«Առաջին լրատվական»-ի գրավոր հարցերին պատասխանել է Ժողովրդավարության, անվտանգության և զարգացման հայկական կենտրոնի փորձագետ Մարթա Այվազյանը:
– Կարո՞ղ եք ասել, թե ռուս–թուրքական լարված հարաբերությունների պայմաններում որքանով է անվտանգ հայ–թուրքական սահմանը՝ նկատի առնելով այն հանգամանքը, որ այդ սահմանը հսկում են ռուսական սահմանապահ զորքերը:
– Նախ՝ Ռուսաստանի հետ Հայաստանի շարունակական նույնականացումը և Հայաստանի նկատմամբ այլ պետությունների քայլերը ՌԴ-ի հետ հարաբերություններով պայմանավորելը
վկայությունն է մեր ինքնիշխանության կորստի: Եվ դա ինքնին սպառնալիք է պարունակում մեր անվտանգության ու ընդհանուր առմամբ պետականության պահպանման տեսանկյունից: Հայաստանի անվտանգությանը՝ ներառյալ սահմանային անվտանգությանը սպառնացող վտանգների աստիճանը գնահատելու համար պետք է ի նկատի ունենալ ոչ միայն ներկայիս լարվածությունը ռուս-թուրքական
հարաբերություններում, այլև այն, թե ինչ նպատակներ են հետապնդում այդ պետությունները թե տարածաշրջանային քաղաքականության և թե սիրիական ճգնաժամի շրջանակներում: Կարևոր է նաև դիտարկել, թե ինչ հնարավոր դերակատարում է նախատեսել ՌԴ-ն Հայաստանի համար, ինչ շահարկումների միջոցով և ինչպիսի գործողությունների մեջ կարող
են Ռուսաստանը և Թուրքիան փորձել ներգրավել մեզ, և ինչ ճանապարհներ ու ներուժ ունի ՀՀ-ն՝ հնարավորինս առանց կորուստների այս իրավիճակից դուրս գալու համար: Չնայած այն բանին, որ կայսերական անցյալ ունեցող այս երկու պետությունները մշտապես մրցակցության մեջ են տարածաշրջանում իրենց ազդեցության տարածման և ամրապնդման համար՝ մինչև վերջերս ՌԴ-ն և Թուրքիան հանդես էին գալիս որպես ռազմավարական գործընկերներ համագործակցության մի շարք ոլորտներում: «Իսլամական պետության» հետ պայքարի պատրվակով Թուրքիան հարվածներ էր հասցնում քրդական ուժերին, իսկ ռուսական ռազմական գործողություններն ուղղված էին հիմնականում սիրիական ընդդիմության ուժերի դեմ, ինչով նրանք ըստ էության աջակցում էին ԻՊ-ին, և որի հետ երկուսն էլ, ըստ ամենայնի, ունեն որոշակի կապեր: Ռուսաստանը վերջին երկու տարիների ընթացքում, Արևմուտքի հետ իր հարաբերությունների վատթարացմանը զուգընթաց, մեկ անգամ չէ, որ հայտարարել էր Սիրիայում իր ռազմական
ներկայության ընդլայնման և հակաօդային համակարգի տեղադրման ծրագրերի մասին, որոնց հավանություն էր տվել Սիրիայի ներկայիս իշխանությունը, որն այդ տարածաշրջանում ՌԴ
ռազմական և քաղաքական ներկայության միակ գրավականն է: Իսկ Թուրքիայի համար իր հարևանությամբ ռուսական ռազմական ներկայության ընդլայնումը, բնականաբար, ցանկալի զարգացում չէ: ԻՊ-ի դեմ ծավալված ռազմական գործողությունների շրջանակում թուրքական զինուժի կողմից ռուսական «Սու-24» ռմբարկուի կործանումը, ինչին նախորդեցին ռուսական ռազմական օդանավերի կողմից Թուրքիայի և միաժամանակ նաև ՆԱՏՕ-ի օդային սահմանի մի շարք խախտումներ, ոչ միայն լարվածության պատճառ հանդիսացան, այլև եթե ոչ՝ միտումնավոր գործողությունների միջոցով ստեղծված առիթ, ինչպես Սիրիայում
ռուսական Ս-400 հակաօդային պաշտպանության համակարգի տեղակայման, այնպես և Հայաստանում ՌԴ ռազմական ներկայության հնարավոր ընդլայնման: Ակնհայտ է, որ Ս-400-ի տեղակայումը Սիրիայում նախօրոք նախապատրաստված էր, այլապես երկու օրվա ընթացքում դա հնարավոր չէր լինի, և պայմանավորված է ոչ թե ԻՊ-ի դեմ պայքարով, այլ ՌԴ-Արևմուտք կամ ՌԴ-ՆԱՏՕ դիմակայությամբ: Հիշեցնեմ, որ դեռ նոյեմբերի 11-ին, ՌԴ նախագահի հրահանգով, ինչը նույնպես
հատկանշական է, սկսվեց Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև կովկասյան տարածաշրջանում Հակաօդային պաշտպանության միացյալ տարածաշրջանային համակարգ ստեղծելու մասին համաձայնագիր ստորագրելու գործընթացը: Բնականաբար, այդ համակարգը կառավարվելու է և բոլոր հրամանները արձակվելու են Մոսկվայից: Դե ֆակտո այս համակարգը նախկինում նույնպես գործում էր, սակայն համաձայնագրի առկայությունն էլ ավելի իրավական հիմք կտա ՌԴ-ին Հայաստանի տարածքը իր աշխարհաքաղաքական ու ռազմական ծրագրերի համար օգտագործելու համար: Այս պայմաններում ռուս սահմանապահների և Գյումրիում տեղակայված ՌԴ ռազմակայանի առկայությունը Հայաստանում ներկայիս աշխարհաքաղաքական իրադարձությունների և հնարավոր ռազմական գործողությունների այս կամ այն սցենարի զարգացման դեպքում, եթե դրանք օգտագործվեն Թուրքիայի դեմ, կարող են
վերածվել սպառնալիքի աղբյուրի՝ դարձնելով մեր երկրի տարածքը պատասխան հարվածների թիրախ:
– Եթե թուրքական կողմից ոտնձգություն լինի ՀՀ սահմաններին, հայ–ռուսական երկկողմ պայմանավորվածությունների շրջանակում ՌԴ–ի կողմից պաշտպանության ինչպիսի՞ մեխանիզմ կարող է գործել:
– Այս պահին Թուրքիայի կողմից ռազմական գործողությունների սպառնալիքը հենց ՀՀ-ի դեմ քիչ հավանական եմ համարում, դեռևս չկա դրա համար որևէ նախադրյալ, նման ագրեսիայի դեպքում Թուրքիայի շահի տրամաբանական և պատճառաբանված հիմնավորում: Մինչդեռ ակնհայտ են այն քաղաքական կորուստները, որոնք կկրի Թուրքիան նման գործողությունների արդյունքում: Ինչ վերաբերում է պաշտպանության մեթոդներին ու մեխանիզմներին, ապա դրանք բազմաթիվ են և ամրագրված են ՀՀ-ՌԴ պաշտպանական ոլորտին վերաբերող համապատասխան միջպետական պայմանագրերում և պայմանավորված ոտնձգության բնույթից՝ ենթադրում են տարբեր անհապաղ գործողություններ: Միևնույն ժամանակ բոլոր իրադարձությունների, միջադեպերի և պատասխան քայլերի մասին Հայաստանի սահմանը պաշտպանող ՌԴ սահմանապահ ուժերը անմիջապես պետք է տեղեկացնեն ՀՀ իշխանություններին, ու հետագա գործողությունները պետք է համակարգվեն նաև նրանց հետ: Այլ հարց է, թե նման զարգացումների դեպքում ինչքանով Ռուսաստանը կկատարի իր պայմանագրային պարտավորությունները Հայաստանի նկատմամբ, և ինչքանով համարժեք ու ժամանակին կկիրառվեն այդ մեխանիզմները: ՌԴ բարձրաստիճան զինվորական պաշտոնյաներից մեկը հարցազրույցում անդրադառնալով այս խնդրին՝ հետևյալ կերպ է ձևակերպել այս հարցի պատասխանը. «Ռուս զինվորները կպաշտպանեն Հայաստանը, եթե լինի համապատասխան քաղաքական որոշում»:
Բնականաբար, քաղաքական որոշումը պետք է ընդունվի ՌԴ իշխանությունների կողմից: Այս խոսքերից կարելի է եզրակացնել, որ Ռուսաստանը կկատարի իր պայմանագրային պարտավորությունները և կպաշտպանի Հայաստանը արտաքին ագրեսիայից, եթե դա նպատակահարմար համարի, և այդ պաշտպանության մեթոդներն ու մեխանիզմները կհամապատասխանեցվեն իրենց շահերին: Ռուսաստանի համար Հայաստանն ընդամենը ՌԴ-ի պաշտպանության համակարգի մաս է և պետք է ծառայեցվի հենց այդ նպատակին՝ անկախ մեր երկրի շահերից: Սա է մեր ռազմավարական գործընկերության իրական բովանդակությունը:
– Հոկտեմբերի ամսին թուրքական ռազմական ուղղաթիռները հատել էին հայկական օդային սահմանը, և կարծիք կար, թե դա ՌԴ–ին ուղղված քայլ էր: Արդյո՞ք հայ–թուրքական սահմանը պաշտպանելու կոչված Ռուսաստանը պետք է ինչ–որ քայլ ձեռնարկեր այդ ոտնձգությունը կանխելու նկատմամբ:
– Այդ ոտնձգությունների դեմ նախատեսված միջազգային իրավունքով և մի շարք պայմանագրերով սահմանված քայլերը պետք է անմիջապես ձեռնարկվեին ՌԴ սահմանապահ ուժերի կողմից: Եվ այդ միջադեպերի, ինչպես նաև պատասխան քայլերի մասին պետք է տեղեկացվեին ՀՀ իշխանություններին, ովքեր իրենց հերթին պետք է անհապաղ հանդես գային համապատասխան հայտարարություններով և այդ հարցը բարձրացնեին միջազգային կառույցներում: Իսկ այն կարծիքը, թե այդ գործողություններն ուղղված էին ՌԴ-ի դեմ, ցավոք, անհիմն չէ ՀՀ-ի ընկալման տեսանկյունից և մեկ անգամ ևս վկայում է, որ նվազագույնը մեր հարևան պետությունների աչքում Հայաստանը կորցրել է միջազգային հարաբերությունների սուբյեկտի, ինքնիշխան պետության իր կարգավիճակը և դիտարկվում է որպես ՌԴ-ին պատկանող ու նրա կողմից կառավարվող տարածք:
– Ընդհանուր առմամբ ռուս–թուրքական լարվածությունն ի՞նչ վտանգ է պարունակում Հայաստանի համար:
– Ռուս-թուրքական հարաբերությունների լարվածությունն, ինչպես նաև նրանց բարեկամությունն ու սերտ համագործակցությունը մշտապես վտանգ են ներկայացրել Հայաստանի համար: Այս իրավիճակը կրկնվել է տարբեր ժամանակաշրջաններում, արդյունքում Հայաստանը միշտ ունեցելէ կորուստներ, և այսօր, դաս չքաղելով անցյալից, մենք հայտնվել ենք նույն իրավիճակում: Ներկայումս Հայաստանի ինքնիշխանության և
անվտանգության հիմնական սպառնալիքը առաջին հերթին մեր իշխանությունների բացարձակ կախվածությունն է ՌԴ-ից և այդ կախվածության պայմաններում ՌԴ-ի թելադրանքով վարվող արտաքին ու ներքին քաղաքականությունը: Ռուս-թուրքական հարաբերությունների այս լարվածությունը ՌԴ-ի համար առիթ է ու հնարավորություն, շահարկելով թուրքական սպառնալիքը, էլ ավելի ընդլայնել և ամրապնդել իր ռազմական ներկայությունը Հայաստանում: Հայաստանն ակտիվ գործողությունների մեջ ներգրավելու հնարավոր վտանգից բացի՝ կարելի է նաև նշել Հայաստանում ՌԴ ռազմական ներկայության ընդլայնման արդյունքում լարվածություն հայ-վրացական հարաբերություններում՝ ի նկատի ունենալով նաև ռազմական անհրաժեշտության դեպքում
Վրաստանի տարածքով առանց վրացական իշխանությունների համաձայնության տարանցում իրականացնելու ՌԴ պաշտոնյաների
կողմից ժամանակին հնչեցված սպառնալիքները: Կարող է իրականություն դառնալ Ստեփանակերտի օդանավակայանը ռուսական ռազմակայանի վերածելու ծրագիրը, որն այսօր նոր հնչեղություն և կարևորություն է ստացել ՌԴ-ի համար, և որը խաչ կդնի տեսանելի ապագայում Ղարաբաղյան հակամարտության հանգուցալուծման ու խաղաղության հաստատման վրա: Հնարավոր է նաև իրականացվի հայ-վրացական սահմանի վերահսկողությունը ռուսական սահմանապահներին փոխանցելու ծրագիրը՝ ՀՀ արտաքին սահմանների ևս մի զգալի մասը դարձնելով ՌԴ-ի հակամարտությունների ճակատային գիծ: Ու թեև
ժամանակի ընթացքում և, իմ կարծիքով, նույնիսկ առանց լուրջ ռազմական դիմակայության ռուս-թուրքական լարվածությունը կհարթվի, ՌԴ անհամաչափ լայնածավալ ռազմական ներկայությունը Հայաստանում կմնա ու կխոչընդոտի ոչ միայն Հայաստանի, այլ նաև մեր տարածաշրջանի անվտանգ, խաղաղ և կայուն զարգացմանը:
