Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը ամփոփեց սահմանադրական փոփոխությունների նախնական արդյունքները և արձանագրեց «Այո»-ի հաղթանակը:
Սրան, իհարկե, քչերն էին կասկածում: Կասկածում ոչ այն իմաստով, որ համոզված էին հասարակության դրական տրամադրվածության հարցում. կասկած չէր հարուցում այն, որ եթե իշխանությունները մտադրվել էին անցկացնել «Այո»-ն, ապա իրականացնելու էին իրենց մտադրությունը, քանի որ կային դրան նպաստող գրեթե բոլոր գործոնները, որոնցից գլխավորը, իհարկե, հասարակական ապատիան է:
Դրան գումարվում էր և այն, որ հանրաքվեն ընտրություն չէր, այսինքն՝ ընտրություն չէր ուժերի և անձերի միջև, որը մի շարք առանձնահատկություններից ելնելով՝ ըստ էության կօգներ հասարակության ապատիկ վիճակը մի փոքր հաղթահարել: Մնացյալ առումներով իշխանությունները գործի դրեցին իրենց ողջ զինանոցը, և ընտրակեղծարար մեքենան հերթական անգամ «խփեց» իր ուզած թիվը:
Մենք կարող ենք ամենակոշտ բնորոշումները տալ այս երևույթին, ընտրակեղծարարներին, իշխանությանը, սակայն ակնհայտ է, որ արդեն քսան տարի և ավելի շարունակվող այս ցիկլում այդ գործոնը այլևս խիստ անբավարար է: Որովհետև արդեն առկա է հարցը՝ լավ, իսկ հետո՞: Այսինքն՝ հետո հասարակությունը ունա՞կ է գտնել ընտրակեղծարար մեքենայի ընթացքը արգելակելու և Հայաստանում օրինական ընտրության, օրինական քվեարկության մեխանիզմ հաստատելու տարբերակը, հնարավորությունը, ճանապարհը, թե՞ հասարակությունն ունակ է անընդհատ կրկնել իշխանության մեքենայի կեղծիքից հետո տրվող կոշտ բնորոշումները միայն՝ այդպիսով ընդամենը թեթևացնելով վիրավորված հոգին:
Համապետական քվեարկությունները Հայաստանում վերածվել են հասարակության հյուծման, բարոյալքման մի ակտի, և այդ քվեարկությունների արդյունքում իշխանությունները կրկնակի հաղթանակ են տանում՝ մեկը այն, որ նրանք «խփում» են թվային խնդիրը, մյուսն այն, որ բարոյալքման ամեն ակտից հետո իշխանությունը ևս մեկ քայլ է անում դեպի հասարակության լիակատար կառավարելիություն:
Սա է գլխավոր խնդիրը, և այստեղ է, որ հասարակությունը պետք է կենտրոնացնի իր ուշադրությունը, իր ջանքերը: Բայց ինչպե՞ս: Դա պետք է անեն հասարակական առաջատար խմբերը՝ քաղաքական կամ քաղաքացիական, որոնք պետք է ձևակերպեն հասարակական շահերն ու այդպիսով ըստ էության ապահովեն հանրային դիմադրողունակության մեխանիզմի աշխատանքը, նախ և առաջ իհարկե՝ վերականգնումը:
Ըստ էության, սա է գլխավոր հարցը, որ առաջանում է հերթական համապետական քվեարկությունից հետո: Այսինքն՝ ոչ թե առաջանում է, այլ կրկնվում, հերթական անգամ հնչում բարձրաձայն: Եվ այս հարցի ու քվեարկության ֆոնին ըստ էության առավել քան տարօրինակ են դառնում մասսաների հեղափոխական շարժման վերաբերյալ կոչերը, որ հնչում էին հանրաքվեից առաջ, հանրաքվեի ընթացքում և հանրաքվեից հետո:
Հեղափոխական պոտենցիալի պայմաններում իշխանությունը ոչ թե թիվ պետք է «խփի», այլ պետք է թվի համար մարդկանց խփի բառի բուն իմաստով: Եթե իշխանությունները կարողանում են թիվ «խփել», դա նշանակում է, որ հեղափոխական պոտենցիալ չկա, և այդ պայմաններում, մեղմ ասած, ինքնախաբեություն կամ մոլորություն է մարդկանց հետ հարաբերվել հեղափոխական կոչերով՝ առանց խորամուխ լինելու իրականության բազում նրբերանգների մեջ ու հասկանալու, թե ինչու չկա այդ հեղափոխական պոտենցիալը, թե ինչու այն չի արտահայտվում, թե ինչու է հանրային դիմադրողունակությունը նվազել:
Սահմանադրական հանրաքվեն Հայաստանում արտահայտեց քաղաքական ճգնաժամը իր ողջ խորությամբ: Ճգնաժամը այն չէ, երբ քաղաքական ուժերը միմյանց հետ չեն կարողանում որևէ բան պայմանավորվել: Ճգնաժամը այն է, երբ հասարակությունը զրկված լինելով իր շահերն արտահայտող իշխանությունից, կորցրած լինելով իր շահերն արտահայտող իշխանության ձևավորման հնարավորությունը՝ ըստ էության զրկված է նաև իր շահերը սպասարկող ընդդիմությունից: Սա է քաղաքական ճգնաժամը, և սա է սահմանադրական հանրաքվեի արդյունքի ամենաիրական ցուցիչը՝ անկախ «այո»-ի և «ոչ»-ի ստացած տոկոսներից:
Սա Հայաստանում կշարունակվի այնքան՝ անկախ որևէ Սահմանադրությունից կամ կառավարման մոդելից, որքան կշարունակվի իրերի այս դրությունը, և չի ձևավորվի նոր ընդդիմություն, որը հասարակության հետ կաշխատի նոր մեթոդաբանությամբ՝ հնարավորինս լիարժեք ախտորոշելով իրավիճակը և հասարակությանը մեծ պաթոսի փոխարեն՝ կառաջարկի թեկուզ փոքր լուծումներ:
Լուսանկարը` PAN Photo-ի
