«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է «Հանրապետություն» կուսակցության նախագահ Արամ Սարգսյանը:
– Պարոն Սարգսյան, Վիեննայում տեղի ունեցավ Սարգսյան-Ալիև հանդիպումը ավելի բարձր մակարդակով և Մինսկի խմբի համանախագահների, և այդ երկրների արտգործնախարարների մասնակցությամբ, և կարծես պայմանավորվածություն ձեռք բերվեց՝ հետաքննող մեխանիզմների հետ կապված: Եթե հաշվի առնենք, որ սա մշտապես եղել է Մինսկի խմբի համանախագահների առաջարկը և ընդհանրապես այս հանդիպումը կարծես նրանց առաջարկությամբ և նրանց միջնորդավորվածությամբ եղավ, Դուք ինչ-որ չափով դերերի նվազում տեսնո՞ւմ էք ՌԴ մասով հակամարտության կարգավորման հարցում, և այդ մեխանիզմները էական ազդեցություն կարո՞ղ են ունենալ, թե՞ ոչ, եթե, իհարկե, վերջնական տարբերակում ներդրվեն:
– Կիսում եմ, և մշտապես այդ կարծիքին եմ եղել, Արցախի նախագահ Բակո Սահակյանի մոտեցումը, որ ամենավատ բանակցությունն անգամ շատ ավելի գերադասելի է, քան պատերազմը, և այս առումով ողջունելի են Վիեննայի բանակցությունները: Դրանք բազմիցս քննարկվել են՝ դրական և բացասական առումներով և շփման գծի ամբողջ տարածքով մեկ վերահսկողությունն ապահովելու մեխանիզմներ ներդնելը միանշանակ արևմտյան երկրների՝ Եվրոպայի և ԱՄՆ-ի առաջարկությունն էր: Այս բանակցությունները և դրանից առաջ գործընթացները մեզ՝ հայերիս, շատ լավ հնարավորություն են տալիս գնահատելու, հետևություններ անելու համար, թե ովքեր են մեր բարեկամները, և ովքեր ինչ են ուզում այս տարածաշրջանից: Իհարկե, մեզ շատ ձեռնտու է, որ շփման ամբողջ գիծը վերահսկվի: Վերահսկվելու պարագայում ակնհայտ կդառնա՝ ով է նախահարձակ, ով է սկսում, և պատահական չէ, որ Ադրբեջանն է դեմ դրան, և դեմ է նաև Ռուսաստանը, որովհետև ինքն իր քաղաքական գործունեությունը ծավալում է հենց նման բաների հիման վրա: Ակնհայտ է մեկ բան, որ Եվրոպան և ԱՄՆ-ը մշտապես կողմնակից են խնդրի խաղաղ լուծմանը, տարածաշրջանային խաղաղությանը, և այդ խաղաղությունից օգտվելով, տնտեսական քաղաքական համագործակցությանը, նաև այս տարածաշրջանում ներկայացվածության խնդիր լուծելուն: Միանշանակ հակառակ պատկերն է ՌԴ պարագայում:
– Հանդիպման ընթացքում ձեռք է բերվել պայմանավորվածություն հետագա հանդիպման համար, առաջիկա՝ հունիսին տեղի ունենալիք հանդիպումից ի՞նչ ակնկալիք կարող ենք ունենալ, մանավանդ որ՝ այս օրերին շատ են հնչում տեսակետներ, որ դիվանագիտական այս հանդիպումներն ընդհանրապես անարդյունավետ են, և կոնֆլիկտը կարգավորման հնարավորություն ունի ռազմական ճանապարհով: Նման հանդիպումներով, մանավանդ որ՝ նախորդ հանդիպման ընթացքում սահմանին զոհ ունեցանք, էական փոփոխություններ կարո՞ղ ենք ակնկալել:
– Ռազմական ճանապարհով ինչ պետք է ձեռք բերվեր, ձեռք ենք բերել, դժբախտաբար, նույնը չենք կարող ասել բանակցային գործընթացի մասով, բանակցային գործընթացում հայ արտաքին քաղաքական ներուժը շատ քիչ հաջողություններ է ունեցել: Միակ հաջողությունը կարծեմ 94-ին էր, երբ ԱՄՆ-ը ընդունեց 907 բանաձևը ու Ադրբեջանին ճանաչեց ագրեսոր և որոշեց, որ աջակցելու է Ղարաբաղին, դրանից հետո որևէ արտաքին քաղաքական ձեռքբերում՝ կապված այդ խնդրի հետ չենք ունեցել: Եթե ուզում ենք հիմա այդ առումով ձեռքբերումներ ունենալ և մեխը դնում ենք ԼՂ-ի բանակցային կողմ դառնալու վրա, ուրեմն պետք է ունենանք Ադրբեջանից ավելի հզոր տնտեսություն և ռազմաքաղաքական բալանսը պետք է շրջենք մեր օգտին:
Այսօր, երբ Հայաստանի ռազմական պոտենցիալը, ասենք, Ադրբեջանի պոտենցիալին հավասար է, համենայնդեպս ավելին չէ, իսկ տնտեսական առուով, բյուջեով և այլ պարամետրերով մենք անհամեմատ ավելի հետ ենք, նման խնդիր, նման պահանջ դնելը, բացի տակտիկականից, լուրջ մակարդակներում նույնիսկ անթույլատրելի եմ համարում, որովհետև անիրատեսական է դա, եթե ուզում ենք, որ իրատեսական դառնա, մենք պիտի փոխենք ռազմաքաղաքական բալանսը: Ինչ վերաբերում նրան, թե ինչ սպասելիքներ ունենք, կրկնում եմ՝ բանակցությունների գնալ, բանակցություններին մասնակցել պետք է:
Բանակցություններում պետք է լուրջ խնդիրներ դնել, եթե ուզում ենք, որ սահմաններում չկրակեն, եթե ուզում ենք, որ խնդիրը լուծվի բանակցային ճանապարհով, ապա բանակցություններում պիտի քննարկվեն խնդրի լուծման տարբերակները. ինչ անենք, որ սահմաններին չկրակեն, ամենալավ միջոցը սահմաններին չկրակելու, խնդրի լուծման քննարկումն է այն տարբերակով, երբ երկու երկրների ժողովուրդները պատկերացնում են, որ խնդիրը բանակցային տարբերակով լուծման ընթացքում է, և նախագահներն ինչ-որ ելքեր են գտնում, այդ պարագայում սահմաններին կրակելն ուղղակի մարդ սպանել է, և անհեթեթ է դառնում, և կարծում եմ, որ պիտի կամաց-կամաց խնդիրն ուղղորդվի այս ուղղության վրա, բայց որպեսզի այդ ուղղութամբ ճիշտ քայլեր արվեն, որ ընկալելի լինեն նաև հանրության համար, մենք պետք է հետևություններ արած լինենք, այս քառօրյա պատերազմը նաև մեզ թելադրեց, որ մենք մեր շահերի հետ համընկնող և մեր շահերին հակադրվող քաղաքական վեկտորներում կարողանանք ճիշտ մանևրել, ակնհայտ է, որ այս պատերազմը տեղի ունեցավ Ռուսաստանի իմացությամբ և թույլտվությամբ, մենք պիտի նայենք, թե այս պարագայում, մեր ու Ռուսաստանի շահերը ինչ վեկտորներում են գտնվում:
Շատ պարզ երևում է, որ Ռուսաստանը լուրջ տնտեսական խնդիրներ ունի պատժամիջոցներից ելնելով, և իր տնտեսությանը մահացու վտանգ է սպառնում, եթե իրանական, ադրբեջանական և թուրքմենական գազը մտնի եվրոպական շուկաներ՝ իջեցնելով գազի գինը, նաև թուլացնելով իր քաղաքական լծակները՝ մասնավորապես խողովակաշարի վրա փակել-բացելու ազդեցություն ունենալը: Եթե հիշում եք, ինչ շանտաժներ էր Ռուսաստանը Եվրոպայի վրա բանեցնում, և դա աշխատում էր: Եթե այլընտրանքային գազամուղը լինի, ինքը կզրկվի դրանից, իսկ այսօրվա տնտեսական վիճակում դա իր համար սոսկալի վտանգավոր է: Այսինքն՝ ինքը փորձում է լուծել այս խնդիրը, որ առաջիկա ժամկետներում այս տարածաշրջանի էներգետիկ ռեսուրսները չօգտագործի համաշխարհային հանրությունը, առավել ևս դուրս չգա եվրոպական շուկաներ: Երկրորդ խնդիրը, որ ուզում է լուծել Ռուսաստանը, դա այս տարածաշրջանում էլ ավելի տեղավորվելն է, այսինքն՝ խաղաղարարների անվան տակ սեփական զորքերն այս տարածաշրջանում տեղակայելը և երրորդ խնդիրը՝ Ռուսաստանն ուզում է, որ էներգետիկ ռեսուրսներով Ադրբեջանին պոկի բրիտանական ազդեցությունից և մտցնի ԵՏՄ գոտու մեջ, նաև դրանով Թուրքիայի հետ որոշակի խնդիրներ լուծի:
Ռուսաստանը մտածել էր այս օպերացիան, որը շատ վտանգավոր էր իր համար, ինքը հասկանում էր, որ ինչ-որ պահի հնարավոր է, որ անգամ չկարողանա Ադրբեջանին կանգնեցնել, և դա էր պատճառը, որ հենց այդ օրերին իրենք սահմանին զինվորական զորավարժություններ սկսեցին անել, որ եթե փորձեք անցնել թույլատրելի սահմանը, մենք կմտնենք: Դրա հակառակ պատասխանն էլ եղավ, անմիջապես հենց այդ օրերին Թուրքիան Նախիջևանում սկսեց զորքեր տեղակայել, այսինքն՝ եթե դու փորձես նման բան, մենք էլ այստեղից կգանք: Այսինքն՝ իրենք գնացին ռիսկային լարման, և նպատակը մեկն էր, որ այդ տարածաշրջան մտնելով, Ադրբեջանին օժանդակելով, Ադրբեջանը մեկ-երկու քաղաք կգրավի, որից հետո հավանաբար Հայաստանի նախագահը կդիմի իրենց՝ օժանդակության:
Ռուսաստանի համար կործանարար է, եթե Հայաստանը խայտառակ պարտություն ունենա: Այս տարածաշրջանում, ուզում ենք թե չենք ուզում, որ տեսակետից էլ նայես, միակ երկիրը Հայաստանն է, որտեղ Ռոսաստանը ներկայացված է ռազմական բազայով, ու եթե այն երկիրը, որտեղ Ռուսաստանը խայտառակ պարտություն է կրում, դա նաև իր պարտությունն էր, հետևաբար 1-2 քաղաքից հետո իրենք պիտի պարտադրեին, որ Հայաստանի իշխանությունները դիմեին, որից հետո, իրենք, որպես խաղաղարար, պիտի մտնեին ու կանգնեին այդ շրջանում: Եվ այդ մասին ակնարկեց նաև Սերժ Սարգսյանը «Բլումբերգին» տված իր հարցազրույցում ասաց, որ որևէ երկիր պիտի դիմեր խաղաղարարների համար, որ իրենք տեղակայեին, եթե չեն դիմել… դա ուղղակի լսեցնում էր:
Եվ երրորդ խնդիրը, որ ուզում էին լուծել, դա Ադրբեջանի ԵՏՄ անդամ դառնալն էր, և այդ առումով իրենք պատրաստել էին հայտարարություններ, որ արվեին Ղազախստանի և Բելառուսի կողմից, և դեռ պատերազմի երկրորդ օրը, իրենք տեղյակ էլ չէին, որ Ադրբեջանը քաղաքներ չի գրավել, նրանց հայտարարություններն այդ ենթատեքստում էին: Այսինքն՝ Ղազախստանն ու Բելառուսն ասում էին՝ գիտես ինչ, Ադրբեջան, դու խնդիր ունես, դու մտի՛ր ԵՏՄ, դու ավելի շատ մեր բարեկամն ես, ու մենք այստեղ ավելի ուժեղ կլինենք, այնպես որ՝ որևէ խնդիր չունես. սա հստակ ԵՏՄ-ի և Ռուսաստանի կողմից մշակված գործընթաց էր, որը կիրառվում էր Հայաստանի դեմ, որն իրականություն չդարձավ մեր սահմանին կանգնած զինվորների, նրանց հետ խրամատում գտնվող սպաների արիության, անձնազոհության և կյանքի գնով: Փառք ու պատիվ նրանց:
– Պարոն Սարգսյան, Ս. Սարգսյանը հայտարարում է, որ մենք, պաշտոնական տվյալներով, 800 հա հողատարածք ենք կորցրել, և այս հայտարարության ընդդիմախոսները, նաև փորձագետները նշում են, որ մեր զինվորները պատրաստ են եղել այդ տարածքները հետ նվաճել, երբ եղել է արդեն հրադադարի պայմանավորվածությունը Մոսկվայում, այսինքն՝ հենց Մոսկվան է, նրանց կարծիքով, կանգնեցրել դիրքերի հետբերումը, ինչքանո՞վ եք կիսում այս տեսակետը և այն տեսակետը, որ այդ տարածքները մեզ համար ռազամավարական նշանակություն չունեն, և չարժե մեր զինվորների կյանքը զոհել այդ տարածքները հետ բերելու համար: Ժիրայր Սեֆիլյանը նշում է, որ արդեն նախապատրաստական աշխատանքներ են տանում, որպեսզի փորձեն հետ բերել այդ տարածքները:
– Նախ ասեմ, որ շատ բնական եմ համարում, որ Հայաստանում պիտի լինեն քաղաքական ուժեր, անհատներ, որոնք պիտի խոսեն, պիտի բարձրաձայնեն այդ մասին, պիտի վճռականություն ցուցաբերեն հետ բերելու: Այն, ինչ-որ խոսվում է՝ ասվում է ոչ միայն Հայաստանի հանրության համար, այլ նաև միջազգային հանրության և Ադրբեջանի, և նման տեսակետներ հայտնելը այդ համատեքստում ես դրական եմ համարում: Ինչ վերաբերում է իմ մոտեցմանը, ես կարծում եմ, որ իշխանությունները հետևություններ անելու լուրջ խնդիր ունեն, և տեսնում եմ, որ իրենք այդ հետևությունները չեն անում, սա է ամենատխուրը, որովհետև հետևության իմաստն այն է, որ դու պետք է հստակ գնահատես, թե ինչու դա տեղի ունեցավ, ինչու կորուստներ եղան, ինչ անես, որ կորուստներ այլևս չլինեն և ինչ անես, որ խնդիրը լուծվի: Մեր գերխնդիրը, 88-89 թվականներից սկսած, Ղարաբաղի անկախությունն է և նրա միացումը Հայաստանին: Մենք այս գլխավոր խնդրի ուղղությամբ պետք է շարժվենք, իսկ այս մնացած օժանադակ խնդիրները երբեմն ուժեղացնում, երբեմն թուլացնում են և կյանքի գներ արժեն. այս ամենից պետք է հետևություններ անեն: Մենք պիտի նայենք, թե ինչպես եղավ, որ այս պատերազմը դադարեց, ինչու հենց որ մենք անցնում էինք հակահարձակման, հենց այդ ժամանակ Ռուսաստանը կասեցրեց, որովհետև այդտեղ իր խաղն ամբողջությամբ էր արդեն խափանվում, Ռուսաստանի «Ադրբեջան» օպերացիան արդեն վերջնականապես վերջանում էր: Բայց կա նաև երկրորդ հանգամանքը, եկեք նայենք՝ ինչ տեղի ունեցավ այդ օրերին Արևմուտքում և Եվրոպայում, մասնավորապես ԱՄՆ-ում երկու սենատորներ սկսեցին ստորագրահավաք Ղարաբաղի անկախության ճանաչման համար, և Արևմուտքի 4 նահանգներ միանգամից ճանաչեցին Ղարաբաղի անկախությունը. սա հստակ մի բան է նշանակում, որ Արևմուտքը, հասկանալով Ռուսաստանի իմպերիալիստական նկրտումները, այս տարածաշրջանում տեղավորվելու ցանկությունը, Ռուսաստանին հասկացրեց, որ եթե դուք գնաք քայլերի նման լուծման և խաղաղարարներ պարտադրեք տեղակայել, անկախ Հայաստանի մոտեցումներից, մենք Ղարաբաղը Կոսովոյի տարբերակով ճանաչելու ենք: Բարեբախտաբար այս անգամ մեր իշխանություններն այդ խաղն ըմբռնեցին ու իրենք էլ ասացին՝ կճանաչենք ու համագործակցության խնդիր ենք դնում: Ես վստահ եմ, որ Լավրովը շատ դժգոհ գնաց Հայաստանից, որովհետև նա եկել էր այլ նկրտումներով ու ծրագրերով և այստեղ մերժվեց: Լավրովի առաջարկները մերժվեցին, որովհետև գործող իշխանությունը, մասնավորապես Ս. Սարգսյանը հասկացավ, որ եթե ինքը դիմեր խաղաղարարների համար, և մեկ-երկու քաղաք հանձնելուց հետո խաղաղարարները կանգնեին, ինքն էլ չէր մնա որպես ՀՀ նախագահ, իրեն որպես տարածքներ հանձնողի, որպես թույլիկի Ռուսաստանն արդեն ծախել է, և Ռուսաստանն ունի իր տրոյական ձին, ում բերելու է նրա փոխարեն, ում աճեցնում է, ում համար հող է նախապատրաստում, ում համար կուսակցություններ… Ս. Սարգսյանը շատ լավ գիտի, չէ՞, ռուսական ազդեցության կուսակցությունները որոնք են, որոնց պահում է հնդկական սուրբ կովի նման, ու որոնց ինքը կպնելու որևէ հնարավորություն չունի, միայն ծայրահեղ իրավիճակներում է, որ դուրս է գալիս և ասում է՝ կասեմ ձեր անունները: Նա Ազգային անվտանգությունում է աշխատել, այդ բաները շատ լավ գիտի, շատ լավ տեսնում է, թե ինչ է անում Ռուսաստանը Հայաստանի ներքաղաքական դաշտում՝ ռուսական անհատներ բերելով ու այդ ենթատեքստն աճեցնելով: Եվ այս պարագայում ինքը սա հասկացավ, որ այն, ինչ Լավրովն առաջարկում է, ոչ միայն Հայաստանի, այլ նաև իր ոչնչացմանն է կողմ, և դրա համար դեմ եղավ, այսինքն՝ ինքը պաշտպանեց իր անձը, իր պաշտոնը, դրանով իսկ առաջին անգամ պաշտպանելով նաև Հայաստանի, որպես պետության, շահը, այն գերագնահատելով Ռուսաստանի շահից. այստեղ էր ամբողջ խնդիրը: Ես համոզված եմ, որ եթե ԱՄՆ-ը այդ գործընթացները չսկսեր, 5-րդ օրը Ռուսաստանը չէր դադարեցնի, դա կտևեր 10 օր, 20 օր, բայց, միևնույն է, հասնելու էին նրան, որ Հայաստանի իշխանությունները դիմեին, շատ հստակ տրամաբանություն կա այդ ամենում: Տեսեք, օրինակ, Ադրբեջանը կրակում էր 100 արկ, Հայաստանը 20, ինչո՞ւ 20. այստեղ հետևություններ անելու թվաբանության խնդիր կա, և այդ թվաբանությունը Ռուսաստանը շատ լավ գիտեր և դրա համար այդ 200 միլիոնի զինամթերքն ուշանում է առ այսօր, հազարումի պատճառներ են բռնում, պարզ ու ակնհայտ է:
– Պարոն Սարգսյան, մեր իշխանությունները հետևություններ արե՞լ են այս օրերից, հարցս կոնկրետ պաշտոնանկություններին է վերաբերում, սկզբում ՊՆ-ում պաշտոնանկություններ եղան, հայտնի դարձան նաև սպառազինության հետ կապված պաշտոնանկությունների մասին, մի դեպքում պաշտոնական դիրքի չարաշահում, ուռճացված գների ներկայացում, այս ամենը կես քայլ դեպի իշխանությունների սթափեցում, դեպի իրավիճակի վերանայում կարո՞ղ ենք համարել, թե՞ պարզապես իմիտացիաներ են՝ ստեղծելու ֆոն, որ իսկապես վերանայումներ են արվում:
– Գիտեք, կոռուպցիայի դեմ պայքարը ոչ միայն ՀՀ-ի, այլ նաև աշխարհի համար մեկ չարիքներից է, և շատ երկրներ այդ ճանապարհն անցել են, օրինակ՝ մեր հարևան Վրաստանն այդ ճանապարհը շատ կարճ ժամանակում անցավ, կոռուպցիայի դեմ պայքարը ամբողջական համալիր ծրագիր է, որը պետք է մշակվի: Ասեմ, որ նույնիսկ քառամյա իր վարչապետության շրջանում իմ եղբայր Վազգենը իր թիմով ահռելի այդպիսի մեծ աշխատանք է արել՝ մասնակցելով նաև բազմաթիվ միջազգային գիտաժողովների ու սեմինարների և ներկայացուցիչներ ուղարկելով նման ծրագիր ստեղծելու: Այստեղ որևէ ծրագիր չեն ստեղծել, այդ համալիր ծրագիրը չեն առաջարկել, այդ համալիր ծրագիրը չի ներկայացրել երկրի առաջին դեմքը կամ գոնե վարչապետը ու ինչ-որ մի «գայշնիկի» բռնելով, մի համալսարանի ռեկտորի կամ դասախոսի բռնելով, կամ գնդապետից գեներալի անցնելով՝ խնդրի էությունը չի փոխվում, Հայաստանում, իմ կարծիքով, կոռուպցիա չկա, Հայաստանի կոռուպցիան ակնհայտ է, հայտի է, իշխանությունները գիտեն, թե իրենց շրջապատում եղած մարդկանցից ով ինչի հնարավորություն և ինչ անելու թույլտվություն ունի: Եթե իրենց թույլտվության սահմաններում է այդ մարդը կոռումպացված, դա կոռուպցիա չէ, դրա դեմ պայքար չկա, եթե այդ մարդն այդ թույլատրած սահմանից անցնում է, կողքից լինում են մարդիկ, ովքեր գալիս չարախոսում են, վատաբանում են, որովհետև այդ պաշտոնի վրա աչք ունեն, կամ իրենց երեխան է մեծացել, պիտի այդ պաշտոնին դառնա, ստուգում են ու տեսնում են, որ այդ մարդն իրենց թույլ տված սահմանն անցել է, այդ մարդկանց ձերբակալում են, այսինքն՝ այսօր իրենց թույլատրելի կոռուպցիայից դուրս կոռումպացվածների դեմ գործընթաց է տեղի ունենում, ու սա գնահատելը անհեթեթ եմ համարում, անիմաստ է սա: Պետք է համալիր մոտեցում լինի, ու այդ համալիր մոտեցումը պետք է սկսվի ընտրություններից, պետք է երկրի իշխանությունները կոռումպացված ճանապարհով չգան իշխանության, եթե երկրի իշխանությունը փող է բաժանում, իսկ Հրազդանում ակնհայտ փող բաժանեցին իշխանության գալու համար, և իշխանությունը խրախուսում է, իրենց կոռուպցիայի դեմ պայքարը զրոյական արդյունք ունի: Եթե երկրի դատական համակարգը զանգերով է, այստեղ արդեն խոսելը դատական համակարգի մասին անհեթեթ է: Եթե երկրում խոսվում է մոնոպոլ տնտեսության ազատականացման մասին, ինչը Սահմանադրությամբ ամրագրված է և մոնոպոլիաների դեմ պայքարի շրջանակում որոշում են մոնոպոլիան օրինականացնել, գիտեք, այստեղ ոչ միայն հետևություն չեն անում, ես չգիտեմ ինչ են անում:
– Վարչապետի հայտարարությունից մի քանի օր անց եղավ այդ որոշումը՝ կապված մոնոպոլիան օրինականացնելու հետ: Հովիկ Աբրահամյանի հայտարարությունը կոռուպցիայի դեմ պայքարի վերաբերյալ և դրան հաջորդող մեքենաների կրճատումները և այլն, դրանք ևս արժանահավատ չեն թվում, կարո՞ղ ենք այդպես ասել:
– Ոչ միայն արժանահավատ չեն, այլ անլուրջ են, ծիծաղելի են, դրան երևի իրենց տանն էլ չեն հավատում, որովհետև ամեն ամսվա վերջին իրենց տան եկամուտը տեսնում են, թե ինչ են վերցնում, որ սեյֆում դնեն կամ ուր ուղարկեն: Այդ ընտանիքներն առաջինն իրենց տներում պետք է տեսնեն, որովհետև այդ փողերը մեր տները չեն գալիս, իրենց մոտ է գնում: Ինչ է նշանակում մեքենաների կրճատումը. բառ են սովորել՝ օպտիմիզացիա, այդ օպտիմիզացիան դրակա՞ն է, թե՞ բացասական է, դրա արդյունքում ի՞նչ դրական երևույթներ կունենան, ի՞նչ բացասական, որևէ մեկը թվեր ներկայացրե՞լ է, այդ 700 վարորդն ի՞նչ է անելու, մահուդի գործարանո՞ւմ է աշխատելու, ասֆա՞լտ է անելու, թե՞ Ռուսաստան է գնալու, ի՞նչ է անելու, նստելու է սոցապ ապահովության վրա՞, նրան ինչքա՞ն գումար են տալու, տալո՞ւ են, թե՞ չեն տալու… բազմաթիվ հարցեր են: Իշխանություններն այնքան պարզ բաներից հետևություններ չեն անում:
Տեսեք, Սերժ Սարգսյանը գնացել է Ղազախստան ԵՏՄ համաժողովին, իրենք հրաժարվեցին գալ պատերազմական այդ ծանր իրավիճակում՝ օնելով ու օժանդակելով Ադրբեջանին, դրանով իսկ իրենց կողմ քաշել և ԵՏՄ մտցնել: Հրաշալի հնարավորություն էր պատասխան տալու համար, այն դեպքում, որ Ղազախստանում քաղաքական իրավիճակն իսկապես կայուն չէ, վերջին 10 օրերին այնտեղ բավականին լուրջ հանրահավաքներ են, իհարկե դրանք հողի մասին օրենքի դեմ են, բայց այդ հանրահավաքները կազմակերպող երիտասարդական կազմակերպությունները ոչ այքնան հողի մասին օրենքին են դեմ (այնտեղ հողը չի սեփականաշնորհվում, 25 տարով են տալիս), որքան իրենք հոգնել են այդ նազարբաևյան քմահաճույքներից ու պահվածքից, այսինքն՝ գործող իշխանության դեմ բողոքներ են տեղի ունենում, որը կարելի է գնահատել որպես քաղաքական անկայուն վիճակ, և Ս. Սարգսյանը պարտավոր էր դիմելու Ռուսաստանի, Բելառուսի նախագահներին՝ եկեք Ղազախստանում տեղի ունեցող գագաթնաժողովը, քանի որ քաղաքական ծանր իրավիճակ է Ղազախստանում, տեղափոխենք այլ երկիր, հավատացեք, որ այս պարագան նաև շատ լավ կընդունվեր ժողովրդավարական առումով, նաև Արևմուտքի կողմից, որովհետև Արևմուտքն էլ Ղազախստանի ժողովրդավարության մասին տեսակետեր հայտնում է: Իսկ որ Ս. Սարգսյանին Արևմուտքի աջակցությունը և Արևմուտքի աչքին լավ երևալը շատ անհրաժեշտ է, դա ակնհայտ է: Հավանաբար ինքն էլ Լավրովի այցելությունից ու այս պատերազմից հետո հետևություններ արեց ու գնահատականներ ունի:
– Պարոն Սարգսյան, ուզում եմ խոսենք Պաշտպանության բանակի նախկին հրամանատար Սամվել Բաբայաի վերադարձի մասին: Այս փուլում իշխանություններին արդյո՞ք անհրաժեշտ էր նրա վերադարձը Հայաստան, նա իր հարցազրույցում նշում է, որ իր առաքելությունը տեսնում է ԼՂ-ում, այնուամենայնիվ, Դուք քաղաքան ասպարեզո՞ւմ, թե՞ ավելի շատ ռազմական գործողություններում եք տեսնում Սամվել Բաբայանին և ի՞նչ նշանակություն կարող է ունենալ նրա վերադարձը՝ նաև այն ֆոնին, երբ նույնիսկ բանակի հրամանատարների, գեներալների միջև են հակասություններ սկսվել, նկատի ունեմ նաև Մանվել Գրիգորյան-Վիտալի Բալասանյան, այս ամենն ի վերջո ինչի՞ կարող է հանգեցնել, ըստ Ձեզ:
– Նախ ասեմ, որ Սամվել Բաբայանը Արցախի Հանրապետության հերոս է, «Ոսկե արծիվ» շքանշանի առաջին շքանշանակիրն է, և կարծում եմ, որ Սամվել Բաբայանը Մանվել Գրիգորյանի օրինակով առաջին օրվանից մինչև այդ 55 օրը գտնվեր ԼՂ-ում, լավ կլիներ, որ Մանվել Գրիգորյանի օրինակին հետևեր նրա զինակից ընկեր, նրա բարեկամ Ռոբերտ Քոչարյանը և գնային ԼՂ, ԼՂ իշխանություններին առաջարկեին իրենց աջակցությունը, Ղարաբաղի իշխանություններն էլ իրենց որտեղ կուղարկեին, իրենք փառքով ու պատվով աջակցեին: Այն, որ Սամվել Բաբայանը եկել է Հայաստան ու իր գործունեությունը տեսնում է Ղարաբաղում, դրական եմ գնահատում, դրական եմ գնահատում նրա 90-94թթ. գործունեությունը, ինչը արժանվույնս Ղարաբաղի և Հայաստանի իշխանությունների կողմից գնահատվել է, բայց այս վերջին շրջանում, մասնավորապես ղարաբաղյան գործընթացներում բացակայությունը համարում եմ բացասական: Փառք ու պատիվ Երկրապահի տղաներին, նաև Մանվել Գրիգորյանին: Գիտեք, այդ տեսակետները, այդ բանավեճերը Բադասյանի, Մանվել Գրիգորյանի, Սամվել Բաբայանի, օդից ստեղծված բանավեճեր են, որոնք այս ծանր իրավիճակներում ոչ միայն ձեռնտու չեն, այլ նաև շատ վտանգավոր են այս երկրի համար: Հավատացեք, որ 90-94թթ. այդ մարդիկ, որ պատերազմին մասնակցել են, նույն Մանվել Գրիգորյանը կարող էր զոհվել, և այս 50 օրվա ընթացքում էլ կարող էր զոհվել, և այն 3500 երկրապահները, որոնք Մ. Գրիգորյանի կազմակերպածությամբ և նրա գլխավորությամբ գտնվեցին Ղարաբաղում ու գործունեություն ծավալեցին, գնահատանքի արժանի են: Եկեք արժանվույնս գնահատենք, թողնենք այս խոսակցությունները մի կողմ, բանավեճեր չդնենք իրար մեջ, ես մի բան գիտեմ, որ քննադատել կարելի է ցանկացած մարդու, անթերի մարդ չկա աշխարհի վրա, բայց այդ ամեն ինչն իր ժամանակն ունի: Դժբախտաբար Մանվել Գրիգորյանին գնահատում են այնպիսի մարդիկ, ովքեր համարում են, որ այս պետությունն իրենց ըստ արժանվույն չի գնահատել, իսկ գնահատողը պետությունը չէ, գնահատական տվողը ժողովուրդն է: Եթե դու արժանիք ունես, քո արժանիքների համար ժողովուրդը քեզ գնահատելու է, և տեսակետներ են արտահայտում ու վատ կերպով արտահայտվում են այնպիսի մարդիկ, ովքեր ընդհանրապես ռազմաճակատում չեն եղել, այդ վառոդի հոտը, կյանքն ու մահը չեն զգացել, նույնիսկ ավելի վատ, այդ իրավիճակներում թաքնվել են ինչ-որ տեղ ու խուսափել են ծառայությունից, և այսօր արտասահմաններից տեսակետներ են ասում, որոնք ուղղակի անընդունելի և անհարիր են: Ես վստահ եմ, որ այն քաղաքական գործիչները, ովքեր պատերազմում լուրջ ազդեցություն են ունեցել, և այդ թվում՝ նաև Մանվել Գրիգորյանը, նրանք էլ մնալու են, իսկ այն մարդիկ, ովքեր պիտակավորում են, քննադատում են նաև, երբեմն ճիշտ ու տեղին, նրանք չեն հիշվելու, մոռացվելու են:
Հ.Գ. Սամվել Բաբայանի և Ռոբերտ Քոչարյանի վերջին հարցազրույցներում տեղ գտած որոշ մտքերի, ինչպես նաև ներքաղաքական և արտաքին քաղաքական այլ հարցերի մասին Արամ Զ. Սարգսյանի հետ զրույցի շարունակությունը կարդացեք շաբաթավերջին:
