Այսօր Հայաստանը նշում է Առաջին հանրապետության օրը: Առաջին հանրապետությունը կարծես դարձավ Երրորդ հանրապետության ստեղծման ուղեկիցներից, փարոսներից մեկը, որն ուղեկցում էր համազգային շարժմանը 1988 թվականից սկսած:
1991 թվականին անկախության վերականգնումից հետո Առաջին հանրապետությունը ձեռք բերեց այլ խորհուրդ: Այն սկսեց ընկալվել ոչ միայն զուտ պատմական իրադարձություն, այլ սկսեցին պարբերական համեմատություններ կատարվել առաջին և երրորդ հանրապետությունների միջև, դրանց ծագումնաբանական և գոյաբանական համատեքստերում:
Բանն այն է, որ Առաջին հանրապետության ոգևորիչ, բայց ոչ այնքան հաջող փորձը հիշատակելիս ինչպես խանդավառություն էր առաջանում Երրորդ հանրապետության հասարակության մոտ, այդպես էլ՝ բազմաթիվ տագնապներ, որ Առաջինի ճակատագիրը կարող է կրկնվել: Շատ էին նմանությունները, ինչն էլ բերում էր անհանգստությունների:
Բարեբախտաբար, 1991 թվականին ստեղծված հանրապետությունն ունեցավ ոչ թե երկու, այլ արդեն իսկ երկու տասնյակ տարվա կյանք: Սակայն խնդիրն այն է, որ տարիների, տասնամյակների ընթացքում Հայաստանի վերականգնված անկախության ճակատագիրը ոչ թե զուլալվեց և դարձավ կանխատեսելի, հուսադրող, այլ է՛լ ավելի համակվեց տագնապներով ու մարտահրավերներով: Եվ տարեցտարի Հայաստանի երրորդ հանրապետությունը գոյաբանական առումով էլ Առաջին հանրապետության մտահոգիչ տեսլականներից խուսափելու փոխարեն՝ կարծես թե էլ ավելի մոտեցավ այդ տեսլականներին, որոնք բավական իրական սպառնալիքներ են պարունակում իրենց մեջ առարկայական և ժամանակակից դառնալու տեսանկյունից:
Հայաստանն այսօր կանգնած է աշխարհաքաղաքական լրջագույն գործընթացների առաջ, և ժամանակի ընթացքում շատ ավելի են հաճախակիանում այն զուգահեռները, որ ներկայիս իրողությունների մասին խոսելիս փորձագետներն ու քաղաքական գործիչները տանում են Առաջին հանրապետության օրերի և ժամանակների հետ: Անշուշտ, խոսելով նմանությունների մասին՝ պետք չէ անտեսել, որ հսկայական են նաև Առաջին և Երրորդ հանրապետությունների միջև առկա տարբերությունները, որ պայմանավորված են նրանով, որ թե՛ աշխարհն է այժմ այլ, համաշխարհային զարգացումների մեթոդաբանությունն է որոշակիորեն այլ, ի վերջո թե՛ աշխարհի, թե՛ տարածաշրջանի վարչական քարտեզն է բոլորովին այլ: Ու նույնիսկ ինչ-որ պահ հիմնավոր և արդարացի կասկածներ են առաջանում, թե արդյոք արժե՞ համեմատություններ անցկացնել ներկայիս և 1918-1920 թվականների իրողությունների հետ: Չէ՞ որ այդ համեմատությունները որքան որ կարող են միտված լինել Առաջինի սխալներից ուսանելի դասեր քաղելուն, այդքան էլ կարող են ապակողմնորոշիչ դեր կատարել և արհեստական երանգներ մտցնել ներկայիս ժամանակի վերաբերյալ դատողությունների և գնահատականների մեջ, հետևաբար նաև ելքերի որոնման գործընթացում: Ի վերջո, խնդիրը երևի թե պետք է դիտարկել ավելի շատ ոչ թե համեմատությունների տիրույթում՝ Առաջին և Երրորդ հանրապետությունները դիտարկելով որպես իրարից տարբեր և առանձին իրողություններ, այլ պատճառահետևանքային կապի մեջ: Չէ՞ որ տրամաբանությունը հուշում է, որ մեծ հաշվով, Հայաստանի ներկայիս հանրապետությունը Առաջին հանրապետության ծնունդ է: Եթե չլիներ Առաջինը, ո՞վ գիտե՝ ինչ տեսք կարող էր ունենալ Խորհրդային Հայաստանը, ինչն էլ բնականաբար իր ազդեցությունն էր ունենալու ներկայիս Հայաստանի վրա:
Ուրեմն, 1918 թվականի կարճատև պետականությունը, այդուհանդերձ, ապահովեց այն բազան, որը հնարավորություն տվեց պահպանել պետականության հնարավորություններն ու հեռանկարները: Այդ առումով ավելի կարևոր է երևի թե դիտարկել, թե այդ ժամանակային շղթան ի՞նչ ներգործություն է ունեցել հայերի գիտակցության վրա, պետականության ազգային ընկալումների վրա: Առաջին հանրապետությունից մինչև այժմ արձանագրվել են ժամանակային տարբեր փուլեր, վայրիվերումներ, հաջողված տարիներ և կատարյալ տապալումներ, ձեռքբերումներ և անդառնալի կորուստներ: Այդ ամենի հանրագումարն ի՞նչ հետք է թողել հանրային գիտակցության մեջ, ի՞նչ մտածողությամբ հանրային էլիտա է ձևավորվել այդ դժվարին ու բարդ ժամանակային ընթացքում: Այդ տեսանկյունից, երբ դիտարկում ենք ու գնահատում Հայաստանի երրորդ հանրապետությունը, հասկանում ենք, որ Առաջինից Երրորդ հասցրած այդ բարդ ճանապարհը հայ հասարակության մոտ պետականության զգացումը սրելու փոխարեն, ավելի բթացրել է այն, դրա փոխարեն սրելով կենդանական բնազդները, որոնց վրա է ըստ էության կառուցված Հայաստանի ժամանակակից պետականությունը, Երրորդ հանրապետությունը: Դրանում համոզվելու համար բավական է թվարկել Հայաստան պետության ներկայիս կյանքը բնորոշող իրողությունները՝ կեղծվող ընտրություններ, ճնշվող ու հետապնդվող այլախոհություն և ընդդիմադիր գործունեություն, քաղաքացիական ազատությունների և մարդու իրավունքների սահմանափակում, մեծահարուստների կողմից մարդկանց շահագործում քվոտավորված և կլանային տնտեսություն, պետական բյուջեն մի քանի անգամ գերազանցող իրական ծավալներով ստվերային բյուջե, որի նպատակը ի հեճուկս հասարակության կամքի իշխանության վերարտադրությունն ապահովելն է, իրեն օրենքից վեր դասող և անպատժելիությամբ հղփացած իշխանավորների և նրանց հարազատների ու մերձավորների մի խավ: Որքան էլ ցավալի է և որքան էլ թվա տոնական օրվա համար անտեղի, բայցևայնպես, դրանք են ներկայիս հայկական պետականության հիմնական բնորոշիչները, որոնք իրենց ագրեսիվությամբ և մարտնչող տգիտությամբ ստվերում են նույնիսկ այն լավ և կարևոր ձեռքբերումները, որոնք եղել են վերականգնված անկախության ընթացքում:
Մինչդեռ, ինչքան բարդ էր և դժվար Առաջինից Երրորդ հանրապետություն հասցրած ճանապարհը, այդքան հեշտ է Երրորդից հասնել Առաջին՝ ընդհուպ դրա ճակատագիրը կրկնելը: Միգուցե ֆիզիկական իմաստով Երրորդ հանրապետությունը չդադարի գոյություն ունենալուց, բայց իրական անկախության առումով այն կանգնած է իսկապես վճռական ճամփաբաժանի առաջ, և եթե պետականության զգացումը չգերակշռի Երրորդ հանրապետությունում, ապա համակարգային այն արատները, որոնք մարդկանց կենդանական բնազդների վրա խարսխված պետականության հետևանք են, ի վերջո հասցնելու են անկախության դե ֆակտո կորստի՝ Հայաստանը դարձնելով աշխարհաքաղաքական գործընթացների խամաճիկ, որը ձեռքից ձեռք է անցնում:
Հետևաբար, Առաջին հանրապետության մասին բոցաշունչ ճառեր արտասանելու փոխարեն, թերևս արժե Առաջին հանրապետությունը դարձնել քաղաքական մտքի վերածննդի ելակետ, և այդ մտքով ևս մեկ անգամ անցնել Առաջինից Երրորդ ընկած ճանապարհը և փորձել այդ անգամ ապավինելով մտքին, ոչ թե բնազդներին, պտույտ կատարելու փոխարեն, շարժվել առաջ:
