ՍԻՐԱՆԿՅՈՒՆ ծրագրի զրուցակիցն է քաղաքական վերլուծաբան Անուշ Սեդրակյանը։
– Անուշ, քաղաքացիական հասարակության թեման վերջին տարիներին մեզանում առավել ակտուալ է դարձել: Ըստ Ձեզ` այս ընթացքում քաղաքացիական հասարակության անհրաժեշտ մակարդակի հասե՞լ ենք արդյոք:
– Առհասարակ հայերը շատ են սիրում խոսել այն բաներից, որոնք թեև բացակայում են իրենց մոտ, բայց ենթադրաբար ցանկանում են իրենց վերագրել: Դրանցից են` ա) ժողովրդավարությունը, բ) քաղաքացիական հասարակությունը, գ) քրիստոնեական մտածողությունը, դ) ազատությունը: Քաղաքացիական հասարակությունը պատմականորեն ձևավորվող երևույթ է: Իսկ մենք պատմականորեն քաղաքացիական հասարակության խնդիր չենք դրել, դրել ենք եկեղեցու դոմինանտության, ազգապահպանության, ռեսուրսների բաշխման և կարգավորման հարցեր:
– Այսինքն` մինչև մենք չդնենք քաղաքացիական հասարակության ձևավորման խնդիր, չե՞նք ունենա քաղաքացիական հասարակություն:
– Միանշանակ, դա կարող է լինել երկու տարբերակով. առաջին` կարող է ծագել տարերայնորեն ազգի ներսում սպոնտան քաղաքացիական հասարակություն (սա շատ տիպական է անգլո-սաքսոնական հանրության համար, որը միանշանակ կապվում է բողոքականության հետ): Երբ դու ընդվզում ես հիմնական կառույցի դեմ, նշանակում է` դու այն քաղաքացին ես, որը քննում է իր շուրջը եղած մթնոլորտը, իսկ երբ ամեն մի քաղաքացի սկսում է քննել իր շուրջը եղած մթնոլորտը, ձևավորվում է քաղաքացիական հասարակություն:
– Անուշ, արդյո՞ք վերջին տարվա ընթացքում չի նկատվում այդ քննող հասարակությունը, նկատի ունեմ թե՛ «Մոսկվա» կինոթատրոնի ամառային դահլիճի շուրջ բողոքը, որը ինչ-որ առումով եկեղեցու դեմ բողոք էր, թե՛ Սբ. Աննայի նախագծի դեմ, թե՛ մի շարք բնապահպանական խնդիրների դեմ ձևավորված նախաձեռնությունները:
– Միանշանակ ողջունելի են այս նախաձեռնությունները, այս «կղզյակները» և նրանց տարածած թեմատիկան` բնապահպանություն, քաղաքաշինություն, առողջապահություն, փողոցային առևտրով զբաղվողների խնդիրներ և այլն: Բայց պետք է հասկանալ, որ գործ ունենք քաղաքացիական մտածողության սաղմնային իրավիճակի հետ և դեռ չենք հասել քաղաքացիական մտածողության գլոբալ իրավիճակին, որովհետև քաղաքացիական մտածողության հիմքում ընկած է յուրաքանչյուր անհատի` իր առջև դրված խնդիրները լիովին գիտակցելը, իր սեփական անձին առնչվող իրավունքների և պատասխանատվությունների շրջանակը: Մեզ մոտ սրանք ընդամենը սաղմնային իրավիճակներ են, որովհետև Հայաստանում տարածված է ոչ թե քաղաքացիական, այլ խմբային մտածողության ձևը, երբ ինչ-որ լիդեր մի բան է արտասանում, և մի մեծ ստվար խումբ պաշտպանում է մի լիդերի, մի այլ խումբ էլ` այլ լիդերի: Մենք պետք է տարբերենք սեփական շահի և սեփական օգուտի մտածողությունները, սրանք երկու տարբեր բաներ են: Շահը մարդու բնականոն իրավիճակն է, իսկ օգուտն այն ակնկալիքն է, որ դու ունենում ես այս կամ այն խմբին պատկանելուց. դրանով հասարակություն չի կառուցվում:
– Մեզ մոտ հենց երկրո՞րդ տարբերակն է կիրառելի:
– Մեզ մոտ սեփական օգուտի մտածողությունն է կիրառելի: Սա «նաղդային» հասարակություն է, որտեղ «նաղդի» փիլիսոփայությունն է կիրառվում: Մենք երբեք չենք հասկացել` ի՞նչ ասել է գաղափարական շահ: Իսկ գաղափարական շահը մարդու` հասարակության մեջ նյութապես ավելի ապահովված լինելն է, ինչը, սակայն, մեր հասարակության մեջ դեռ չկա, իսկ դա քաղաքացիական հասարակության հենասյուներից մեկն է: Մենք մինչև հիմա չենք մտածել` որքանո՞վ է մարդու տնտեսական և նյութական կայացումն ազդում նրա քաղաքացի լինելու վրա, մինչդեռ դա ամենակարևոր գործոնն է: Մարդը պետք է կարողանա, իսկ պետությունն էլ պետք է տա նրան երաշխիքներ սեփական աշխատանքով սեփական անձը կայացնելու: Այստեղից սկսվում են նրա գիտակցության հետագա առաջխաղացումները` հավասար իրավունքներ, ժողովրդավարություն և այլն:
– Այսինքն` դեռ վա՞ղ է մեզանում քաղաքացիական հասարակության մասին խոսելը:
– Չէ՛, մեզ մոտ արդեն ուշ է: Շատ վատ է, որ մենք հիմա ենք բարձրացնում այս խնդիրը, բայց, միևնույն ժամանակ, լավ է, որ բարձրացնում ենք: Օրինակ` մինչ այժմ բոլոր շարժումները իշխանություն-ընդդիմություն` սևի և սպիտակի հակադրության վրա էին կառուցված (սևը` իշխանությունը, սպիտակը` ընդդիմությունը), բայց միևնույն ժամանակ, մենք հիմա ունենք ընդդիմության տարբերակումներ, իշխանության տիպեր: Հասարակությունն արդեն սկսում է տարբերակել պետական իշխանության լծակները քրեաօլիգարխիկ իշխանության լծակներից, արդեն սկսում է վիճարկել և քննարկել իշխանական կեցույթը այլ կերպ:
– Անուշ, քաղաքացիականից քաղաքականի անցում պե՞տք է լինի: Շատ քաղաքական վերլուծաբաններ ասում են, որ քաղաքացիականը չի կարող կայանալ առանց քաղաքականի: Համաձա՞յն եք:
– Պատմականորեն դա այդպես է: Եթե մենք նայենք մարդկության զարգացման պատմությունը, սկզբում միշտ առաջ են եկել քաղաքական ուժեր, որոնք անխուսափելիորեն իրենց գոյավարման ընթացքում հանգել են նրան, որ առանց քաղաքացիական աջակցության` նրանք չեն կարող գոյավարել: Այդ քաղաքացիական աջակցությունն` իբրև բաղադրիչ, Հայաստանում միշտ անտեսվել է: Մենք միշտ հանել ենք «քաղաքացու» բաղադրիչը, ընդ որում` մենք բացառել ենք կառավարման ե՛ւ տնտեսական, ե՛ւ քաղաքական օրակարգից: Ո՞վ է եղել քաղաքացին` արհամարհված, անտեսված, կաշառված (ավելի խոշոր արհամարհանք ես չեմ կարող պատկերացնել) և չսիրված: Գուցե աբստրակտ կատեգորիա թվա, բայց ենթադրաբար իշխանությունը պետք է սիրի իր ժողովրդին, որովհետև առանց ժողովրդի իշխանությունը չի կայանում, բայց այդ սերը մեզ մոտ ուղղակի բացակայում է: Մեր պատմության ընթացքում մարդուն ամեն ինչ ներշնչել են` սեր հայրենիքի հանդեպ, սեր եկեղեցու, հայոց լեզվի հանդեպ, և մի բան են միայն բաց թողել` չեն թողել, որ մարդը սիրի ինքն իրեն: Երբևէ որևէ հայի չեն ասել` դու մարդ ես և դու պետք է սիրես ինքդ քեզ, և եթե քո դիմացինը ինքն իրեն չի սիրում և միայն մտածում է գոյապահպանության մասին, հետևաբար իշխանությունը մտնում է նրա հետ այդ հարաբերությունների մեջ հենց այդ մարդու գծած շրջանակի սահմաններում:
– Դատելով պատկան մարմինների վերջին քայլերից` կարո՞ղ ենք ենթադրել, որ նրանք հանկարծ սկսել են սիրել սեփական ժողովրդին:
– Եթե պատկան մարմինների սիրո մասին խոսենք, ես կարող եմ ասել` սա ճարահատյալ սեր է (ժպտում է): Այսինքն` կան սիրո տարբեր տեսակներ: Հիշենք` ժողովուրդը եվրոպական երկրներում ինչպե՞ս էր պատկերացնում իրեն սիրելը. գնում էր թագավորի գլուխը կտրում: Հաջորդ թագավորն արդեն ինքնաբերաբար մի քիչ ավելի շատ էր սիրում իր ժողովրդին, որովհետև հասկանում էր, որ իր գլուխն էլ կկտրվի: Բայց քանի որ մենք սոցիալական բողոք չունեցող ժողովուրդ ենք, դրա համար սոցիալական գաղափարական բունտերի ականատես չենք լինում: Եվ այստեղ արդեն իշխանությունը ժողովրդից առաջ է գլխի ընկել, որ եթե հիմա ինքը չսկսի սիրել ժողովրդին, հաջորդ քայլն ամեն ինչի կործանումն է, ու դրա համար իշխանությունը չի հասկանում` ինչ է կատարվում, բայց ճարահատյալ այդ գործընթացը շարունակում է: Բայց պետությունը կայանում է, երբ ներքևի և վերևի կառուցվածքները կարողանում են մտնել զուգահեռ հարաբերությունների մեջ: Քանի դեռ ուղղաձիգ հարաբերություններ են, պետության ձևավորման մասին խոսք լինել չի կարող:
– Քաղաքացիական հասարակության ճնշման տակ ինչ-որ փոփոխություն նկատո՞ւմ եք: Մասնավորապես վերջին շրջանում տեղի ունեցող գործընթացները կարո՞ղ ենք, արդյոք, այդ փոփոխությունների արդյունք համարել:
– Իբրև վերլուծաբան կարող եմ ասել` եթե այս ամենում անգամ դրսի գործոններն ավելի ուժեղ են, քան ներսի գործոնները, մենք բոլորս չպետք է բացառենք և առավել պետք է կարևորենք ներքին գործոնի բաղադրիչը, որովհետև վերջապես մենք ունենում ենք «շարժում արձագանք», և առաջին անգամ այդ արձագանքը ռեպրեսիվ չէ: Այսինքն` մենք սովորել ենք, որ յուրաքանչյուր շարժում քաոտիկ բողոք է, քաոտիկ «պրոտեստ», որին հետևում է ռեպրեսիաների շարքը: Իհարկե ռեպրեսիաների դաշտի սահմանափակված լինելը պայմանավորված է միջազգային գործոնով, և այն, որ մենք ռեպրեսիաների ծայրահեղ ձևերի այլևս չենք հանդիպելու, ինչպես Մարտի 1-ի ժամանակ, դարձյալ պայմանավորված է միջազգային գործոնի ազդեցությամբ:
– Անուշ, ի՞նչ եք կարծում, հասարակության ճնշման ազդեցության տակ արդյո՞ք Նարեկ Սարգսյանը հրաժարական կտա: Facebook սոցիալական ցանցում շարունակվում է Նարեկ Սարգսյանի հրաժարականի պահանջը և ստորագրահավաքը:
– Քաղաքապետն ասում է, որ կանգնած է բարեփոխումների ճանապարհին: Բարեփոխումներ անում են մի քանի ուղղությամբ` գաղափարական, կատարողական և կադրային: Եթե դու միաժամանակ այդ երեքը չես միավորում, դու հաջողության չես հասնում այդ բարեփոխումների մեջ: Նարեկ Սարգսյանի դեմ բան չունեմ, բայց հնարավոր է այդ որոշումը, հին կապերը կործանարար լինեն շատ շահավետ գործունեության համար:
– Միացե՞լ եք նրա հրաժարականի ստորագրահավաքին:
– Այո, բայց Նարեկ Սարգսյանն ինձ համար չարյաց փոքրագույնն է, և ես նրան չեմ դիտարկում իբրև գերագույն չարիք:
