Ռուսական gazeta.ru կայքում տեղադրվել է վերլուծաբան Վադիմ Դուբնովի «Հայաստանը վճարում է բոլորի փոխարեն» վերտառությամբ հոդվածը, որն ամբողջությամբ ներկայացնում ենք ստորև.
Մաքսային միություն մտնելու պատրաստակամությամբ Հայասատանը վճարել է ԱՊՀ այն բոլոր երկրների փոխարեն, որոնք նոյեմբերին պատրաստվում էին մասնակցել Վիլնյուսում ԵՄ-ի և «Արևելյան գործընկերության» գագաթնաժողովին: Մոսկվային շտապ ինչ-որ հաղթանակ էր պետք, և այդ հարցը արագ հնարավոր էր լուծել միայն Հայաստանի հետ:
Կգնա արդյոք Հայաստանի նախագահը Վիլնյուս նոյեմբերին՝ այժմ շատ մեծ հարց է: Չնայած դեռ մի քանի օր առաջ Եվրամիության հետ ասոցացման պայմանագրի նախաստորագրման բոլոր թեկնածուների մեջ Հայաստանը գրեթե առաջատար էր: Դրա փոխարեն կամ դրա հետ միաժամանակ Սերժ Սարգսյանը պատրաստակամություն է հայտնել դառնալ Մաքսային միության չորրորդ նախագահը Ռուսաստանից, Ղազախստանից և Բելառուսից հետո:
Մոսկվան, անկասկած, ծանրակշիռ միավոր հավաքեց: Իսկ Հայաստանը կորցրեց իր միավորը: Ընդ որում, երկուսն էլ միանգամայն տարբեր խաղ են խաղում: Եվ այս ամենն այսուհետ իրավամբ կարող է համարվել հետխորհրդային ինտեգրման նոր բանաձև:
Խոսքը միայն Հայաստանի մասին չէ: Պարզապես այս սյուժեում հենց նա ստիպված եղավ պատասխան տալ բոլորի փոխարեն, ովքեր նոյեմբերին պատրասվում էին մեկնել Վիլնյուս: Իսկ Հայաստանի գործերն այնպես էին գնում, ինչպես իսկական «եվրոգերազանցիկի» մոտ: Բոլոր փաստաթղթերը պատրաստ են: Կարծես թե մնում էր միայն սպասել նոյեմբերին: Ռուսաստանի հետ էլ ոչ մի տրամաբանությամբ տրամադրությունների անկում չէր նկատվում:
Բոլոր եվրոպական ճանապարհ փնտրողներից Երևանի մտադրությունները պետք է որ ամենաքիչն անհանգստացներ Մոսկվային: Հայաստանն առանձնահատուկ ռազմավարական բոնուս չէ, նա Ուկրաինա չէ: Անգամ Մոլդովա չէ, որը գոնե սահմանակցում է Եվրամիությանը: Սեփական զորամասերը հսկող Գյումրու ռուսական ռազմաբազայից և դարավոր ու հավերժ ռազմավարական դաշնակցի հռետորաբանությունից բացի՝ Հայաստանին ու Ռուսասատնին մեծ հաշվով վաղուց էպիկական ոչ մի բան չի կապում: Հայաստանի քիչ թե շատ արժեք ներկայացնող տնտեսությունը, առաջին հերթին ենթակառուցվածքները՝ էներգետիկան, երկաթուղիները, գազատարները, հեռահաղորդակցությունը, վերահսկվում է Կրեմլի բիզնեսի կողմից: Եվ հենց բիզնեսի տեսակետից, թվում էր, Ռուսական երկաթուղիները պետք է երազեին, թե Հայաստանը երբ է բացվելու աշխատհին և վերջապես գնացքով ինչ-որ բան տեղափոխելու: Ղարաբա՞ղը: Այնտեղ արդեն վաղուց դափնիներ չեն բաժանում. կարծես թե բոլորն էլ հաշտվել են Ղարաբաղյան կարգավորմանը վերաբերել ինչպես մի բեռ, որը պետք է կրել՝ պարզապես միայն կարգավիճակից ելնելով:
Հայաստանի հեռանալով Մոսկվան հաստատ ոչինչ չէր կորցնի, անգամ վարկանիշի առումով: Առավել ևս որ հայկական եվրաինտեգրման՝ լայնորեն գովազդված ծրագրում հեռանալու մասին ոչ մի խոսք չէր էլ գնում: Այո՛, Հայաստանը հայտարարել էր իր եվրոպական ընտրության մասին, ինչը նրա պայմաններում դիտվում է որպես գրեթե քաղաքակիրթ ընտրություն, իսկ դա կարևոր է:
Սակայն Մոսկվան, ինչպես հայտնի է, առավել հետաքրքրվում է այսրոպեական հստակ փաստերով, քան այն ամենով, ինչ տեղավորվում է մեկ, առավել ևս երկու նախագահական ժամկետում. փիլիսոփայելը նրանը չէ: Գազի մատակարարման ծավալները՝ այո՛: Կալիումի շուկայի վերաբաժանումը՝ հետաքրքիր է: Քաղաքակիրթ ընտրությու՞ն: Դե, ժամանակ լինի՝ կխոսենք…
Հենց այս տրամաբանությամբ էլ կարծես թե առաջնորդվել են Երևանում: Սակայն տրամաբանությունը, պարզվել է, այնքան տարբեր է, որ Հայաստանը մեկ ակնթարթում գերազանցիկից հայտնվեց ամենաթույլ օղակում: Ամեն ինչ շատ հեշտ է և առանց դիալեկտիկայի:
Բաքու Պուտինը գնաց, կարելի է ենթադրել՝ չտրվելով այնպիսի պատրանքների, որ Ադրբեջանը հիացած է Մաքսային միության կողմից տրամադրվելիք բոնուսներով: Վրաստանում անգամ ԱԳՆ-ն ստիպված է խմբագրել էքստրավանգարդ վարչապետին և հիշեցնել Մոսկվային և աշխարհին, որ Մաքսային միությանը միանալու ծրագրեր, հակառակ Իվանիշվիլիի խոսքերի, Վրաստանը չունի:
Ուկրաինայի վրա հարձակումը ակնհայտորեն տապալվեց: Ընդ որում, ինչպես Ուկրաինայի վրա ձեռնարկած բոլոր գրոհները, այս մեկը վաղեմի խաղը, հնարավոր է, հերթական անգամ բերեց Մոսկվայի համար պարտություն խոստացող իրավիճակի: Մոսկվան ստիպեց արտահայտվել անգամ նախկինում թվում էր թե լուռ Ռինատ Ախմետովին: Վերջինիս մնում էր միայն պաշտպանել նախագահ Յանուկովիչին ուկրաինական օլիգարխիայի դեմքերից և նշել, որ Ուկրաինան Մոսկվայի ճնշումներից ավելի ուժեղ է դարձել: Ինչը, ի դեպ, ճիշտ է, քանի որ անգամ ընդդիմությունն այժմ առնվազն մինչև նոյեմբեր ստիպված կլինի զորակցել իշխանությանը գոնե արտաքին քաղաքական հարցերում:
Եվ վերջապես Մոլդովան, որի գինին Ռուսաստանի գլխավոր սանիտարական բժշկին կասկածելի թվաց հենց հաշված ժամեր այն բանից առաջ, երբ Մոսկվայում վայրէջք կատարեց Հայաստանի նախագահի օդանավը: Բայց Քիշնևը, թվում է, բացարձակապես հակված չէ փոխզիջման, իսկ Մոսկվայի գործողություններում ի հայտ է գալիս այնպիսի հերթապահ հաջորդականություն, որ, թվում է, մոլդովացիներին Եվրոպայից հետ պահելու հարցում իր հույսերն այնքան էին, որքան ադրբեջանցիներին համոզել միանալ Մաքսային միությանը:
«Արևելյան գործընկերության» բոլոր երկրներից Վիլնյուս չի գնում միայն նա, ով մինչև Վիլնյուս կարող է հասնել երեք ժամում. Ալեքսանդր Լուկաշենկոն: Սակայն նա այն պահին, երբ բոլոր նախկին ընկերները մեկը մյուսի հետևից երես են շրջել Մոսկվայից, աջակցության փոխարեն որս է հայտարարում ռուս թոփ-մենեջերների նկատմամբ: Ակնհայտորեն ակնարկելով, որ ինքն էլ հնարավորության դեպքում պատրաստ է կիսելու համատարած հոռետեսությունը Մաքսային միության հարցում: Իսկ դա արդեն գրեթե աղետ է:
Այս հանգամանքներում շտապ ինչ-որ հաղթանակի անհրաժեշտություն էր առաջացել: Հայաստանի բախտը չբերեց: Արագ հնարավոր էր հարցը լուծել միայն նրա հետ:
Ինչպես ընդունված է համարել, և՛ Երևանը, և՛ Մոսկվան, հիանալի գիտեն Հայաստանի անհույս թույլ տեղը. անվտանգություն: ՀԱՊԿ-ին այլընտրանք չկա, և արդեն բոլորն էլ համոզված են, որ միայն ՀԱՊԿ-ի մասին հիշատակումը կարող է հանգստացնել Երևանի բոլոր պոռթկումները:
Որպես անվտանգության համակարգ, ՀԱՊԿ-ը իր գոյության ողջ տարիների ընթացքում իրեն չի դրսևորել: Որպես քաղաքական համակարգ՝ նույնպես, ինչը որոշակի քաղաքական իմաստ ունի. նրա անդամներից ոչ ոք իր տարածքում որևէ ակտիվ գործողություն չի արտոնում, նարնջագույն հեղափոխություններ չեն կանխատեսվում, իսկ եթե ինչ-որ մեկին տապալում են, ոչ մեկ չի ափսոսում: Ի վերջո, ինչով կարող էր ՀԱՊԿ-ը օգնել Հայաստանին՝ ելնելով Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև հավասարակշռություն պահպանելու Ռուսաստանի ներկա փորձից, ինչի շրջանակներում նրանից հեռացող Ադրբեջանը ակնհայտրոեն նրա համար ավելի կարևոր է, քան ռազմավարական դաշնակից Հայասատա՞նը: Իսկ ներկա դրությամբ օգնությունը կթվար գրեթե հումորային. Արդբեջանի կողմից հսկայական ծավալներով գնված ռուսական նոր զենքը՝ Ղարաբաղում տեղակայված հսկայական քանակությամբ տանկերի և չինական «սմերչի» դեմ, որը, ըստ նույն տրամաբանության, պետք է ղեկավարեն Գյումրու ռազմաբազայի ռուս մասնագետները:
Մի խոսքով, չկա այնպիսի տպավորություն, որ «անվտանգության կարմիր գծի» շուրջ խոսակցություններում ևս (որ չի կարող հատել Երևանը) ինչ-որ մինչև վերջ ասված չէ: Եվ ՀԱՊԿ-ը, հնարավոր է, ծանրակշիռ արգումենտ է, բայց այնուամենայնիվ ոչ միակը: Եվ ոչ էլ գլխավորը:
Սարգսյանն արդեն սկիզբ է դրել երկրորդ պատմական հեղափոխությանը: Առաջինը սկսվեց 5 տարի առաջ, երբ Հայաստանն ու Թուրքիան ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության նախըտրական փուլում հայտնվեցին միևնույն խմբում: Այդ ժամանակ ամերիկացիների ուղղորդմամբ (ինչպես այժմ եվրոպացիների) Հայաստանի նախագահը հույս ուներ ավարտին հասցնել պատմական առաքելությունը՝ հաշտվել վաղեմի թշնամու հետ: Ինչպես այն ժամանակ, այնպես էլ հիմա, Սարգսյանը, կարծես թե սպասելով առաջին խոչընդոտին, հրաժարվեց հեղափոխությունից: Ընդ որում, այսօրվա հրաժարումը, թվում է, ավելի պակաս հարկադրված է, քան նախորդ անգամ: Հայ քաղաքագետ Մարտա Այվազյանը ենթադրում է, որ անձամբ Սարգսյանը, թերևս, ինչպես որ հայ, և ընդհանրապես հետխորհրդային էլիտայի մեծ մասը ավելի մոտ է Արևմուտքին: Սակայն Արևելքի գրավիտացիոն դաշտում ընդունված խաղի կանոնները շարունակում են գերիշխել փախչելու թեկնածուներից յուրաքանչյուրի վրա:
Հնարավոր է, որ Սարգսյանին համոզելու համար պարտադիր չէր նրան վախեցնել Ղարաբաղում Ադրբեջանի հնարավոր հաջողություններով: Համենայն դեպս անգամ այդպիսի իրավիճակում Հայաստանի նախագահի համար մանևրումների դաշտ կմնար: Ժամանակ ձգելու համար: Ի վերջո Հայաստանը 20 տարի շարունակ Մոսկվային փորձում էր համոզել, որ ստիպված է հավասարակշռություն փնտրել Արևմուտքում, ոչ այն բանի համար, որ մեկ օրում հրաժարվի դրանից:
Այնպես որ, ամենայն հավանականությամբ նա չի էլ հրաժարվել: Չէ՞ որ մենք խոսում ենք ինտեգրման նոր բանաձևի մասին, իսկ դրանում այժմ փորձում են փնտրել ընդունելի արժեքներ, որով պետք է վճարել Մոսկվային այսօրվա ազատագրի համար, որը հնարավոր է, Ռուսասատնը ստորագրի վաղը: Կամ չստորագրի: Բայց հնարավորություն կա, և վաղը այդ հնարավորության փոխարժեքը անպայման կբարձրանա, և դա էլ բոլորը հասկանում են: Հնարավոր է, հենց դա նկատի ուներ ուկրաինացի քաղաքագետներից մեկը՝ ենթադրելով, որ «քաղաքակրթության ընտրություն արդեն արվել է. դա Եվրոպան է. խնդիրը միայն ռիսկերը նվազագույնի հասցնելու մեջ է: Հենց դրանով է զբաղված Կիևը՝ պայքարելով Մոսկվայի դեմ. հասկանալի է, որ ոչ թե կոնֆետների, այլ վաղվա տարանջատման ֆյուչերսների գնի համար»:
Հնարավոր է, հենց այս, և ոչ թե Հայաստանի և անձամբ նրա նախագահի ղարաբաղյան ռիսկերն են քննարկել Պուտինը Սարգսյանի հետ:
Չէ որ առայժմ Եվրամիության հետ ասոցացումը նույնպիսի սիմվոլների համակարգ է, ինչպիսին Մաքսային միությունն է: Ի՞նչն էր խանգարում միևնույն լեզվով խոսող գործընկերներին համաձայնվել, որ Մաքսային միությանը անդամակցությունը հենց այն գինն է, որը Երևանն այսօր պետք է վճարի Վիլնյուս գնալու համար: Մանավանդ որ եվրոպացիներն իսկապես մեկ օրվա շոկից և մտորումներից հետո ակնարկեցին. Մաքսային միության անդամակցության և միաժամանակ Եվրոպայի հետ ասոցացման մեջ ճակատագրական ոչ մի բան չկա:
Բայց եթե անգամ այդպես է, և Վիլնյուսը չեղյալ չհամարվի, ապա այն զգալիորեն արժեզրկված է: Անգամ եթե հարկ լինի փաստաթղթերում շտապ կերպով ուղղումներ մտցնել միայն Երևանի համար, այդ ուղղումների ստվերը կընկնի բոլորի վրա: Այն չափով, որքանով որ այսօր Հայաստանը ստիպված է վճարել բոլորի փոխարեն:
Թարգմանությունը՝ Վիկտորյա Անդրիասյանի
