«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է «Հանրապետություն» կուսակցության քաղխորհրդի նախագահ, ՀՀ նախկին վարչապետ Արամ Զավենի Սարգսյանը:
– Պարոն Սարգսյան, Ֆրանսիայի նախագահ Ֆ. Օլանդը Հայաստան կատարած պետական այցի շրջանակներում հայտարարեց, որ Հայաստանի համար հնարավոր է մտածել Ասոցացման համաձայնագրի նոր տարբերակ, որը չի խանգարի Մաքսային միությանն անդամագրվելու որոշմանը: Դրան հաջորդեց Բրյուսելի արձագանքը՝ առ այն, որ իրենք կսպասեն Հայաստանի առաջարկներին: Ո՞րը պետք է լինի Հայաստանի անելիքը:
– Խորապես համոզված եմ, որ Ֆրանսուա Օլանդի մակարդակով որևէ բան պատահական չի ասվում: Համոզված եմ նաև և ընդունում եմ, որ Բրյուսելը պետք է այդպես արձագանքեր: Մենք պետք է լինենք նախաձեռնող, մենք պետք է առաջարկներ ներկայացնենք, որովհետև մեր շահերից է բխում: Ասեմ ավելին` Հայաստանի նախկին վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը Ստրասբուրգում ինքնագլուխ չէր հայտարարել, որ Հայաստանը Ուկրաինայի նման պատրաստ է փաստաթղթի քաղաքական մասը ստորագրել: Հայաստանը պետք է այդ ուղղությամբ շարժվի, Հայաստանը պետք է առաջարկություն անի, և կոչ եմ անում թե՛ Հայաստանի իշխանություններին, թե՛ Բրյուսելին այդ ուղղությամբ գործընթացներ անել, որովհետև դա ձեռնտու է թե՛ Բրյուսելին, թե՛ Հայաստանին:
Արդեն մեկ-երկու շաբաթ է` Մոլդովայում գործում է առանց վիզային ռեժիմի համակարգը, ինչը նշանակում է, որ մոլդովացիները կարող են ազատ տեղաշարժվել շենգենյան տարածքի ցանկացած երկրում: Հունիս-հուլիս ամիսներին նույն փաստաթուղթը ստորագրվելու է Վրաստանի հետ, և համոզված եմ, որ մինչև օգոստոսի վերջ նման ռեժիմ կգործի նաև Վրաստանի համար: Եվրոպային այդքան էլ ձեռնտու չէ Վրաստանին այս տարածաշրջանում մենակ թողնել, ավելին` եվրոպացիները մտածում են տարածաշրջանային կոնտեքստում, և իրենք շատ կուզեին, որ այդ խնդիրը լուծվեր ամբողջ տարածաշրջանում՝ ներառյալ Հայաստանում ու Ադրբեջանում: Ադրբեջանն ընդհանրապես այդ գործընթացներին չի մասնակցել և իր օրենսդրական դաշտով չի համապատասխանում դրան, Հայաստանը մինչև սեպտեմբերի 3-ը ճշգրիտ քայլեր էր կատարել և 90 տոկոս ու ավելին համապատասխանում է քաղաքական փաստաթուղթը ստորագրելու բոլոր պայմաններին, և այս առումով Հայաստանը և Վրաստանը կարող են համատեղ մտնել եվրոպական տարածք՝ առանց վիզային ռեժիմի: Այստեղ է, որ Ֆրանսիայի նախագահ Ֆրանսուա Օլանդը պետք է ջանքեր գործադրի, որ հայ քաղաքացիներն այդ հնարավորությունը ունենան, այստեղ է, որ Բրյուսելը պետք է ջանքեր գործադրի, որ մեր ժողովուրդը միակողմանի չզարգանա, հնարավորություն ունենա աշխարհը տեսնելու և տարբերությունն զգալու:
Ինչ ուզում եք ասեք՝ հայ մարդիկ տարբերվում են իրենց կերպով այլ ազգերից, մենք առանձնապես մեծաքանակ ժողովուրդ չենք և Եվրոպայի համար վտանգ չենք սպառնում մեր արտահոսքով դեպի Եվրոպա, ընդամենը մեկ-երկու միլիոն մարդ է Հայաստանում, ու նրանք եթե բոլորն էլ գնան Եվրոպա աշխատելու՝ Եվրոպան դա չի զգա: Երկրորդ՝ մեր ժողովուրդը աշխատասեր, հնարամիտ ժողովուրդ է՝ սկսած արևածաղիկ վաճառելուց մինչև ադամանդ մշակելու գործեր անող ժողովուրդ է, մենք այդպիսին ենք, մեր գեներն են այդպիսին, և բավական է, որ հայ մարդը գնա դուրս ու տեսնի այդ օրինականության շրջանակներում աշխատելը, դրանից հետո իր համար արդեն Եվրամիություն, թե Եվրասիական միություն տարբերությունը շատ մեծ կլինի: Դրանով է, որ Հայաստանը օր օրի չի ընկղմվի ռուսական նախկին սովետական ճահիճ: Իմ ընկերներից շատ-շատերն արդեն մտածում են, թե ինչո՞ւ էինք 88-ին այդ միտինգներին այդքան երկար կանգնում, եթե պետք է սովետական միությունը վերադառնար:
Եվրոպան այս քայլերը պետք անի թե՛ իր՝ այս տարածաշրջանում ունեցած ազդեցությունը մեծացնելու, թե՛ իր ազատական գաղափարախոսությունը, որ տարածում է աշխարհի վրա (ինչը ես դրական եմ գնահատում), տարածելու, թե՛ այս տարածաշրջանի երկրներին և՛ քաղաքական, և՛ տնտեսական ճգնաժամից փրկելու համար: Մենք էլ ինքներս մեզ փրկելու համար պետք է դրա ամենամեծ ջատագովը լինենք, պետք է ջանք ու եռանդ չխնայենք այս ուղղությամբ քայլեր անելու համար, և ես թե՛ եվրոպական իշխանություններին, թե՛ Հայաստանի իշխանություններին հորդորում եմ, որ այդ քայլերն անեն, որ վեր կանգնեն խոսքերից ու հայտարարություններից ու իրական գործունեությամբ զբաղվեն, ինչը հստակ ձեռնտու է թե՛ Հայաստանին, թե՛ Եվրամիությանը:
– Ձեր կարծիքով` Ռուսաստանը Հայաստանին թույլ տալո՞ւ է դեպի Եվրոպա քայլ անել, թե՞ կախվածությունն այն աստիճան մեծ է, որ հնարավոր չի լինի:
– Այն պատժամիջոցները, որ այսօր գործում են Ռուսաստանի դեմ, և որոնք գնալով խորանալու են՝ Ռուսաստանին տնտեսական և քաղաքական իմաստով այն վիճակի են հասցնելու, որ Ռուսաստանը ինքն իր խնդիրները լուծելու համար լուրջ խնդիրներ է ունենալու: Դրա ապացույցները մենք հիմա տեսնում ենք, արդեն Ռուսաստան մեկնած մեր բազմաթիվ հայրենակիցներ աշխատանք չգտնելու պատճառով հետ են գալու, այդ վերադարձող հայրենակիցները Հայաստան վերադառնալով ու գործ չգտնելով՝ հեղափոխություն են անելու. այսպես թե այնպես այս իշխանությունների վիճակը վատ է լինելու: Այն գործընթացները, որ այս ուղղությամբ տարվում են համակարգային ճգնաժամի են հանգեցնելու, ինչի արդյունքում այս իշխանությունները կորցնելու են ոչ միայն իշխանությունը, այլ ամեն ինչ: Իսկ սա ելք է, որ հնարավորություն կտա երկիրը ճգնաժամից հանելու, իրենց գործունեությունը արդարացնելու, և վերջիվերջո` Հայաստանի իշխանությունները պետք է ապացուցեն, որ իրենք Հայաստանի իշխանություններ են, ոչ թե Հայաստանի Հանրապետությունում Ռուսաստանի շահերը պաշտպանող դրածոներ: Ես ուզում եմ, որ այդ մարդիկ իրենք իրենց հայ զգան, քանի հասել են այդ պոստերին,- չեմ ուզում քննարկել ինչ ճանապարհով, այդ պոստերին են ամեն դեպքում,- պետք է ժողովրդի շահերը պաշտպանեն, փորձեն դուրս գալ այն ազդեցությունից, որ իրենց կործանման է տանում: Ռուսաստանը լուրջ ճնշումներ է գործադրելու, և դրանք հիմնականում երկրի նախագահի վրա կլինեն, այդ ճնշումների ընթացքում Հայաստանի մի շարք կուսակցություններ էլ իրենց լուման ու ազդեցությունը կունենան:
– Ընդդիմադիր դաշտո՞ւմ:
– Այդ կուսակցություններն իրենց ոչ իշխանական են համարում: Ընդդիմադիրը մենք ենք, որ ասում ենք ընդդիմադիր ենք, իրենք էլ ասում են՝ ընդդիմադիր եք՝ գործ արեք:
– Այն ամենը, ինչ տեղի է ունենում Հայաստանի՝ Մաքսային միությանն անդամագրվելու շուրջ, ի՞նչ է Ձեզ հուշում, գուցե Հայաստանին միանգամից Եվրասիական տնտեսական միությանն են ուզում ստիպել անդամագրվել:
– Գիտեք, այդ Եվրասիական տնտեսական միություն, Մաքսային միություն՝ ինձ սովետական ժամանակների անեկդոտ են հիշեցնում, ես անլուրջ եմ դրան վերաբերվում, կարծում եմ` դրանք չեն կայանալու, դրանց սովետականության հոտն անտանելի է ուղղակի: Ոչ մեկը չի կարող ժամանակը հետ տանել, ժամանակը միշտ առաջ է գնում, ժամանակից հետ ընկածները հետամնաց են, աշխարհից հետ մնալով էլ քայքայվում ու քանդվում են: Հայաստանը տարածք չի, հայ ժողովուրդն այդ ժողովուրդը չէ, հայ ժողովուրդը դժբախտություն է ունեցել՝ Եղեռն է տեսել, այդ Եղեռնի արդյունքում ամբողջ աշխարհով մեկ ցրվել է, բայց ամբողջ աշխարհով մեկ ցրված լինելով` տեսնում է, թե աշխարհում առաջընթացը, բարեկեցությունը որտեղ է, բարեբախտաբար դա շատ լավ զգում է երիտասարդությունը… Եթե Հայաստանի իշխանությունը ճիշտ քայլեր անի՝ աշխատանքի մեկնող հայ քաղաքացիներն էլ կտեսնեն դա, ու շատ արագ Հայաստանը աշխարհում զարգացող երկրների օրինակով առաջ կշարժվի:
– Մաքսային միության անդամ երկրների նախագահները Հայաստանի հանդեպ ոչ այնքան սիրալիր մոտեցում են ցուցաբերում՝ հաճախ մատնանշում են Ղարաբաղի հարցը… ՄՄ-ին դեմ շատերը Հայաստանում Մաքսային միությունից փրկության հույսը կապում են հենց Լուկաշենկոյի ու Նազարբաևի հետ: Նրանք կարո՞ղ են խոչընդոտ հանդիսանալ:
– Ընդհանրապես ասում են, որ նմանը նմանին է փնտրում: Նազարբաևը ցմահ է, նույն կերպ է նաև Ալիևը, նույնը՝ նաև Բելառուսի նախագահ Լուկաշենկոն, իրենք իրենց նմաններին պետք է արդարացնեն: Հայաստանը ավելի շատ Ռուսաստանին է նման, կարծես թե ընտրություններ են լինում, բայց մեկը մեկին պաս տալով իշխանություն են փոխանցում, նախագահների որակն էլ այդ կարգի է, ուղղակի առաջ ու հետի տարբերություն կա, նմանությունների՝ Պուտինի և Քոչարյանի, Մեդվեդևի և Սերժ Սարգսյանի, գուցե բախտներս բերել է, որ առաջ ու հետ ենք ընկել, բայց հույսներս դնենք, որ նրանք պետք է օգնեն, որ մենք չմտնենք ՄՄ, չեմ կարծում, թե ճիշտ է: Ընդհանրապես իշխանության համար կոպիտ սխալ է դա, իշխանությունը՝ որպես պետության կայացածությանը կասկածի տակ դնելու նման մի բան է դառնում: Հայաստանը կցորդ է դիտվում, շատ-շատերն են այդպես մտածում՝ ներառյալ Հայաստանի հայերը: Մարդիկ, որ չեն ուզում Հայաստանը մտնի Մաքսային միություն ու հույսներն այդտեղ են տեսնում` սա բնական է, բնական եմ համարում այն, որ այդ կոնտեքստում հայ հասարակության լայն զանգվածներ փողոց դուրս չեն գալիս, ու մարդիկ ստիպված են հույսները այնտեղ կապել: Մեր բնակչության մեծ մասը իր ընտանիքի օրվա գոյության խնդիրը արտագնա աշխատանքով է լուծում: Եվրոպաներ չեն կարողանում գնալ, որովհետև շենգենյան վիզաներ են պետք, իսկ դա հասու չէ, ստիպված գնում եմ այն երկրներ, որտեղ առանց վիզային ռեժիմի կարող են գնալ…
Երբ մարդուն ասում ես՝ մեր տեղն այստեղ չէ, այնտեղ է, այդ մարդն ասում է` լավ, դու կարողանում ես քո ընտանիքին ինչ-որ կերպ պահել, ես որևէ ելք չունեմ, ես օրվա հացի խնդիր ունեմ, երեխան պետք դպրոց գնա, մայրս պետք շաքարի դեղ գնի, հորս ոտքն է ցավում, այդ մարդն ի՞նչ պետք է անի, այդ մարդու ընտանիքը փողոց դուրս չի գա: Այս փակ շրջանից դուրս գալու ելքը ձվերը մի զամբյուղի մեջ դնելը չէ, այդ զամբյուղից հանելն է, ու այստեղ է, որ ՀՀ իշխանությունները պետք է քայլեր անեն, եթե կանեն այդ քայլերը՝ ապրեն իրենք, եթե չեն անի, ապա օրերից մի օր այն, ինչ որ հետ է տանում՝ փլվելու է, ու դա սոսկալի փլուզում է լինելու:
– Իսկ Ղարաբաղի հարցն ի՞նչն է լինելու, եթե Հայաստանը որոշի անդամագրվել Եվրասիական տնտեսական միությանը: Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի ինտեգրման միջազգային փոխգործակցության բաժնի պետ Անտոն Ազարովը հայտարարել է` հստակ է, որ Հայաստանն իր ներկայիս սահմաններով է անդամագրվելու՝ առանց Ղարաբաղի:
– Ես միշտ մտածում էի, որ Հայաստանի Մաքսային միությանն անդամակցությանը դեմ է Ղազախստանը, քանի որ մտերիմ հարաբերություններ ունի Ադրբեջանի հետ, իրենք են ասում, որ Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի միջև պետք է անցակետ դրվի, բայց հիմա այդ կարծիքին չեմ, համոզված եմ, որ դա ավելի շատ ձեռնտու է Ռուսաստանին, ու Ռուսաստանն է ուզում, որ Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի միջև անցակետ դրվի, այդ թեմային են վերաբերում նաև Ժիրայր Լիպարիտյանի՝ կարճ շրջանում տված հարցազրույցները, ինչն ինձ ավելի շատ պրոպագանդա էր հիշեցնում, թող ինքն ինձ ների, իսկ եթե զգուշացնելու համար էր՝ շատ ավելի լավ: Ես տեսնում եմ, որ Ռուսաստանն ուզում է, որ մաքսակետ դրվի, իսկ որտեղ որ մաքսավորներ կան, այնտեղ կան նաև սահմանապահներ, իսկ մենք տեսել ենք, թե հենց «Զվարթնոց» օդանավակայանում որ սահմանապահներն են մեզ ստուգում ու հարցեր տալիս՝ երբեմն անպատեհ ու անպարկեշտ, այնպես որ` սահմանապահներ կանգնեցնելը արդեն զորքեր տեղադրել է, ինչին ձգտում է Ռուսաստանը այս տարածաշրջանում իր զինված ներկայությունը մեծացնելու համար:
Ցավում եմ, որ Ղարաբաղն այդ խաղին մասնակցում է, լավ է, որ իրենք ասում են՝ մենք հայտ չենք ներկայացրել ՄՄ անդամակցության, բայց ավելի լավ կլինի, եթե Ղարաբաղը բացատրի, թե ինչու չի ներկայացրել: Առավել լավ կլինի, որ Ղարաբաղն ասի, որ Հայաստանն էլ այդ խաղին երբեք չպետք է մասնակցի: Եթե իրենք ասում են, որ հայտ չեն ներկայացրել, ապա պետք է բացատրեն, թե ինչու, եթե լավ բան է` ինչու հայտ չեն ներկայացրել, թե լավ բան չէ, ապա իրենց եղբայր ՀՀ-ն ինչու է ներկայացրել: Ես եզակի հնարավորություն էի տեսնում Ասոցացման համաձայնագրով Ղարաբաղի հարց լուծել, միակ դեպքն էր, որ տարածաշրջանը դիտարկելիս Արևմուտքն ու Եվրոպան Հայաստանն Ադրբեջանից տարանջատում էին. դա վերջին տասը տարիների միակ դեպքն էր, մեկ էլ 92 թվականին, երբ Արևմուտքն 907-րդ բանաձևը կիրառեց ու Ադրբեջանին ագրեսոր ճանաչեց: Դրանից հետո 12 տարի է` առաջին դեպքն էր, որ տարանջատեց, և դրանից օգտվել է պետք, Հայաստանը չօգտվեց:
ՀՀ իշխանությունները թաքուն շշնջում են, որ դա մեր անվտանգության համար է կամ` որ գազը չթանկանա, բայց այդ գազը նույն թանկությամբ էլ մնաց: Մենք աշխարհում ամենաթանկ գազ գնողներից ենք: Ես չեմ հավատում, որ եթե մեզ Թուրքիայից կամ Ադրբեջանից վտանգ սպառնա՝ ռուս զինվորը գալու է այստեղ կռվի, դրա բազմաթիվ օրինակներն ունենք, ու մենք միշտ հաղթել ենք այն ժամանակ, երբ հույսներս դրել ենք մեր վրա, մենք ազգովի համախմվել ու հաղթել ենք: Սրա վրա է, որ Հայաստանի իշխանությունները հենվելով պետք է բանակցեն ընկեր Պուտինի, պարոն Օբամայի, տիկին Մերկելի հետ, մնացած դեպքերում տանուլ տված ենք:
– Վերջերս «Կարնեգի» հիմնադրամում ԵԱՀԿ Մինսկի ամերիկացի համախագահ Ջեյմս Ուորլիքը ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման վեց կետեր նշեց, դրանց մեջ ո՞րն էր նորությունը, դրանք արդյո՞ք Հայաստանի համար պետք է ընդունելի լիեն, թե՞ ոչ:
– Իմ ընդդիմություն եղած ժամանակահատվածում սա երևի այն եզակի դեպքերից է, որ ինչ-որ դրական խոսք պետք է ասեմ ՀՀ իշխանությունների մասով: Այդ հայտարարությունից հետո ինչ տեղի ունեցավ՝ Ադրբեջանը հստակ հայտարարություն արեց, որ իր տարածքային ամբողջականությունը քննարկման ենթակա չէ: Հրաշալի պահեց իրեն Ղարաբաղի արտգործնախարարությունը, իրենք սպասեցին Ադրբեջանի հայտարարությանը, որից հետո ասացին, որ այն տեսակետները, որ կարտահայտվեն ու իրենք չեն մասնակցի՝ դա իրենց համար ընդունելի չէ: Դրանից հետո ՀՀ իշխանությունների հայտարարությունները ճիշտ էին՝ չափված-ձևված: ՀՀ արտգործնախարարությունն ասաց, որ ցանկացած հայտարարություն, որ խաղաղության է տանում՝ մենք հակված ենք քննարկելու, մենք պատրաստ ենք ցանկացած ժամի՝ գիշեր, թե ցերեկ… այդ հայտարարությունները մերժում է Ադրբեջանը, եթե բան ունեք առաջարկելու՝ իրենց առաջարկեք:
Ես միշտ ասել եմ, որ «Հանրապետություն» կուսակցությունը կողմ է Մադրիդյան սկզբունքները հիմք ընդունելով` բանակցային գործընթացն առաջ տանել: Սա այնպիսի մի խնդիր է, որի լուծումը մի գծի վրա է, այդ գծից մի քիչ աջ, մի քիչ ձախ չկա, եթե մի քիչ աջ՝ Հայաստանը համաձայն չի լինելու, մի քիչ ձախ՝ Ադրբեջանը, այստեղ պարտվողներ չեն կարող լինել, հաղթողներ էլ չեն լինելու, հաղթելու է տարածաշրջանը, որտեղ խաղաղություն է լինելու, բայց այդ խաղաղության համար պետք է վճարեն տարածաշրջանի բոլոր երկրները՝ նաև Թուրքիան ինչ-որ բան պետք է զիջի, Իրանը, այո՛, նաև Ռուսաստանը պետք է ինչ-որ բան զիջի, բայց Ռուսաստանը երբեք պատրաստ չէ ինչ-որ բան զիջելու, նա դեռ հողային ցանկություններ ունի, և դեռ աշխարհի բոլոր տարածքներում ուզում է հողեր ունենալ` այն դեպքում, երբ իր երկրի 40 տոկոսից ավելին անմարդաբնակ է, անհասկանալի է այդ մարդկանց այսչափ հողասիրությունը:
Ինչ վերաբերում է Ուորլիքի առաջարկությանն ու մեխանիզմներին՝ իհարկե, ես նախկին Մադրիդյան սկզբունքների և այս առաջարկի միջև ի վնաս մեզ տարբերություն եմ տեսնում: Երկու հիմնական շեշտադրում կա՝ կարևորը Լաչինի մասով ձևակերպումն է. սա հետընթաց էր նախկին Մադրիդյան սկզբունքներից: Բայց այս ամենը երկրորդական է դառնում, երբ դիմացի կողմն իրենն է պնդում ու համաձայնության չի գալիս:
– Իսկ այդ հետընթացը, որ նշեցիք, Հայաստանի այլ կողմնորոշում ունեցող քաղաքականությա՞մբ է պայմանավորված:
– Միանշանակ Հայաստանի այլ կողմնորոշում ունեցող քաղաքականությամբ, որովհետև պատմությունը դրա օրինակները մեզ բազմիցս տվել է: Երբ մենք այն ժամանակ պայքարում էինք Սովետական Միության դեմ, և ղարաբաղյան շարժումը վերածվեց անկախության գործընթացի, և մենք տարածքներ էինք ազատագրում, որոնք անվտանգության գոտի էին դառնում Ղարաբաղի համար, նույն ԱՄՆ-ն Ադրբեջանին ճանաչեց ագրեսոր, իսկ մեզ` ազատության համար մարտիկներ ճանաչեցին, որովհետև մենք առաջադեմ էինք, մեր անկախությունն էինք պաշտպանում, որպես ազգ կայացել էինք, ոտքի էինք կանգնել, և նույնիսկ իմ հրեա ընկերները զարմանում էին, ասում էին` մենք էլ էինք պայքարում, Ամերիկայի բարեկամներն էինք, բայց իրենք մեզ են ագրեսոր ճանաչում, իսկ Դուք պայքարում եք, տարածքներ եք գրավում, իսկ ԱՄՆ-ն Ադրբեջանին է ագրեսոր ճանաչում: Այդպիսին էր նաև Հայաստանի քաղաքականությունը այն ժամանակ, որին հրեա գործիչները նախանձով էին մոտենում: Երբ այն ժամանակ Հայաստանից դուրս էինք գալիս, ու մեզ նայում էին անձնագրով` հայ, մեզ ճանապարհ էին տալիս, մեզ աշխարհը ճանաչում էր, մենք մեզ հպարտ էինք զգում:
Այսօր Հայաստանն ու Ռուսաստանը հոմանիշներ են դարձել գրեթե բոլորի համար, ինչից ինչքան շուտ ազատվենք, այնքան լավ: Այն բոլոր քաղաքական ուժերը, որոնք դրա համար ջանք են գործադրում, ապրեն իրենք, իրենք գործ են անում: Իսկ այն բոլոր ուժերը, որոնք ասում են՝ դուք ընդդիմադիր եք, գործ չեք անում, իրենք չեն ուզում այդ գործը տեսնել, որովհետև դրան դեմ են, որովհետև իրենք այդ գործը չեն անում, իրենք ուզում են, որ իրենց Մոսկվայից նշանակեն, որովհետև իրենց հույսն այնտեղ է, ոչ թե ժողովրդի մեջ: Ու բոլոր այն ուժերը, որոնք դա տեսնում են և տեսակետ չեն հայտնում, իրենք էլ են, միևնույն է, այնտեղ, ուզում են, որ իրենց նշանակեն: Գուցե շատ կատեգորիկ եմ, գուց նրանց մեջ կան շատ ազնիվ մարդիկ, բայց սովետականացման վտանգը չտեսնելն ու դրա դեմ չպայքարելը, ներեցեք ինձ, ես այդպես եմ պատկերացնում:
– Դուք էլ նշեցիք, որ այնուամենայնիվ հույս կա, որ Հայաստանը դուրս գա Ռուսաստանի լծից և դեպի Եվրոպա քայլեր անի: Կարո՞ղ ենք ասել, որ եվրոպական օրակարգը Օլանդի այցից հետո վերադարձավ Հայաստան: Կա նաև այլ կարծիք. քաղտեխնոլոգ Իգոր Մուրադյանը մեզ հետ զրույցում ասել է, որ Ֆրանսիան չէ Հայաստան եվրոպական օրակարգ բերողը, ամերիկացիները պետք է ինչ-որ քայլ անեն:
– Ես կարող եմ ասել, որ Ֆրանսիան Օլանդի այցելությամբ եվրոպական օրակարգ դրեց: Միշտ լավ եմ վերաբերվել ֆրանսիացիներին, ոչ թե նրա համար, որ իրենք Մուսա լեռ հասան, այլ անկախության շրջանում էլ, օրինակ, հենց «Ղարաբաղ» կոմիտեի մեր տղաները, որոնք բանտարկությունից դուրս եկան, նրանց առողջության հետ կապված խնդիրները ֆրանսիական պետությունը վերցրեց իր վրա ու այդ տղաներին ռուսական բանտերից հետո տարավ բուժման: Այս առումով Ֆրանսիան Եվրոպայի մեջ առանձնահատուկ տեղ ու դեր է ունեցել Հայաստանի համար: Ֆրանսիան նաև եվրոպական այն երկրներից է, որը Հայաստանի իշխանությունների ցանկությամբ Ցեղասպանության մերժումը փորձում է օրենսդրական միջոցներով պատժել: Դա լուրջ քայլ է Ֆրանսիայի համար, որտեղ բազմաթիվ թուրքեր են ապրում, որոնք լուրջ առևտրային կապեր ունեն 76 միլիոնանոց Թուրքիա պետության հետ: Ֆրանսիայի հետաքրքրությունները Հայաստանի մասով հենց այնպես չեն, և այդտեղ մարդկայինն ու դրականը անհամեմատ ավելի շատ են:
Ֆրանսիային Արևմուտքից առանձին դիտելու տեսակետը չեմ կիսում, որովհետև շատ դեպքերում քաղաքական վերլուծաբանները ԱՄՆ-ին և եվրոպական զարգացած երկրներին` Ֆրանսիա, Գերմանիա, Իտալիա, նույնացնում են, բայց դա ոչ միջանկյալ օղակ է: Դա առաջին քայլն էր, որը կատարեց Ֆրանսուա Օլանդը: Հետևաբար պետք է պարտադիր հետևություն անել` Օլանդը հենց այնպես ոչինչ չի ասել, ոչ էլ Բրյուսելն է հենց այնպես ասել, պետք է քայլեր անել, որով կփրկեն թե՛ այս պետությունը, թե՛ իրենք իրենց, թե՛ այս երկրի քաղաքական դաշտը, խնդիրը քաղաքական դաշտ տեղափոխելով` կյանքում մեկ անգամ արդար ընտրություններ անցկացրեք, կարող է նաև հաղթեք:
– Խոսեցինք նախկին վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի մասին. նա Եվրոպայում, Արևմուտքում քիչ թե շատ ընկալելի ֆինանսական գործընկեր էր: Նոր կառավարության մասին ի՞նչ կարող ենք ասել. վարչապետ Հովիկ Աբրահամյանը արտաքին աշխարհում թե՛ որպես տնտեսական, թե՛ որպես քաղաքական գործիչ, Ձեր կարծիքով, ընկալելի կլինի՞:
– Մարդը նպատակ էր դրել վարչապետ դառնալու և դարձավ: Հաջորդ նպատակը «Ռոյս Ռոյլս» առնելը կլինի, թող առնի: Ես այդ նպատակները գործընթացի մեջ դնելը, այն էլ այդպիսի` ունենալ, կպցնել, հերոսի նշան ունենալ, կրծքավանդակին կպցնել, սովետական բան է: Խնդիրների մոտեցման այդ ձևն ինձ համար ընդունելի չէ: Նաև կերպարն ինձ համար ընդունելի չէ և երբեք էլ չի եղել, դա գաղտնիք չէ ոչ Հովիկ Աբրահամյանի համար, ոչ էլ Արարատի մարզում մեզ ճանաչողների, որովհետև կերպով, մոտեցումներով, ապրելակերպով բացարձակ տարբեր մարդիկ ենք:
Ինչ վերաբերում է Տիգրան Սարգսյանի եվրոպական մոտեցումներին, նա երբեք էլ Եվրոպայի ջատագով չի եղել, նա գործող իշխանության հրաման էր կատարում և դա անում էր, որ այդ պաշտոնին մնար: Թե ինչին էր պետք այդ պաշտոնը, թերթերը դրա մասին շատ են գրել, չեմ ուզում խորանալ:
Ինչ վերաբերում է այն քայլերին, որոնք Հովիկ Աբրահամյանն է անում, սոսկալի պոպուլիզմի հոտ է գալիս, ինչը Տիգրան Սարգսյանի ժամանակ չկար: Ես չափավոր պոպուլիզմին դեմ չեմ, որ վարչապետը գնա, ժողովրդի հետ խոսի, տեսակետներ ասի, դրան դեմ չեմ: Բայց երբ Հայաստանի ամենամեծ հողատերը, գյուղնախարարի հետ միասին գյուղմթերք մթերողը գնում է գյուղացիների մոտ և փորձում է նրանց կյանքը հեշտացնել, նրանց խորհուրդներ տալ, արդեն ոչ միայն ճիշտ չէ, այլ նաև բարոյականության հետ կապված խնդիրներ կան:
Դրական բաներից ասեմ` որ տեղը նստած չի մնում, փորձում է կաբինետից դուրս գործունեություն ծավալել, ինչն, ըստ իս, վարչապետի գործի 60-70 տոկոսը պետք է լինի, որովհետև օրենքներ ավելի շատ ԱԺ-ն պետք է բերի, ոչ թե կառավարությունը, ինչը մեր երկրում սխալ է, բոլոր օրենքները գալիս են կառավարությունից, ԱԺ-ն հաստատում է:
Եվ ես շատ կցանկանայի, որ սահմանի վրա ավելացված արժեքի գանձման հարցը, ինչի մասին գործարարների հետ հանդիպման ժամանակ խոսել է Հովիկ Աբրահամյանը, իրականություն դառնար: Դա իսկապես լուրջ քայլ կլիներ: Գործարարը ֆինանսավորում է բանկերին, չգիտես ինչու` դեռ ապրանքը չվաճառած, որը սեփականության և մարդու իրավունքների կոպիտ խախտում է: Բայց այստեղ կա նաև պետության բյուջեի խնդիր, հակառակ դեպքում` ինչով պետք է լցնի այն: Պետք է նաև ներկայացնի, թե որտեղից են այդ տարբերության միջոցները, որոնք ժամանակի մեջ են գալու: Օրինակ` ժամանակին մեծ քանակությամբ վարկեր էին վերցնում, որոնց հաշվին մեկ-երկու տարվա մեջ կարող էին այդ գործընթացը գցել այն հունի մեջ, որ հիմա արդյունք տար: Ես հիշում եմ, որ 2000 թվականի սկզբին նման խորհրդակցություն եղել է կառավարությունում, այսօր նման տեսակետ հայտնել է Վահրամ Ավանեսյանը, որի հետ ես համաձայն եմ եղել, և մոտավոր հաշվարկներով այդ բացը լրանալու էր երկուսուկես, երեք տարում: Կարելի է փորձել, եթե արվի` ես դա պոպուլիզմ չեմ համարի:
