«Նոր Յառաջ»-ը զրուցել է ֆրանսահայ հայագետ Կլոդ (Արմեն) Մութաֆեանի հետ:
«Նոր Յառաջ» – Ի՞նչ կը մտածէք վերջերս մամուլի մէջ տարածում գտած այն կարծիքին գծով, որուն համաձայն Հայաստանի իշխանութիւնը պէտք է, իբր կայացած պետութիւն, յանձն առնէ Հայաստանի տնտեսական եւ ռազմավարական կարիքները, որպէսզի Սփիւռքը կարենայ հոգալ իր համայնքային ու մշակութային կառոյցներուն ծախսերը։
Արմէն Մութաֆեան – Արդարեւ այս տարի բոլոր լուսարձակները կեդրոնացած են Հայոց Ցեղասպանութեան 100ամեակի արարողութեանց վրայ եւ փափաքելի է, որ այդպէս ըլլայ եւ այդ առընչութեամբ որեւէ առիթ պէտք չէ փախցնել։ Սակայն երբ այդքան նիւթական օգնութիւն կ՚ուղղուի դեպի Հայաստան, շուքի մէջ կը մնայ ընդհանրապէս մշակոյթի կալուածը որ ինքնին հայկականութիւն (arménité) կը նշանակէ։ Միւս կողմէ, պատմութեան ընթացքին շատ կը խօսուի հայ եկեղեցւոյ դերակատարութեան մասին, ինչ որ չեմ հերքեր, բայց պէտք է գոնէ նոյնքան ալ եթէ ոչ աւելի կարեւորութիւն տրուի մշակոյթին, նկատի ունենալով որ ի տարբերութիւն եկեղեցւոյ պարագային մշակոյթը ղեկավարուող հաստատութիւն մը չէ եւ «ցրուած» ու ոչ կեդրոնացուած ըլլալով իր իրական տեղը գտնելու դժուարութիւն ունի։ Անշուշտ ես իմ մասնակցութեան բաժինը կը բերեմ 100ամեակի ձեռնարկներուն՝ դասախօսութիւններու ընդմէջէն, սակայն միշտ ալ շեշտած եմ որ հայ ժողովուրդի պատմութիւնը ատով չի վերջանար եւ շատ աւելի հեռուները կ՚երթայ։ Մենք քիչ մը լալու, ամէն բան ողբերգականացնելու սովորութիւնը ունինք։ Ճիշդ է որ դարերու ընթացքին տեսած ենք արհաւիրքներ, ունեցած ենք կորուստներ, բայց մեր հայկականութիւնը կանգուն մնացած է եւ պէտք է բեղմնաւորել եւ արդիւնաւորել զայն։ Իսկ ատիկա կը կատարուի միայն անհատներու ջանքերով։ Նման աշխատանք կը տանին օրինակ Մշակոյթի Տուները, ուր ուրախութեամբ նկատելի է նաեւ սերնդափոխութիւնը, այսինքն տարեց ղեկավարները իրենց տեղը կը զիջին նոր սերունդին։ Այս գծով օրինակելի է Կրընոպլի Մշակոյթի Տան գործունէութիւնը, ուր վերջերս երկու անգամ ներկայ գտնուեցայ դասախօսութեան համար։ Գաղութը, Փարիզէն դուրս, միակն է որ պարբերաթերթ կը հրատարակէ (Azad Magazine)։
Հայկականութիւնը պահելու կարեւոր ազդակներէն է նաեւ մամուլը, որուն խօսուն օրինակն է «Նոր Յառաջ»ի վերյառնումը իր ֆրանսերէն յաւելուածով։ Ոչ-պակաս կարեւորութիւն ունին նաեւ գիրքերու հրատարակութիւնը եւ զանոնք հանրութեան ներկայացնելու գործօնը։ Արդարեւ այս օրերուն հրապարակը կը վխտայ Ցեղասպանութեան վերաբերեալ պատմական, վաւերագրական կամ թարգմանական հատորներով, բայց պէտք չէ անտեսել նաեւ գրական, մշակութային կամ արուեստի թեմաներով բազմաթիւ գործեր։
Երբ վերջին երկու տասնամեակներուն տիրացանք Հայաստանի եւ Արցախի զոյգ Հանրապետութիւններու անկախութեան, անոնց նկատմամբ դիրքորոշում որդեգրելու «հարցը» մէջտեղ եկաւ։ Սփիւռքի մէջ ոմանք արհամարհական կեցուածք դրսեւորեցին, ինչ որ դատապարտելի է՝ նկատի ունենալով Երկրին մէջ տիրող ծանր պայմանները, ուրիշներ ալ փորձեցին օգնել, ձեռք տալ իրենց հայրենակիցներուն։ Իմ կարծիքով արտագաղթի ցաւալի իրականութեան կողքին կայ անկախ երկիր ունենալու դրական երեւոյթը, ուր գոյոթիւն ունին գիտութեան եւ մշակոյթի նուիրուած անձնաւորութիւններ, որոնց պէտք է մեր կարելիութեան սահմաններուն մէջ զօրակցիլ։ Ինչ կը վերաբերի իշխող վերնախաւին նկատմամբ մեր դժգոհութեան (կաշառակերութիւն, մենատիրութիւն, մաֆիա եւայլն), դժբախտաբար նոյն կացութիւնը կը տիրէ նաեւ նախկին սովետական այլ հանրապետութիւններու տարածքին։ Մեզի յատկապէս կը տխրեցնէ Հայաստանի իրավիճակը, նկատի ունենալով որ ան գրեթէ զուրկ է բնական հարստութիւններէ։ Գիտէք շատեր կը քննադատեն Հայաստանը, թէ ինչո՛ւ կը մօտենայ Ռուսաստանին, բայց ի՞նչ կրնայ ընել ի տես իր ռազմական եւ տնտեսական ոչ նպաստաւոր պայմաններուն։ Ան փոքր հանրապետութիւն ըլլալով՝ կախեալ է Ռուսաստանի «կանաչ լոյսէն»։ Անշուշտ Հայաստանի վարած դիւանագիտական քաղաքականութիւնը փայլուն չէ, սակայն կարելի չէ ինքնեկ կերպով միայն քննադատել եւ դատապարտել։
Միւս կողմէ, ինծի համար Արցախի Հանրապետութեան հողային տարածքի պաշտպանութիւնը նոյնիսկ աւելի կարեւոր է Ցեղասպանութեան ճանաչումէն, քանի որ անմիջական եւ կենսական հարց մըն է…։
Հարկաւ լաւ պիտի ըլլար որ այդ սակաւապետերէն ոմանք բարերարներ ըլլային։ Բայց ի բաց առեալ Ռուսաստան բնակող քանի մը անձերէ, մնացեալները կը թալանեն երկիրը…։
«ՆՅ» – Բոլորին ծանօթ է մշակոյթի նկատմամբ ձեր գերազանց հետաքրքրութիւնը։ Դուք ինչպէ՞ս կը բացատրէք «մշակոյթ» հասկացողութիւնը։
Ա.Մ. – Ինծի համար մշակոյթը կարելի չէ անջատել արուեստէն, գրականութենէն, դիւանագիտութենէն կամ պատմութենէն։ Իմ հեղինակած գիրքերուն մէջ միշտ ալ նշեալ թեմաներէն իւրաքանչիւրին առանձին բաժիններ յատկացուած են։ Ես Միջնադարեան ժամանակաշրջանի մասնագէտ ըլլալով, կը պաշտպանեմ այն գաղափարը թէ Հայաստանի պատմութիւնը չի սահմանափակուիր ողբերգական դէպքերով։ Հայաստանի բաղդատմամբ Սփիւռքի մէջ հայ մշակոյթը զարգացնելու շատ աւելի լայն կարելիութիւններ գոյութիւն ունին։
«ՆՅ» – Ձեր կարծիքով բաւարար թիւով պատմութիւն եւ յատկապէս մշակոյթի պատմութիւն ուսումնասիրողներ կա՞ն։
Ա.Մ. – Հայաստանի եւ Սփիւռքի մէջ ունինք որոշ թիւով հայ պատմաբաններ եւ բանասէրներ, սակայն մշակոյթի կալուածին տիրապետողներու թիւը պակսած է։ Ռումանիոյ մէջ ցուցահանդէս մը կազմակերպելու աշխատանքներուս ծիրին մէջ վերջերս քանի մը օրով Վիեննա Մխիթարեաններու մօտ կը գտնուէի։ Տխուր էր հոն տիրող իրականութիւնը, զգալի էր բանիմացներու պակասը…։ Վենետիկի եւ Վիեննայի Մխիթարեաններու անցեալի փառաւոր կեդրոնները այսօր դժբախտաբար պահեստատեղերու վերածուած են։
«ՆՅ» – Ճիշդ այդ խնդրին կ՚ակնարկէինք։ Մխիթարեաններու կեդրոններու քով կը փակուին դպրոցներ եւ մշակութային հաստատութիւններ։ Փոխարինողներ պիտի ըլլա՞ն։
Ա.Մ. – Այսօր այդ կեդրոններուն կամ հաստատութիւններուն գործը կը կատարեն առանձին անձնաւորութիւններ, որոնք իրենց անձնական միջոցներով կը մասնագիտանան եւ կը գործեն։ Ֆրանսայի եւ Եւրոպայի տարածքին ունինք համալսարաններու մէջ դասախօսող հայ մասնագէտներ, սակայն անոնք ցրուած են տարբեր վայրեր։ Այսօր ընդհանրապէս կը պակսի հայագէտներու թիւը։ Պէտք է ձեռնարկել հայագէտներ պատրաստելու աշխատանքին։ Ինչպէս կ՚ընէ Ժերար Տէտէեան Մոնփըլիէի մէջ, որ նաեւ ոչհայերուն կը սորվեցնէ եւ այսօր մասնագէտներէ կազմուած երեք-չորս հոգինոց խումբ մը ունի որ վաղը կրնան զինք փոխարինել։
«ՆՅ» – Ներկայիս գոյութիւն ունեցող հայագիտական ամպիոնները արդեօք իբրեւ այդպիսին ճանչցուա՞ծ են Հայաստանի կողմէ։
Ա.Մ. – Այո՛, բայց խնդիրը այն է որ նման ամպիոններու թիւը շատ քիչ է, մանաւա՛նդ Եւրոպայի մէջ։
«ՆՅ» – Իսկ այդ ամպիոններէն շրջանաւարտ պրպտողները արդեօք ըստ արժանւոյն կը գնահատուի՞ն հայրենի իշխանութեանց կողմէ։ Մշակութային եւ ընկերային ի՞նչ տարբերութիւններ կը տեսնէք։
Ա.Մ. – Նախ ըսեմ, թէ մենք կը զօրակցինք անոնց։ Սակայն չմոռնանք, որ մշակութային առումով որոշ տարբերութիւններ զգալի են եւ Հայաստան մեծ ազդեցութիւններ կրած է ռուսական մշակոյթէն։ Մտածումի ձեւերու տարբերութիւնները շեշտուած են։ Սփիւռքի մէջ ալ եւրոպական աղբիւրները աւելի գերակշռող են։ Այսուհանդերձ այս երկու ուղղութիւնները զիրար կ՚ամբողջացնեն։
«ՆՅ» – Ո՞րն է իւրաքանչիւր ուղղութեան առանձնայատկութիւնը։
Ա.Մ. – Կարելի է ըսել թէ անոնցմէ մին արեւելքի եւ երկրորդը արեւմուտքի իւրայատկութիւնը ունի։ Հայաստանի մէջ ինծի նախորդող սերունդի շարքերուն մէջ շատ նշանաւոր հայագէտներ կային, ինչպէս Պարոյր Մուրատեան եւ ուրիշներ, որոնք թրծուած էին ռուսական մթնոլորտով եւ որեւէ յարաբերութիւն չունէին արեւմտեան աշխարհին հետ։ Անոնք այսպէս կոչուած արեւելեան թեքում ունէին եւ ճիշդ ատոր համար ալ այդ շրջանին սակաւ ուսումնասիրութիւններ կատարուած են, իսկ ասիկա չի վերաբերիր միա՛յն Հայոց Ցեղասպանութեան։ Այս շրջագիծին մէջ այլ օրինակ մը բերելով ըսեմ, թէ Կիլիկեան թագաւորութեան պատմութեան մասին սովետական շրջանին միայն մէ՛կ ուսումնասիրութիւն հրատարակուած է՝ ան ալ ռուսերէն լեզուով։ Ընդհանրապէս այն ատեն Հայաստանը եւ իր մշակոյթը արեւելեան կը սեպուէին։ Արդարեւ այսօր կացութիւնը բարելաւուած է, բայց մենք ուշ մնացած ենք եւ այդ բացը լրացնելու խնդիր ունինք։ Տասը տարի առաջ Լեւոն Տէր Պետրոսեան հրատարակեց «Հայերը եւ Խաչակիրները» խորագրեալ գիրքը, ուր առաջին անգամ ըլլալով խորապէս ուսումնասիրուած էր այդ ժամանակաշրջանի պատմութիւնը։
Միւս կողմէ նոյնիսկ ներկայիս դժուար է հայաստանցի պատմագէտի մը համար գալ եւ ֆրանսական գրադարաններուն մէջ աշխատիլ, որովհետեւ կան զանազան խոչընդոտներ՝ կեցութեան իրաւունք, նիւթականի խնդիր եւայլն։ Ընդհակառակն, Ֆրանսայէն պատմաբան մը դիւրութեամբ կրնայ երթալ Հայաստան եւ Մատենադարանին մէջ ուսումնասիրութիւններ կատարել։
«ՆՅ» – Ազգայնական հայեցակէտ գոյութիւն ունի՞ Հայաստանի եւ Սփիւռքի պատմաբաններու միջեւ։
Ա.Մ. – Որոշ չափով այո՛։ Օրինակի համար Հայաստանցիները կ՚ըսեն «մեր պատմութիւնը», իսկ ես կ՚ըսեմ «Հայոց պատմութիւնը»…։
«ՆՅ» – Քիչ մըն ալ խօսինք ներկայի քաղաքական եւ մշակութային անցուդարձերու եւ մասնաւորաբար ֆրանքեւհայկական յարաբերութիւններու մասին։ Անցնող տասը տարիներուն Ֆրանսայի մէջ Հայերը շեշտը դրին յատկապէս Լուսինեան թագաւորներու, Մանուշեանի կամ Ռուստամ Ռազայի նման անձնաւորութիւններու դերակատարութեան վրայ, երբ անոնք չեն ընդգծուիր իբրեւ այս երկրին մէջ Հայերու ներկայութիւնը եւ գործունէութիւնը փաստող պատմական աղբիւրներ։ Քիչ բան գիտենք Հայութեան 1920էն առաջ հոս հաստատուած ըլլալուն եւ Ֆրանսայի ու Եւրոպայի մշակութային կեանքին անոր բերած մասնակցութեան մասին։
Ա.Մ. – Իրաւացի էք։ Ես անձնապէս ուսումնասիրած եմ ոչ միայն Ֆրանսայի այլ եւրոպական զանազան երկիրներու հետ Հայութեան կապը, ունեցած ներդրումը։ Այս մասին կը վկայէ Կիլիկեան թագաւորութեան պատմութեան վերաբերեալ Սորպոնի մէջ կայացած միջազգային ցուցահանդէսը։ Նոյնպէս Ռոմա Արմենիա ցուցահանդէսը՝ Վատիկան, ուր լայն անդրադարձ կար նաեւ Ֆրանսայի եւ Իտալիոյ հետ հայ ժողովուրդի պատմական կապերու եւ յարաբերութիւններուն մասին։ Հոս կ՚ուզեմ ընդգծել թէ Կիլիկեան շրջանին Հայաստան բոլոր «քաղաքակրթութիւններու» հետ սերտ յարաբերութիւններ ունէր եւ զիս յատկապէս կը հետաքրքրէ այդ ժամանակահատուածը, որովհետեւ պատմական շրջանին Հայաստան ինկած էր երկու մեծ կայսրութիւններու միջեւ եւ պէտք էր հաւասարակշռութիւն մը պահպանել։
«ՆՅ» – Նկատի ունենալով ձեր կողմէ կազմակերպուած վերոնշեալ ցուցահանդէսին ժողովրդային լայն ընդունելութիւնը, արդեօք այդ իրադարձութիւնը Հայութեան մօտ, երիտասարդութեան մօտ աւելի հետաքրքրութեան դուռ բացա՞ւ։
Ա.Մ. – Կ՚ենթադրեմ թէ՝ այո՛։ Անշուշտ այդ ծիրին մէջ ինչպէս ըսի պէտք չէ մոռնալ Ժերար Տէտէեանի կարեւոր ներդրումը։
«ՆՅ» – Ձեր գործերէն մեզի ծանօթ է որ դուք խորապէս ուսումնասիրած էք մոնկոլական արշաւանքներու ժամանակաշրջանը։ Ինչո՞ւ յատկապէս պատմութեան այդ հատուածը։
Ա.Մ. – Գիտէք, ֆրանսական աւանդական սովորութեան համաձայն Մոնկոլները կը ներկայացուին իբրեւ վայրենիներ, որոնք իրենց ճամբուն վրայ կոտորած ու թալանած են ամէն ինչ։ Այսքանը չի բաւեր, հարկ է ուսումնասիրել հարցին քաղաքական երեսը։ Հայոց Կիլիկեան թագաւորները տիրապետած են «խաղի» օրէնքներուն եւ հրաշալիօրէն օգտագործած են զանոնք։ Ըսեմ, թէ այս նիւթին շուրջ բաւականաչափ փաստաթուղթեր կան, որոնցմէ շատեր տակաւին չեն շահագործուած։ Այդ աղբիւրները մեծ մասամբ պարսկերէնով են եւ արեւմտեան լեզուներու չեն թարգմանուած։ Բայց ռուսերէնի թարգմանուած կարգ մը վկայաթուղթեր կան, որովհետեւ Մոնկոլները այդ երկրին պատմութեան մաս կը կազմեն։
«ՆՅ» – Յաճախ կը լսենք թէ հոս ու հոն մեր մշակութային ժառանգութիւնը կ՚ոչնչացուի, խաչքարեր կը տապալին, սրբատեղիներ կը պղծուին, բայց Հայաստանի իշխանութիւնները կը բաւարարուին յայտարարութեամբ մը արարքը դատապարտելով եւ գործնական քայլերու չեն դիմեր…։
Ա.Մ. – Ինծի համար ալ անհասկնալի է, թէ ինչու իշխանութիւնները միջազգային ատեաններուն չեն դիմեր, նկատի ունենալով որ որոշ դէպքերու պարագային նկարահանուած փաստեր ալ ունինք («ՆՅ» – Խօսքը կը վերաբերի Իրանի հետ սահմանին վրայ խաչքարերու դիտաւորեալ աւերումին)։ Ասիկա իմ կարծիքով քաղաքական տկարութիւն կը նշանակէ եւ թերեւս ալ պատճառն այն է, որ Հայաստանի տարբերութիւն Վրաստանին կամ Թուրքիոյ դարեր շարունակ պետականութենէ զուրկ ըլլալով դիւանագիտական աւանդոյթը (tradition diplomatique) չէ կրցած պահպանել։
«ՆՅ» – Իբրեւ պատմաբան դուք ինչպէ՞ս կը մօտենաք Ալեքսանտր Սիրանոսեանի «Métamorphose de Tigran» գործին։
Ա.Մ. – Զիս շատ հետաքրքրեց այդ մեծածաւալ հատորը, որովհետեւ անձնապէս օփերայի սիրահար եմ եւ տարիներ առաջ նոյնիսկ շրջան մը աշխատակցած եմ օփերայի նուիրուած մշակութային հանդէսի մը։ Կը յիշեմ որ 1990-ական թուականներուն նաեւ գրութիւն մը հրատարակած եմ «Հայաստանն ու օփերայի արուեստը» եւ «արեւմտեան օփերաներու մէջ հայկական նիւթերը» թեմաներուն շուրջ, բայց աւելի հեռուն չեմ գացած, ինչպէս ըրած է Սիրանոսեան՝ իր խորապէս ուսումնասիրուած գործին մէջ։
«ՆՅ» – Քիչ առաջ ըսիք, թէ ցուցահանդէս մը կը կազմակերպէք Ռումանիոյ մէջ։ Կարելի՞ էր այդ ուղղութեամբ որոշ մանրամասնութիւններ փոխանցէիք։
Ա.Մ. – Այդ ցուցահանդէսը կը կոչուի՝ «Արարատէն Կարփաթ» (Carpates), Հայերու ներկայութիւնը եւ մշակութային դերակատարութիւնը ռումանական շրջանին, 15րդ դարէն մինչեւ մեր օրերը։ Հոս առիթէն օգտուելով ըսեմ, թէ Եւրոպայի մէջ միակ քաղաքը, որ ամբողջապէս հիմնուած է Հայերուն կողմէ՝ Թրանսիլվանիոյ Կերլա քաղաքն է, որ նախապէս Հայաքաղաք կոչուած է եւ դարձած՝ Արմէնօ-փոլիս։ Ատեն մըն ալ Աւստրիոյ կայսրութեան մաս կազմելով գերմաներէնով Արմէնիըրշթաթ (Հայերու քաղաքը) անուանուած է։ Իբրեւ ժպիտ մէջբերեմ, թէ այս ցուցահանդէսը դիտելով Ռումանահայերը քիչ մը յուսախաբ պիտի ըլլան, քանի որ իրենք կ՚ենթադրեն թէ Անի քաղաքի շառաւիղներէն են։ Բայց այդպէս չէ։ Իրականութեան մէջ առեւտրական կապերու միջոցաւ է, որ շրջանի ժողովուրդները իրարու հետ յարաբերած են։ Ռումանիան իշխանապետութիւն չըլլալով առեւտրական ցանց չէ ունեցած եւ հոն առեւտրականութեան հիմքը դնողները եղած են Հայերը։ Ընդհանրապէս առեւտուրը, մշակոյթը, կրօնը իրարու շղթայուած են։
«ՆՅ» – Ո՞վ յղացած է այս ձեռնարկը կազմակերպելու գաղափարը։
Ա.Մ. – Շուրջ երեք տարի առաջ Ռումանիոյ մէջ Հայաստանի դեսպանատունէն հեռաձայնեցին եւ ըսին թէ պետութիւնը հետաքրքրուած է այս ծրագիրով եւ քանի որ անձնապէս որոշ չափով փորձառութիւն ալ ունէի, նետուեցայ այս գործին մէջ։ Այս մէկը թիւով չորրորդ մեծ ցուցահանդէսն է, որ կը պատրաստեմ։ Ի միջի այլոց պիտի ցուցադրուին զանազան վաւերական (authentique) իրեր եւ առարկաներ։
«ՆՅ» – Մօտ ապագային նաեւ ձեր հօրը նկարչական գործերը պիտի ցուցադրուին…։
Ա.Մ. – Այո՛, յառաջիկայ Մայիսին Փարիզի 5րդ թաղամասի թաղապետարանին մէջ պիտի ցուցադրուին հայրիկիս՝ Զարեհ Մութաֆեանի, շուրջ 40 գործերը, Ցեղասպանութեան 100ամեակին առիթով։ 1915ին անոր ամբողջ ընտանիքը ջարդի ենթարկուելով ան 8 տարեկանին որբացած է…։ (Տե՛ս. «ՆՅ»ի ֆրանսերէն յաւելուածը, թիւ 207, էջ 11)։
«ՆՅ» – Երիտասարդ սերունդը կը հետաքրքրուի՞ ձեր ուսումնասիրութիւններով։
Ա.Մ. – Բնակարանիս մէջ փոքրիկ գրադարան մը հիմնած եմ, ուր գրեթէ ամէն օր կ՚այցելեն հայ թէ օտար ուսանողներ, որոնք կ՚օգտուին 7-8 հազար հաշուող գիրքերէս եւ գիտութենէս։
«ՆՅ» – Ինչպէ՞ս կը մեկնաբանէք ներկայիս արդիական միջոցներով հրամցուող մշակոյթը։
Ա.Մ. – Ես կ՚ըսէի թէ ան կենդանի մշակոյթ մըն է։ Ֆրանսա հասած ապաստանեալի կարգավիճակով մեր սերունդը քիչ մը հեռու մնաց հայերէն լեզուէն եւ մշակոյթէն եւ այսպէս կոչուած ձեւով մը «ֆրանսացի» դարձաւ։ Բարեբախտաբար ծնողքիս շնորհիւ ես այն բացառիկներէն եղայ, որ կապուած մնաց արմատներուն եւ Հայոց պատմութեան։ Այսօր իմ դասախօսութիւններուս ընթացքին կը նկատեմ մեծ թիւով երիտասարդներու ներկայութիւնը, որոնք հետաքըրքրութիւն կը ցուցաբերեն, կը մասնակցին, հարցումներ կ՚ուղղեն, ինչ որ յուսադրիչ երեւոյթ մըն է։ Ես լաւատես եմ եւ նոր սերունդին մօտ որոշ զարթօնք մը կը նշմարեմ, անշուշտ պէտք չէ երազել եւ ներկան բաղդատել 30ական թուականներու երիտասարդութեան ապրած օրերուն հետ։
«ՆՅ» – Ո՞ւր սորված էք հայերէնը։
Ա.Մ. – Տան մէջ հօրս հետ հայերէն եւ մօրս հետ ֆրանսերէն կը խօսէի։ Յետոյ աշակերտեցի փրոֆ. Ֆէյտիին եւ այնուհետեւ 1970ական թուականներուն ֆրանսացի կնոջս առաջարկով առաջին անգամ այցելեցի արեւմտեան Հայաստան՝ Անի, Կիլիկիա, որմէ խորապէս տպաւորուեցայ։ Վերջն ալ Փարիզի մէջ ծանօթացայ Ռուբէն Համբարձումեանին (Վիկտոր Համբարձումեանի որդին), որ զիս հրաւիրեց Հայաստան՝ դասախօսելու։ 1980ին հոն գացի եւ ապրեցայ մշակութային մթնոլորտի մը մէջ։ Հօրս մահէն ետք վերադարձայ եւ ձեռնարկեցի անոր գրութիւններուն թարգմանութեան։ Անշուշտ այս գործին մէջ ինծի կ՚օգնէր մօրաքոյրս։ Ահաւասիկ կեանքիս այն կարեւոր հանգրուանները, որոնք զիս մղեցին դէպի հայկականութիւն։
