Անկախ որևէ արդյունքից և ընթացքային ցուցիչներից՝ էլեկտրաէներգիայի թանկացման դեմ հայաստանյան քաղաքացիական շարժումը անխուսափելիորեն իր քաղաքական հետքն է թողնում Հայաստանի քաղաքական կյանքում: Այստեղ բուն պատճառը շարժման առանձնահատկությունը չէ, այլ շարժումն ինքնին: Հասարակական ցանկացած քիչ թե շատ ազդեցիկ շարժում, անկախ իր բուն նպատակին հասնելու արդյունավետության աստիճանից, ըստ էության իր հետքն է թողնում քաղաքական թիմերի և խմբերի գիտակցության ու պատկերացումների վրա՝ ստիպելով նրանցից յուրաքանչյուրին անել անհրաժեշտ հետևություններ: Եվ այս իմաստով, քաղաքացիական այս շարժումը բացառություն չի լինելու: Այլ է հարցը, թե քաղաքական թիմերը, ըստ որում՝ և՛ իշխանական, և՛ ընդդիմադիր, ինչքանով են համարժեք և արդյունավետ հետևություններ անում:
Օրինակ՝ հետևության մի տարբերակ է այն, որ քաղաքացիական շարժումները պետք է դիտվեն որպես գործընկերային ահռելի պոտենցիալ կուսակցական գործունեության համար և տվյալ քաղաքական ուժը, տվյալ կուսակցությունը պետք է իր ռազմավարության մեջ հսկայական տեղ հատկացնի այդ շարժումների, այդ պոտենցիալի կրողների հետ համագործակցությանը, արտակուսակցական ձևաչափերի համագործակցությանը, քաղաքական դաշնությանն ու փոխլրացմանը: Սա հետևության մի տարբերակ է:
Հետևության մեկ այլ տարբերակ էլ կարող է լինել այն, երբ կուսակցությունը տեսնելով քաղաքացիական հերթական շարժումը՝ ի դեմս դրա սկսում է տեսնել իր մրցակցին և իր ռազմավարության մեջ տեղավորում է ոչ թե գործընկերային հեռանկարը, այլ փորձում մշակել քայլեր այդ քաղաքացիական մրցակցին արդյունավետ և արագ հաղթահարելու կամ էլ նրան սեփական կուսակցական «կանոնադրությանը» ենթարկեցնելու ուղղությամբ:
Արդյունքում, առաջին դեպքում կարող է ստացվել քաղաքական բավական ազդեցիկ փոխլրացում և արդիականացված մոտեցումների հիման վրա կարող են ձևավորվել որակապես նոր քաղաքական գործունեություն և արդյունքներ, իսկ երկրորդ պարագայում կշարունակվի Հայաստանի քաղաքական դաշտի և հանրության օտարման գործընթացը, որը Հայաստանում կշարունակի ճահճացնել քաղաքական դաշտ ասվածն ու այն պահել ավանդական մոտեցումների շրջանակում: Այսօր Հայաստանում մենք ունենք թե՛ մեկ, թե՛ մյուս օրինակները: Ըստ որում՝ զուտ կարգախոսների առումով կարծեք թե տարբերություն չկա, սակայն գործերն, իհարկե, խիստ տարբեր են և հաճախ հանգում են հակասության, հակադրության: Բայց միարժեք է, որ ամեն մի նոր քաղաքացիական շարժում ավելի մոտեցնում է նոր արդյունքի վերջնական հաղթանակը հին, ավանդական քաղաքական հարաբերությունների նկատմամբ:
Սույն հանգամանքը մենք հավանաբար ավելի շոշափելի կզգանք առաջիկա խորհրդարանական ընտրություններին, որին մասնակից ուժերի շրջանում քաղաքացիական շեշտադրումները անհամեմատ ավելի ընդգծված և ընդգրկուն են լինելու, քան նախկինում: Սա մի կողմից հնարավորություն է, մյուս կողմից՝ ռիսկ այդ ռեսուրսի համար: Հնարավորություն է այն իմաստով, որ կարելի է համալրվել լրացուցիչ լծակներով՝ ի դեմս գործակից և գործընկեր կուսակցությունների, օգնելով նրանց ընտրապայքարում և հետագայում ըստ էության ունենալ, այսպես ասած, քաղաքացիական լոբբինգի խորհրդարանական սեգմենտ, մյուս կողմից՝ Հայաստանում ընտրական ինստիտուտի բացակայության պայմաններում մեծ է ռիսկը, որ նմանօրինակ ճանապարհները կարող են դեվալվացնել քաղաքացիական պոտենցիալը, ինչպես որ արել են քաղաքականի դեպքում: Հնարավորություններն օգտագործելու և ռիսկերը չեզոքացնելու համար պահանջվում է բավական լուրջ փորձառություն, կենսափորձ, աչալրջություն, հայաստանյան քաղաքական կյանքի ոչ վաղ անցյալի մանրամասն վերլուծություն:
Այդուհանդերձ, քաղաքացիական ներկայիս շարժումը անխուսափելիորեն հաստատվեց որպես ռեսուրսային հայտ առաջիկա քաղաքական գործընթացներում չանտեսվելու համար: Իսկ դա, բնականաբար, բերում է ուժերի նոր հավասարակշռության: Սա, այսպես ասած, ընդդիմադիր դաշտի մասով: Իշխանության մասով այս ամենն ունի ավելի ընթացիկ նշանակություն, քանի որ իշխանությունը իր ռազմավարությունը կառուցում է այլ ռեսուրսային առանցքի վրա՝ ուժ և փող: Սակայն երբ ընդդիմադիր դաշտում ավելանում է նոր ռեսուրս, ապա դա նշանակում է, որ իշխանությունը առկա բալանսը պահելու համար ունենալու է նոր ուժի և փողի կարիք: Այսինքն՝ սրանով իշխանությունն էլ ստիպված է լինելու անել ավելին, քան կաներ, եթե բացակայեր ներկայիս շարժումը:
Տվյալ պարագայում ռիսկն այն է, որ իշխանությունները փողով պարզապես սկսում են «քաղաքացիականության» արտադրություն, «քաղաքացիների» արդյունաբերություն են հիմնում՝ ձևավորելով պսեվդոկառույցներ, քաղաքացիական կարգախոսներով և ոճով: Եվ նրանք սկսում են գաղափարի, արժեքի լղոզման և ինչ-որ առումով էլ վարկաբեկման գործընթաց՝ քաղաքացիականության անվան տակ զբաղվելով ընդամենը իշխանական պնակալեզությամբ: Եվ որքան մեծանում է քաղաքացիական բնական ներուժը, այնքան իշխանությունները ավելի են շահագրգռվում արհեստականը հնարավորինս մեծ ծավալներով հրապարակ նետելու հարցում: Սրանից զատ, սակայն, կա ևս մի կարևոր ասպեկտ: Խնդիրն այն է, որ քաղաքացիականության ռեսուրսը դառնում է նաև ներիշխանական հարաբերությունների պարզաբանման գործիք: Այսինքն՝ իշխանության մի թևը փորձում է մյուսի դեմ օգտագործել այդ ռեսուրսը:
Ընդհանուր առմամբ, այս ամենով հանդերձ, կեղծով, արհեստականով ու բնականով հանդերձ, ռիսկերով և հնարավորություններով հանդերձ՝ դրական է միտումը, որ Հայաստանի կյանքում քաղաքացիներն ու քաղաքացիականությունը քայլերով առաջ են գնում: Ու դա անկասելի գործընթաց է, քանի որ քաղաքացիականությունը ներկայումս ուղղակիորեն առնչվում է տեխնոլոգիական զարգացմանը: Իսկ տեխնոլոգիական զարգացումը արդեն հայաստանյան գործընթաց չէ, որ հնարավոր լինի ազդել իշխանական լծակների օգնությամբ: Որքան էլ Հայաստանի տարածքում այն հնարավոր է սահմանափակել, միևնույն է՝ այն համաշխարհային գործընթաց է և ավելի ու ավելի ընդլայնում է իր ազդեցությունը անգամ ամենապահպանողական հասարակություններում և համակարգերում:
Հայաստանում իշխանության ձևավորման գործընթացում քաղաքացիականության և քրեականության անվանական առկայության հարաբերակցությունը շատ մոտ ապագայում կհավասարվի և նույնիսկ կլինի առաջինի օգտին: Այսպես ասած՝ տեսակարար, անվանական-քանակական փուլից հետո, հաջորդ խնդիրը կլինի արդեն բովանդակային գերակայության հաստատումը:
Լուսանկարը՝ Դանիել Պալյանի
