Անցած օրերին Հայաստանի տնտեսական կյանքում տեղի ունեցավ երկու աղմկոտ իրադարձություն, սակայն այդ բառի, մեղմ ասած, շոկային իմաստով: Ինքնասպանություն գործեց հայտնի ժամացույցների խանութի սեփականատերը. ըստ տեղեկությունների՝ նա ուներ ֆինանսական խնդիրներ, միաժամանակ տեղի ունեցավ Ռուբեն Հայրապետյանի և Արսեն Ավետիսյանի միջև տեղի ունեցած աղմկոտ միջադեպը, որի հիմքում տնտեսական բնույթի վեճը կամ խնդիրն էր: Երկու իրադարձություն, որոնք, մեծ հաշվով, ողբերգականորեն բնորոշում են Հայաստանի տնտեսության ներկայիս վիճակը, առավել ևս, որ մեկի դեպքում կա մարդկային զոհ:
Հայաստանի տնտեսության աղետալի վիճակը հասկանալու և պատկերացնելու համար, իհարկե, կարիք չկա անպայմանորեն ականատես լինել նման ինքնասպանության կամ ինքնադատաստանի: Այդ աղետալի վիճակն արտահայտում են 32 տոկոս աղքատները, այն էլ՝ պաշտոնապես, պաշտոնական վիճակագրության կիսամյակային, մեղմ ասած, տխուր տվյալները և այլն: Այստեղ խնդիրն այն է, որ տնտեսության առկա վիճակը պետք է ենթադրեր աղմկոտ, հասարակական հնչեղություն ունեցող բոլորովին այլ բնույթի իրադարձություններ, տնտեսական բեկումնային որոշումներ, քայլեր, նախաձեռնություններ, օրենսդրական «հեղափոխություն» տնտեսական քաղաքականության այս կամ այն սեգմենտում: Սակայն դրա փոխարեն մենք տեսնում ենք ինքնասպանություն ու ինքնադատաստան, ինչը արդեն խոսում է ոչ միայն զուտ տնտեսության վիճակի մասին,- ինչպես նշեցինք՝ այդ վիճակի մասին խոսում է պարզապես առօրյան,- այլև տնտեսական զարգացումների անհուսալիության և անհեռանկարության մասին:
Երբ հեռանկար, հույս, մեխանիզմներ, ինստիտուտներ չկան, որոնք կվկայեն գոնե դրական զարգացումների հնարավորության մասին, իրադարձությունները զարգանում են ինքնասպանության ու ինքնադատաստանի տեսքով: Այդ երկու իրադարձություններն ուղղակի տագնապ են Հայաստանի տնտեսության համար, որտեղ անվերջ խոսում են ներդրումային միջավայր բարելավելու մասին: Իհարկե, ներդրողները պարզապես վազելով կգան Հայաստան՝ տեսնելով, թե այստեղ ինչպես են ֆինանսական խնդիրներից ինքնասպան լինում կամ ֆինանսական վեճերը հանգուցալուծում ինքնադատաստանով: Անկասկած այդ մեսիջները լավագույնն են, որ կարող են հղվել արտասահմանյան ներդրողներին և նրանց վկայել Հայաստանում տնտեսական միջավայրի գերգրավչության մասին:
Նմանօրինակ հնչեղությամբ տնտեսական իրադարձությունների պայմաններում Հայաստանի տնտեսությունում ներդրում կատարելը պարզապես ինքնասպանության հավասարազոր քայլ կլինի որևէ գործարարի համար: Ըստ որում՝ այդպիսի իրավիճակում կառավարությունն ուղղակի պարտավոր էր արտակարգ քայլեր կատարել տնտեսության գրավչության, տնտեսական մեսիջների, ներդրումային մեսիջների տեսանկյունից չափազանց վտանգավոր, շոկային այդ քայլերին արագ հակազդելու համար: Սակայն դրա փոխարեն, կառավարության ղեկավարը մեկնում է արձակուրդ, այն էլ՝ արտերկիր, առանց միգուցե պատկերացնելու, որ ստեղծված իրավիճակում այդ արձագանքը, մեծ հաշվով, կա՛մ անզորության ու դատապարտվածության, կա՛մ հարցերը նման ձևերով լուծելու համաձայնության նշան է, նշան այն բանի, որ այդպիսի իրադարձությունները Հայաստանի կառավարության համար էլ ամենևին շոկային չեն, և կարիք չկա պոտենցիալ ներդրողներին այլ մեսիջներ հղելու: Այդ տեսանկյունից կառավարությունն, անշուշտ, ազնիվ է:
Հայաստանի տնտեսության բնույթը լիովին քրեական է: Խոսքն, իհարկե, տնտեսության, այսպես ասած, հիմնական զանգվածի մասին է, կամ այսպես ասած՝ տնտեսության մասին: Հայաստանում տնտեսական քաղաքականությունը քողածածկ է, իսկ իրականում տնտեսական քաղաքականությունը տեղի է ունենում «ռազբորկաների» ձևով: Ինչպես զորավարժությունների պայմաններում կա թույլատրելի կորուստների սահման, այդպես էլ քրեական բնույթի տնտեսության պայմաններում կա թույլատրելի կորուստների սահման: Առայժմ այն բոլոր էքսցեսները, որոնք հանրության համար շոկային են (թեև գուցե արդեն վաղուց հանրության համար էլ սովորական), տեղավորվում են թույլատրելի չափաքանակի սահմաններում, որ կա Հայաստանում վարվող քրեատնտեսական քաղաքականության «կանոնադրությամբ»:
Այդ տրամաբանության շրջանակում նախագահի, վարչապետի կամ որևէ այլ պաշտոնյայի պաշտոնական արձակուրդը դառնում է հարաբերական, առավել ևս, որ չի էլ հայտնվում, թե որտեղ են նրանք անցկացնում իրենց արձակուրդը: Դա ոչ միայն ավելորդ հարցերից խուսափելու համար է, թե ինչ միջոցներով են հանգստանում այս կամ այն թանկարժեք հանգստավայրում (իսկ նրանք հենց այդպիսի տեղերում էլ հանգստանում են), այլ նաև ավելորդ աչքերից խուսափելու համար, քանի որ պաշտոնապես արձակուրդը զուտ ներհամակարգային «կանոնադրության» տեսանկյունից կարող է պարունակել աշխատանքային մաս, հանդիպումներ ու քննարկումներ այս կամ այն օլիգարխի կամ օլիգարխների հետ՝ այս կամ այն ֆինանսա-տնտեսական հարցով: Ավելին՝ հաճախ պաշտոնական արձակուրդները լինում են հենց այդ նպատակներով՝ ավելորդ աչքից հեռու հարցեր քննարկելու համար:
Այնպես որ, Հայաստանի համակարգն ընդհանուր առմամբ մնում է աշխատանքային ռեժիմի մեջ, և Հայաստանի պաշտոնյաները իրենց հանգիստն ավելի շատ անցկացնում են պաշտոնապես աշխատանքային ժամանակացույցով: Այլապես նրանց պաշտոնական գործունեությունն էլ որոշակի հանրային արդյունք կունենար: Առայժմ կան միայն հետևանքներ՝ չաշխատելու հետևանքները:
