՀՅԴ-ն ու թվում էր` եկեղեցու միավորման հարցը պետք է դառնա մեր պետական, քաղաքական, հոգևոր էլիտաների առաջնահերթություններից մեկը:
Սակայն ժամանակը ցույց տվեց, որ Առաքելական եկեղեցին շարունակում է երկու կաթողիկոսական աթոռ ունենալ անգամ Հայաստան-Սփյուռք միասնության և համազգային մարմինների ստեղծման մտադրությունների ֆոնին:
1995-ին, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի գործուն աջակցությամբ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ընտրվեց Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոս Գարեգին Առաջինը: Չնայած այն հանգամանքին, որ վերջինիս թեքնածությունը բնավ էլ միանշանակ չընդունվեց Էջմիածնում ու նաև` հասարակության կողմից, սակայն բոլորը հասկանում էին, որ Հայաստանի առաջին նախագահի հեռահար նպատակը կաթողիկոսական երկու աթոռների միավորումն է:
Գուցե Տեր-Պետրոսյանի ջանքերը բավարար էին կամ թե` ծանր հիվանդությունն անավարտ թողեց Հայոց Ամենայն 131-րդ կաթողիկոսի առաքելությունը, սակայն եկեղեցու միավորման ծրագիրը չեղարկվեց: Ավելին, Գարեգին Առաջինի գահակալության շրջանում Անթիլիասն ավելի էր շեշտադրում իր «ինքնուրույնությունը»` ի չիք դարձնելով երկու աթոռների միավորման ջանքերը:
Ակնհայտ է, որ Անթիլիասի նման վարքագծի հիմքում ոչ հոգևոր և ոչ էլ` եկեղեցական մոտիվներն էին: Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսությունը մշտապես եղել է ՀՅԴ քաղաքական և գաղափարական ազդեցության տակ` սպասարկելով կուսակցական շահեր և հատկապես Մերձավոր Արևելքի գաղթօջախներում ապահովելով ՀՅԴ «մենաշնորհը»:
Միասնական ուղղագրությանն անցնելու խնդիրը նույնպես ազգային արթնության կարևոր գործոն է: Սակայն այս խնդիրն առհասարակ դուրս է Հայաստանի պետական և սփյուռքի կառույցների համազգային օրակարգերից ու այնպիսի տպավորություն է, որ համազգային շարժման տարիներին առանցքային համարվող այս հարցը մոռացվեց լուսահոգի ակադեմիկոս Ռաֆայել Իշխանյանի մահվանից հետո: Ազգային միասնության մասին զրույցները կմնան կենացի մակարդակի վրա, քանի դեռ մեր ժողովուրդը հատվածական վերաբերմունք ունի եկեղեցու և լեզվի նկատմամբ:
