Այս ընտրություններով հասարակությունը մերժեց զենքով քաղաքական հարցեր լուծելու ուղին

«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է Տարածաշրջանային հետազոտությունների կենտրոնի առաջադար վերլուծաբան Դավիթ Շահնազարյանը:

-Պարոն Շահնազարյան, ընտրություններն արդեն անցյալում են, ըստ էության, հետընտրական պրոցեսներ տեղի չունեցան, և դրանք էլ հենց սպասված ինտրիգն էին քաղաքական դաշտում, Ձեր դիտարկումները ներկայացրեք խնդրեմ:

-Ձեզ հետ համաձայն եմ, որ հիմնական կարևոր տարրերից մեկն այն է, որ հետընտրական բողոքի որևէ արտահայտություն չեղավ՝ նկատի ունեմ բողոքի ցույցեր, երթեր չեղան, չնայած ընտրությունների մասնակիցների մեջ կային ուժեր, հատկապես ՕՐՕ-ն այնպիսի տպավորություն էր ստեղծել, որ կարծես թե հենց դրա համար էր մասնակցում ընտրություններին, որպեսզի հետագայում անցնի հետընտրական զարգացումների: Եթե փորձենք համառոտ ամփոփել, մեղմ ասած, այս ընտրություններն ավելի վատը չէին, քան նախորդները, երկրորդ՝ (այս մասին ընտրություններից առաջ էլ բազմիցս նշել եմ) սա արդեն ակնհայտ դարձրեց, որ այսպես կոչված, ռեյտինգային համակարգն է հիմնական գործոնը լինելու ոչ միայն իշխանության վերարտադրության համար, ըստ էության, ռեյտինգային ընտրակարգով առաջադրվածներն են կանխորոշելու ընտրությունների արդյունքները, այսինքն՝ ոչ քաղաքական գործիչները. բոլոր կուսակցությունների, որոնք անցել են խորհրդարան, հիմնականում՝ հատկապես առաջին երկու տեղերը գրաված ռեյտինգային թեկնածուներն են կանխորոշել արդյունքները: Սա շատ վատ է, և հիմա պետք է հրաժարվել այս արատավոր համակարգից:

-Ռեյտինգային համակարգի՞ց:

-Իհարկե, ռեյտինգային համակարգից: Մյուս արդյունքը, որը կարող եմ նշել և համարում եմ շատ բացասական արդյունք, այն է, որ ցավոք սրտի, այս ընտրություններով տապալվեց քաղաքական դաշտում եվրոպամետ կամ դեպի Եվրոպա ուղղված քաղաքական ուժերի կամ քաղաքական համակարգում այդ սեգմենտի կայացումը: Կարող եմ նաև արձանագրել, որ հասարակության համար որևէ անսպասելի բան տեղի չի ունեցել, ինչը, կարծում եմ, դրական է: Ինչ վերաբերում է ընտրակաշառքներին, ապա, այո, դա հիմնական գործոնն էր, որ կար այս ընտրություններում, բայց միևնույն ժամանակ եկեք հասկանանք, որ քաղաքական միավորները՝ կլինեն կուսակցություններ, թե դաշինքներ, պետք է առաջարկեին ինչ-որ բան, որն ընտրողի համար ավելին արժե, քան 10 000 դրամն է: Օրինակ՝ «Ելք»-ին դա ինչ-որ չափով, կարծում եմ, հաջողվեց անել: Պետք է հստակ հասկանալ, որ սա է իրականությունը: Գիտեք, երբ միջազգային կազմակերպությունների ներկայացուցիչների հետ քննարկում ենք այս հարցը, նախորդ ընտրություններից հետո էլ ենք քննարկել, նրանք մի այսպիսի փաստարկ են բերում. ընտրողը քվեախցում ազա՞տ է քվեարկել, այնպես ինչպես ինքը ճիշտ է համարում: Այո, այդպես է, ուրիշ բան, որ կարող են մոլորեցնել, քիչ գրագետ մարդկանց կարող են համոզել, որ ինչ-որ վերահսկողություն կա, այնպես որ, այստեղ ավելի շատ ընդդիմությունը պետք է մտածի դրա մասին և պետք է հասկանա, որ պետք է ընտրողին առաջարկել ավելին, քան 10 000 դրամն է, 11 000 դրամ արժեցող առաջարկներ, ծրագրեր պետք է ներկայացնել, դա տեղի չի ունենում: Վատ արդյունքներից, համենայնդեպս ինձ համար ամենաբացասական արդյունք կարող եմ արձանագրել, որ այն կուսակցությունները կամ դաշինքները, որոնք տապալվեցին, ցավոք սրտի, պատճառները որոնում են իրենցից դուրս, դա ես համարում եմ, որ կոպիտ սխալ են անում իրենց հետագայի համար, առաջին հերթին պատճառները պետք է փնտրեն իրենց մեջ, թե չէ կարելի է մեղադրել բոլորին, ամեն ինչին: Գիտեք, օրինակ, փաստարկ է բերվում նաև ընտրողների շատ մեծ թիվը: Ես նայել եմ թե 2012-ի ընտրությունների, թե 2013-ի նախագահական ընտրությունների մասնակցության թվերը, գրեթե նույն թվերն են 1․5 միլիոնից ավել, բայց չգիտես ինչու, այն ժամանակ նույն ՕՐՕ-ի ներկայացուցիչները, որոնք անցել էին խորհրդարան, նույն Վարդան Օսկանյանը՝ ԲՀԿ-ով, չէին վիճարկում դա, հիմա վիճարկում են: Եկեք մի հիպոթետիկ իրավիճակ պատկերացնենք, այդ 1․5 միլիոնից կես միլիոնը ենթադրենք կրկնաքվեարկություն է, ենթադրենք իրական թիվը 1 միլիոն է եղել, նույն այդ կուսակցությունները նույնիսկ այս դեպքում խորհրդարան չէին անցնի, որովհետև որևէ կուսակցություն չի բողոքել, որ իր ձայները գողացվել են, այսինքն՝ իրենք ընդունում են ձայների այն քանակը, որ իրենք ստացել են, այս իմաստով, եթե այս մոտեցումն ենք ցուցաբերում, հավանաբար տուժողը «Ելք»-ն է, որը ավելի մեծ տեղեր պետք է զբաղեցներ խորհրդարանում, եթե կես միլիոն է կրկնաքվեարկությունը: Ապագա չունեն այն քաղաքական ուժերը, որոնք փնտրում են իրենց անհաջողությունների պատճառը, միմիայն ներսում պետք է փնտրեն:

–Պարոն Շահնազարյան, ընդհանուր ապատիա կա քաղաքական դաշտում հետընտրական այս փուլում, սպասումներ կային, որոնք չեն արդարացել: Շատերն այսօր դիտարկում են արտախորհրդարանական պայքարի հնարավորությունները: Դուք Ազգային ժողովից դուրս տեսնո՞ւմ եք այդպիսի հնարավորություն՝ ակտիվ քաղաքական գործընթացներ դրսում, հրապարակում, առաջիկայում ևս ընտրություններ են, կարո՞ղ են նոր գործընթացներ լինել:

-Առայժմ նման հիմքեր չեմ տեսնում, որովհետև նման կոչեր անողները պետք է իրատեսորեն գնահատեն այս ամենի պատճառները: Կրկնում եմ՝ եթե ստացել ես ընդամենը 2-3 տասնյակ ձայն և չես բողոքում, որ ձայները գողացել են, ապա սա ավելի շատ քեզ պետք է մտահոգի: Իհարկե նման վտանգ միշտ կա, սոցիալական լարվածություն և այլն, համենայնդեպս, որևէ մեկը չկարողացավ լուրջ այլընտրանք ներկայացնել: Նաև ուզում եմ ասել, որ այս ընտրություններում ահավոր մեծ էր պոպուլիզմը, այսինքն՝ այն, ինչը իրատեսական չէ, բայց դուր գալու համար արվում էր, բավական մեծ էր այդ դոզան: Իհարկե, դա ինչ-որ չափով ընտրությունների ժամանակ պետք է լինի, բայց այս աստիճան բարձր ես չէի սպասում:

-Իսկ արդյունքների վրա ազդե՞լ են պոպուլիստական այդ ընդհանուր տրամադրությունները:

-Կարծում եմ, որ որոշ չափով ազդել են, այո: Չնայած կրկնում եմ՝ ռեյտինգային թեկնածուներն են հիմնական հարցը լուծել, բայց դա էապես իջեցնում է մեր քաղաքական դաշտի որակը, քաղաքականության մտածողության որակն է իջեցնում, էլ չեմ ասում, որ քաղաքական մշակույթը զարգացում չունեցավ: Եկեք անկեղծ խոսենք, և այս մասին ես քարոզարշավի շրջանում էլ եմ նշել, ըստ էության, քաղաքական բովանդակությամբ ամենալավը, ամենաարդյունավետը ( և սա ինձ թվում է անվիճելի) հենց Հանրապետական կուսակցությունն էր հանդես գալիս: Չեմ ասում, թե բավարար էր ամեն ինչը, բայց եթե մյուսների հետ համեմատենք քաղաքական բովանդակությունը, այն, ինչը որ կոչվում է քաղաքական տեքստ, այո՛, ՀՀԿ-ն դա տվեց: Օրինակ՝ «Ելք»-ն ուներ բարոյական առավելություն, և դա իրենք կարողացան օգտագործել, ինչու չէ, կարծում եմ, որ բավականին լավ աշխատեցին տնից տուն գնալով, որն էապես տվեց արդյունք: Ամենաանընդունելին և դատապարտելին այն է, որ որոշ ուժեր մեղադրում են ժողովրդին: Ոչ այդպես չէ, ի՞նչ եք առաջարկել դուք ժողովրդին, ոչինչ:

-Նախօրեին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հանդես եկավ հրապարակմամբ՝ ասելով, որ ժողովրդին չի մեղադրում, այս ընտրակաշառքների համար մեղադրում է բացառապես իշխանություններին և իշխանությունն է պատասխանատու ստեղծցված իրավիճակի համար:

-Ես նկատի ունեի ուրիշ ուժերի, որոնք մեղադրում են ժողովրդին, հասարակությանը, առաջին հերթին իրենք թող մեղադրեն իրենց: Գիտեք՝ շատ սխալ հաշվարկներ էին արել, ասում եք՝ սպասումներ կային, որտե՞ղ էին այդ սպասումները: Անկեղծ ասեմ, այս արդյունքներն ինձ համար բացարձակապես անակնկալ չեն, ինձ համար միայն հարցական էր՝ ՀՎԿ-ն կանցնի՞, թե՞ չի անցնի: Ես կանխատեսում էի, որ ՀՀԿ-ն ավելի շատ տեղեր կստանա, քան ստացել է, այդ իմաստով «Ծառուկյան» դաշինքը իմ սպասածից մի քիչ ավելի ձայն ստացավ: Եվ դա ցույց տվեց, որ սոցիալոգիական հարցումները որևէ հիմք չունեին, որովհետև սոցիոլոգիական հարցումները արվում էին կուսակցությունների մասին հարցում անելով՝ մոռանալով այն հանգամանքը, որ ռեյտինգային թեկնածուներն են ամեն ինչ որոշում: Պետք է հասկանանք, որ մենք արդեն, ըստ գործող Սահմանադրության, խորհրդարանական պետություն ենք, և կուսակցությունների դերն էապես փոխվում է, բայց քաղաքական այդ մշակույթին մենք դեռ չեք հասել, որ հասկանանք, որ ճիշտ կլինի կոալիցիաներ կազմենք: Այդ քաղաքական մշակույթին կուսակցություններն իրենք պատրաստ չեն:

–Ինչո՞ւ էիք այդպիսի մտահոգության հանգել:

-Կրկնում եմ՝ մենք պետք է պատրաստ լինենք այդ քաղաքական մշակույթին, եթե մենք խորհրդարանական պետություն ենք, ապա կոալիցիաները՝ խորհրդարանի ներսում, այդ մշակույթի անբաժանելի մասն են: Մի բան է նախընտրական արշավը, մյուս մասն է փոխզիջումները և կոալիցիաներ կազմելը. սա է հիմքը խորհրդարանական համակարգի, բայց մենք, կրկնում եմ, պատրաստ չենք: Առաջին հերթին մեր կուսակցությունները հոգեբանորեն նույնիսկ դրան պատրաստ չեն: 120 000 ընտրող ձայն է տվել «Ելք»-ին, որպեսզի նրան տեսնեն որպես ընդդիմություն:

-Գուցե մարդիկ ձայն են տվել, որպեսզի «Ելք»-ին տեսնեն որպես իշխանություն:

-Եկեք ճիշտ հասկանանք, «Ելք»-ին ընտրողների մեծ մասը, չեմ կարծում, որ մտածում էին, թե նրանք իսկապես հաղթելու են, կարծում եմ, որ նրան ձայն են տվել որպես ընդդիմություն: Ինքս գիտեմ մի քանի տասնյակ ընտրողների, ընտանիքների, որոնք 10 000 դրամը վերցրել են, բայց ընտրել են «Ելք»-ին: Համենայնդեպս ինչ-որ հատվածի համար «Ելք»-ը կարողացավ շատ բան առաջարկել, բայց ցավոք, քաղաքական բովանդակության իմաստով չկարողացավ իր բարոյական առավելությանը ավելացնել նաև լուրջ քաղաքական բովանդակություն, չնայած հսկայական աշխատանք կատարեց: Մի օրինակ էլ բերեմ. նույն ռեյտինգային համակարգով առաջադրված «Ելք»-ի թեկնածուները, որոնք հասարակությանը այդքան հայտնի անձինք չէին, ինչպիսին օրինակ՝ ՕՐՕ-ի առաջին դեմքերն են, բայց շատ լուրջ ձայներ են հավաքել, և մի հոգի չէ, երկու հոգի չէ, ես ուսումնասիրել եմ: Իսկ ՕՐՕ-ի դեպքում ցուցակը գլխավորում էին անձինք, որոնք քաջ ծանոթ են հասարակությանը, բայց հասարակությունը մերժեց նրանց: Ավելացնեմ, որ ՕՐՕ-ի ներկայացուցիչներն այդ փաստը չեն ուզում հասկանալ, բայց հասարակությունը կտրականապես մերժեց զենքի ուժով քաղաքական հարցեր լուծելու հնարավորությունները և այդ ձևը, իսկ ՕՐՕ-ն հանդես էր գալիս նաև ՊՊԾ գունդը գրաված զինված խմբի անունից, նրանք դա պաշտպանել էին և պաշտպանում էին, բայց հասարակությունը դա մերժեց, և սա համարում եմ շատ դրական արդյունք:

-Քաղաքական տեքստը, քաղաքական բովանդակությունը և քաղաքական հեռանկարը հաղթում է զենքով որևէ հարց լուծելու մոտեցմանը:

-Իհարկե, հասարակությունը դա մերժել է, և ես սա համարում եմ ամենադրական արդյունքներից մեկը, որ այսօր ունենք: Ինչևէ, պատրա՞ստ է արդյոք այս խորհրդարանաը այն մարտահրավերներին, որոնք այսօր առկա են, կարծում եմ, որ պատրաստ չէ: Քաղաքական մշակույթը առաջին հերթին պետք է գա կուսակցություններից: Գիտեք, ինչպես Սևակն էր ասում, որ արվեստը չի կարելի իջեցնել հասարակության մակարդակին, միշտ պետք է բարձր լինի, քաղաքականությունը նույնպես այդպես է, բայց հիմա պոպուլիզմն է գերիշխում, գուցե ընտրական շրջանում դոզան չափազանց շատ էր, հուսանք, որ կքչանա, բայց մյուս կողմից որոշ հիմքեր կան մտածելու, որ գուցե սա այդպես էլ կշարունակվի՞, շատերը մտածեն, որ սա արդյունավետ մեթոդ է: Անկեղծ ասեմ, ես շատ դրական արդյունք եմ համարում նաև այն, որ «Հայկական վերածնունդ»‑ը չանցավ խորհրդարան: Խորհրդարանում նոր ընդդիմություն է, չէի ասի, թե գաղափարական ընդդիմություն է: Հուսանք, որ եթե 101 հոգուց կազմված խորհրդարան լինի, 9 հոգի կա մեկ խմբակցությունից, դա լուրջ, պատկառելի թիվ է, հուսանք, որ դրական միտումներ կլինեն, բայց ստեղծվել է մի իրավիճակ, որ ամեն ինչ կախված է իշխանությունից և այս իրավիճակում հուսանք, որ հնարավոր կլինի խուսափել ներքին ցնցումներից, ինչին շատերը ձգտում էին: Խորհրդարան մտած ուժերը այդ ճանապարհով չեն գնացել: Ցնցումներ ասելով՝ նկատի ունեմ ներքին ապակայունացում ստեղծելը, դա էլ տապալվեց: ՕՐՕ-ն իր ստացած քիչ ձայներով պիտի հասկանա, որ հասարակությունը նման ցնցումներ չի ուզում: Իրենք հայտարարեցին, չէ՞, որ հետընտրական գործընթացի հասարակական պահանջ չկա: Փառք Աստծո, որ գոնե այդքանը հասկացել են:

–Պարոն Շահնազարյան, քաղաքական ուժերից մեկը՝ ՀԱԿ-ՀԺԿ դաշինքը, հանդես էր գալիս, ղարաբաղյան կարգավորման, իրենց պատկերացմամբ՝ ամենանախընտրելի տարբերակի քարոզչությամբ, հենց խաղաղություն, բարիդրացիություն, հաշտություն կարգախոսով փորձում էին հրապարակ բերել ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման մի տարբերակ, որը, ըստ էության նաև քվեարկության արդյունքներով, մերժվեց հասարակության կողմից: Մենք 6 անգամ ընտրել ենք Ազգային ժողով, և առաջին անգամ առաջին նախագահի կողմից այդպիսի դիսկուրս առաջարկվեց հասարակությանը: Նախ՝ ի՞նչ կասեք առաջարկի մասին, երբ ընտրություններն արդեն ավարտվել են, և նաև հասարակության տված գնահատականի վերաբերյալ:

–Առաջինը՝ շատ կարևոր պահ եմ ուզում նշել. պարզվեց, որ մյուս ուժերը բացարձակապես այդ քննարկմանը պատրաստ չեն և որևէ լուրջ քննարկում չեղավ: Հիմա, երբ դա կրկնվեց նաև ընտրություններից հետո, եթե այն ժամանակ քարոզարշավի ընթացքում էր, գուցե այդ պատճառով շատերը չուզեցին անդրադառնալ, հիմա այդ հարցը կա և հիմա գոնե պարտավոր են անդրադառնալ: Պատասխաններն ամբողջապես իռացիոնալ դաշտում էին, «ոչ մի թիզ հող», ըստ էության, ուրիշ ոչինչ չհնչեց: Երկրորդ կարգի պատասխանները վերաբերվում էին ոչ թե առաջարկի բովանդակությանը, այլ առաջարկի հեղինակին՝ առաջին նախագահին, սա նույնպես ես համարում եմ իռացիոնալ մոտեցում, կա առաջարկ, եթե առաջարկի դեմ որևէ փաստարկ չես կարողանում բերել, խոսում ես առաջարկի հեղինակի մասին, սա նույնպես անընդունելի է, սա արդեն, կարծում եմ, մյուս բոլոր կուսակցությունների լրջագույն խնդիրն է, որովհետև նրանցից որևէ մեկը, ըստ էության, լուրջ այլ ծրագիր չէր ներկայացրել: Ես քարոզարշավի առաջին օրերին ասել եմ, որ երկու ուժ են ներկայացրել իրենց դիրքորոշումը՝ ՀՀԿ-ն, որը Հայաստանի պաշտոնական դիրքորոշումն է, և ՀԱԿ-ՀԺԿ դաշինքը, մյուսները, ըստ էության որևէ հոդաբաշխ ծրագիր չունեն՝ սա առաջին, և երկրորդն էլ՝ խուսափեցին բանավեճից: Սա ցույց տվեց, որ մյուս ուժերը պատրաստ չեն դրան, կարևորագույն հարց է մեր պետության համար: Այդ առումով՝ ինտելեկտուալ իմաստով կարծում եմ՝ նա առավելության է հասել մյուս բոլոր ուժերի նկատմամբ: Խոսենք բուն առաջարկի մասին: Անկեղծ ասած, հիմա չեմ ուզում շատ մանրամասն մասնագիտական կամ փորձագիտական վերլուծություն անել, եթե հանրային քննարկում լինի, հաճույքով կմասնակցեմ: Առաջինը՝ այս առաջարկին հակադրվում է «ոչ մի թիզ հող»-ը, այսինքն՝ փորձ է արվում ցույց տալ, որ ուրիշ ոչինչ չկա՝ կա՛մ սա է, կա՛մ նա, որն իրականում այդպես չէ, երկուսն էլ համարում եմ ծայրահեղ: Ավելին, հասարակության մեծ մասը կողմ է խաղաղության, բայց ի՞նչ խաղաղության: Առաջին նախագահի ներկայացրած շատ կետեր կան, որոնք առնվազն վիճելի են:

–Այսինքն՝ ՀԱԿ-ՀԺԿ դաշինքի չստացած ձայները հասարակության կողմից խաղաղության մերժո՞ւմ չեն:

-Իհարկե: Հասարակության մեծ մասը կողմ է խաղաղության, բայց ոչ այն տիպի խաղաղության, որն առաջարկում է առաջին նախագահը, իմ դիրքորոշումն էլ է հենց դա: Մի քանի բան նշեմ. անընդհատ նշվում է միջազգային հանրություն. եկեք հասկանանք, որ միջազգային հանրությունը, այնպիսին, ինչպիսին ներկայացվում է, որպես այդպիսին գոյություն չունի, միջազգային անվտանգության համակարգը չի աշխատում, չկա: Երկրորդ՝ խոսում է խաղաղապահ ուժերի մասին, Տեր- Պետրոսյանն օգտագործել է «խաղաղարար» ձևակերպումը. այստեղ առաջինը նրանց լիազորությունների մանդատի հարցն է, բայց խաղաղարարը ամենաբարձր մանդատն է, ենթադրվում է, որ իրավունք ունի զենք կիրառելու, եթե ենթադրենք կողմերից մեկը կրակ է բացում, խախտում է անում. սա արդեն վտանգավոր է: Եթե պայմանականորեն բաժանենք, ապա կա խաղաղարար, խաղաղապահ և ինչու չէ՝ բաժանարար, դա մանդատ է, օրինակ՝ 1990-ական թթ-ին, երբ քննարկվում էր այդ հարցը, ըստ էության, դա բացառապես բաժանարար ֆունկցիան էր: Երկրորդ՝ Տեր-Պետրոսյանն իր հոդվածում գրել էր խաղարար ուժեր՝ առանց միջազգային բառի, և դա ակնհայտ է, այսօր նման ծրագիր ունի միմիայն Ռուսաստանը: Այսինքն՝ չամրագրել կարգավիճակ, բացարձակապես, և տեղակայել ռուսական խաղաղարար ուժեր, նշանակում է վերադարձ 1987թ.: Սա կարմիր գծով գնում է, ուղղակիորեն դա չի ասվում: Երրորդ՝ այսօր ոչ միայն ակնհայտ է, նաև հանրահայտ է, որ Ադրբեջանի նախագահը չի ընդունում Մադրիդյան սկզբունքները, հատկապես մի կետը, որ հետագայում հանրաքվեի ձևով ինչ-որ բան պետք է լինի, դա բացարձակապես անընդունելի է նրանց համար: Չորրորդ՝ եթե նույնիսկ ենթադրենք, որ թե՛ Ս. Սարգսյանը, թե՛ Ի. Ալիևը ընդունել են Մադրիդյան սկզբունքները, ի միջի այլոց, Հայաստանը դա պաշտոնապես ընդունել է և նույնիսկ հայտարարել է, որ պատրաստ է Մադրիդյան սկզբունքների հիման վրա սկսել աշխատել խաղաղության պայմանագրի վրա, Ադրբեջանն ասել է՝ առանց Մադրիդյան սկզբունքների, ապա այդ դեպքում դա դեռ ոչինչ չի նշանակում, որովհետև Մադրիդյան սկզբունքներն ընդհամենը հակամարտության փիլիսոփայությունն են լուծում, գուցե այդ փիլիսոփայությունն իսկապես չի էլ փոխվել, ինչ-որ տարրեր կան, որ փոխվել են, բայց շատ ընդհանուր գծերով նույնն են, բայց այստեղ կարգավիճակի հարց կա, դա դեռ չի նշանակում, որ կողմերը կարող են խաղաղության պայմանագիր կազմել, որովհետև այդ բոլոր կետերից ցանկացածը Ի. Ալիևը կարող է Բաքվում մեկնաբանել ինչպես ինքն է ուզում, Ս. Սարգսյանը՝ ինչպես ինքն է ճիշտ գտնում, իսկ խաղաղության պայմանագրի մեջ արդեն պետք է նշվի: Մադրիդյան սկզբունքները համեմատել, օրինակ, 1997-ի «փուլ առ փուլ»-ի հետ, դա կլինի դիլետանտիզմ, որովհետև 1997-ին ներկայացվել էր խաղաղության պայմանագրի նախագիծ, իսկ սա ընդամենը փիլիսոփայություն է, դրանք անհամեմատելի են իրար: Եվ վերջապես, այս աշխարհաքաղաքական իրավիճակում, երբ միջազգային և եվրոպական անվտանգության համակարգերը բացարձակապես չեն գործում, առանց կարգավիճակի ճշտման, փոխել ստատուս-քվոն, դա կբերի ավելի մեծ պատերազմի: Դա իմ տեսակետն է, չեմ ուզում մտնել մանրամասների մեջ: Ըստ էության, ինչ է առաջարկվում, ես ինչպես եմ հասկանում այդ առաջարկը. այն ինչը, որ կոչվում է Լավրովի պլան (Լավրովն ասաց, որ այդպիսի պլան չկա, բայց մենք գիտենք, որ կա), որը, ես ամենայն պատասխանատվությամբ հայտարարում եմ, որ Հայաստանի իշխանությունները մերժել են, որի հիմնական կետը, ըստ էության, ռուսական խաղաղարար ուժերն են. ես այդ առաջարկն այսպես եմ հասկացել, որ դա մեզ պարտադրվելու է պատերազմով, եկեք առանց պատերազմի համաձայնենք դրան: Նույնիսկ եթե դա այդպես է, ես դրան համաձայնել չեմ կարող, որովհետև իմ անձնական համոզմամբ, այն փոփոխությունները, որ ես տեսել եմ շփման գծում, հսկայական աշխատանք է կատարվել, դա բավարար չէ, բայց այն, ինչ արվել է այս մեկ տարում, երևի վերջին 10 տարում այդքան բան չի կատարվել, ապա դա հիմք է տալիս ենթադրելու, որ զուտ ցամաքային գործողությունների դեպքում, Ադրբեջանի համար չափազանց բարդ է լինելու լուրջ տարածքային նվաճումների հասնել: Սա ոչ միայն իմ գնահատականն է, այլ շատ ու շատ ռազմական փորձագետների գնահատականն է: Մեզ պետք է արժանապատիվ խաղաղություն և ոչ թե վերադարձ դեպի 1987թ., այսինքն՝ այն իրավիճակին, ինչը ծնել է ղարաբաղյան շարժումը: Ավելացնեմ, իմ գնահատականով, Լավրովի վերջին հարցազրույցներից, հատկապես վերջերս ադրբեջանական մամուլին տված հարցազրույցից ակնհյատ է, որ լրջագույն պահանջներ էլ են դնում Ադրբեջանի առաջ՝ Ադրբեջանի անդամակցում ԵՏՄ-ին, Ալիևն էլ էր ժամանակին խոսել այդ մասին, Լավրովի՝ նշածս վերջին հացազրույցում դա բավական թափանցիկ ակնարկ էր: Եվ հաշվի առնելով աշխարհաքաղաքական վերջին իրադարձությունները, ես դրանք համարում եմ աշխարհաքաղաքական հետևանքներ ունեցող, նկատի ունեմ ԱՄՆ-ի հարվածները Սիրիայում, ապա ես կարծում եմ, որ սա նաև սթափեցնելու է և ինչ-որ չափով սթափեցրել է Ադրբեջանի նախագահին, որովհետև Ռուսաստանի ռազմավարական դաշնակիցը այս տարածաշրջանում Ադրբեջանն է, ինչի մասին ևս մեկ անգամ շեշտեց ինքը՝ Պուտինը, և այդ դաշնակցությունը, որի գինը լինելու է ռուսական զորքի ներկայությունը շփման գծում և անդամակցությունը պրոռուսական կառույցներին, կարծում եմ, Ադրբեջանի նախագահը այս ամենից հետո պետք է հասկանա, որ իր համար կարող է այնքան էլ ձեռնտու չլինել այդպիսի սերտ ռազմավարական համագործակցությունը շարունակելը Ռուսաստանի հետ: Բայց ամեն ինչ փոխվում է, կարող է նաև հակառակ էֆեկտը տեղի ունենալ:

-Փոխվում է Սիրիայի պատճառով ռուս-ամերիկյան դիմակայության, նաև Եվրամիության հետ…

-Ոչ միայն այդ պատճառով, նաև Թուրքիայի և Ռուսաստանի հարաբերություններն են, որն առանձին թեմա է… Լևոն Տեր-Պետրոսյանի առաջարկների մեջ նշում է, որ Հայաստանի երկու հիմնական խնդիրներն են՝ Արցախի հարցը և իշխանափոխությունը: Երկրորդ խնդրի հետ ես չեմ կարող համաձայնել, իմ կարծիքով՝ երկրորդ խնդիրը կոռուպցիան է, որը մեծագույն վտանգ է, սպառնալիք է, եթե պետք է իշխանափոխություն լինի, բայց կոռուպցիոն համակարգը մնա: Հատկապես նույն այս նախընտրական շրջանում իշխանափոխություն ասողները, ըստ էության, ասում էին՝ այս նույն համակարգում մենակ մենք պիտի գանք անենք: Ես չեմ համարում, որ այս պայմաններում Արցախի հիմնախնդիրն է և շրջափակումներն են, որ թույլ չեն տալիս Հայաստանը զարգանա, ո՛չ, կտրականապես համաձայն չեմ, խնդիրը մեր մեջ է: Մենք պետք է ունենանք էֆեկտիվ կառավարում, և այս պահին կարևորագույն քայլերից մեկը, որ իշխանությունները պետք է անեն, այն է, որ պետք է մի փոքր հարթեցնել մեր հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ, այդ անհավասարակշիռ, ասիմետրիկ վիճակը, որ կա, պետք է առնվազն այդ ասիմետրիայի աստիճանը էապես նվազեցնել: Կարծում եմ՝ հիմա Հայաստանի իշխանությունները դա փորձում են անել: Հուսանք, որ դա կլինի, և նաև մի բան էլ հասկանանք, որ նոր անկայունությունները՝ նկատի ունեմ թե՛ տարածաշրջանային, թե՛ աշխարհաքաղաքական, ստեղծում են նաև նոր հնարավորություններ, պետք է կարողանանք դրանից օգտվել:

-Մայիսին նախատեսվում է ԵՄ հետ ստորագրել համապարփակ փաստաթուղթը, և կարծեք հետընտրական զարգացումների չգոյությունը ևս նպաստելու է, որպեսզի այդ փաստաթուղթը ստորագրվի: Դուք հավատո՞ւմ եք, որ այդ փաստաթուղթը կստորագրվի, և Հայաստանի ու Եվրամիության միջև հարաբեությունների նոր մակարդակ հնարավոր կլինի նախանշել և գոնե Հայաստանի՝ Արևմուտքի հետ հարաբերությունները փաստաթղթային բազա կապահովեն:

-Հուսանք, որ դա կստորագրվի, չեմ ուզում կանխատեսումներ անել, հերթական անգամ սեպտեմբերի 3 չլինի, որ մեկ օրվա ընթացքում Մոսկվայից ուրիշ առաջարկներ կամ ուրիշ պահանջներ դրվեն: Հուսանք, որ այս անգամ կստորագրվի, և հուսանք, որ իշխանությունները դա հաշվի են առել, երբ նախաստորագրել են պայմանագիրը, համենայնդեպս ես գիտեմ, որ Բրյուսելը պատրաստ է դրան, նրանք դրան սպասում են: Հետընտրական բացասական զարգացումների բացակայությունը նույնպես նպաստում է դրան: Ես չեմ ուզում կանխատեսումներ անել, բայց հուսանք, որ այդպես կլինի, որովհետև հիմա դա մեզ համար շատ կարևոր է՝ արտաքին քաղաքականության, պաշտպանության և ընդհանրապես ազգային անվտանգության որոշ չափով դիվերսիֆիկացիայի համար, ՆԱՏՕ-ի հետ մեր հարաբերություններն ընդլայնելու համար: Հուսանք, որ այդպես կլինի: