«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է Բաքվի «Արևելք-արևմուտք» հետազոտական կենտրոնի տնօրեն Արասթուն Օրուջլուն:
– Ինչպե՞ս եք գնահատում Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ընթացող բանակցությունների ներկայիս փուլը: Տպավորություն է ստեղծվում, որ փոխզիջումների գնալու փոխարեն կողմերն է՛լ ավելի են հեռանում միմյանցից: Ի՞նչ եք կարծում՝ սահմանային լարված իրավիճակը լայնածավալ պատերազմական գործողությունների կարո՞ղ է հանգեցնել:
– Կարծում եմ՝ բանակցային գործընթաց՝ որպես այդպիսին, այսօր ընդհանրապես չկա, նույնիսկ նախորդ փուլերի բանակցությունների իմիտացիոն ֆոնն այսօր չկա: Նման զարգացումը, մեր տեսանկյունից, պայմանավորված է շատ հանգամանքներով և առաջին հերթին աշխարհում ստեղծված նոր աշխարհաքաղաքական իրադարձություններով, նաև հակամարտող երկրներում ստեղծված սոցիալ-տնտեսական իրականությամբ։
Նման զարգացումը, անկասկած, կողմերին իրարից ավելի է հեռացնում, ինչը, իր հերթին, կարող է բացասաբար անդրադառնալ ոչ միայն ինքնին խաղաղ կարգավորման վրա, այլ նաև կողմերի և առհասարակ ամբողջ տարածաշրջանի խաղաղության պահպանման վրա: Չնայած խաղաղ կարգավորման այդքան բացասական դինամիկային և շփման գծի լարվածության մեծացմանը, կարծում եմ՝ լայնամաշտաբ պատերազմի հավանակությունը, ամեն դեպքում այնքան էլ մեծ չէ՝ չնայած որ ամբողջությամբ բացառված չէ:
– Մինսկի խմբի ամերիկացի համանախագահ Ջեյմս Ուորլիքը Հայաստան կատարած այցի ընթացքում հայտարարեց, որ Ղարաբաղյան հակամարտության ամբողջական կարգավորումը հնարավոր է միայն Ղարաբաղի կարգավիճակի հստակեցումից հետո: Հետևելով շփման գծի լարված վիճակին և ընդհանրապես հակամարտության շուրջ ընթացող իրադարձություններին՝ ի՞նչ եք կարծում՝ կարգավիճակի հստակեցում հնարավո՞ր է:
– Դժվար է պատկերացնել, որ կարգավիճակի հստակեցումն առաջին հերթին կարող է նպաստել հակամարտության կարգավորմանը: Ավելի շուտ դա կարող է լինել համապարփակ խաղաղ կարգավորման վերջնական արդյունք: Չմոռանանք, որ հենց ինքը՝ հակամարտությունը, սկսվեց այն բանից, որ փորձ արվեց փոխել Ղարաբաղի կարգավիճակը: Միայն բազմակողմանի և բազմափուլ խաղաղ կարգավորումը, որը կընդգրկի առնվազն հակամարտության գերակշռող հայեցակետերը, կարող է դրական և արդյունավետ ազդեցություն ունենալ խաղաղ կարգավորման և Ղարաբաղի կարգավիճակի հստակեցման վրա: Ցանկացած այլ փորձ պարզապես կարող է խաղաղության հաստատման իմիտացիա լինել ընդամենը և կարող է ականի դեր ծառայել դանդաղեցված փուլի ընթացքում, կարող է աշխատել առաջին իսկ հարմար պահին:
– Չի բացառվում, որ աշնանը՝ ՄԱԿ-ի 70-ամյակին, տեղի ունենա Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների հանդիպումը՝ երկարատև դադարից հետո: Ի՞նչ եք կարծում՝ հաշվի առնելով ուղիղ հանդիպումների երկարատև դադարը՝ այդ հանդիպումը կարո՞ղ է բեկումնային լինել:
– Չեմ կարծում, որ ՄԱԿ-ի 70-ամյակին կայանալիք հնարավոր հանդիպումը կարող է լինել արդյունավետ, առավել ևս՝ բեկումնային: Նման լավատեսության համար բավականին քիչ հիմքեր կան, ավելի շուտ՝ ընդհանրապես չկան:
Ղարաբաղյան հակամարտությունը, ամենից զատ, ծառայում է որպես շատ կարևոր գործիք երկու երկրների ներքաղաքական կյանքը կարգավորելու համար: Այդ պատճառով թվում է, թե հիմա ամենահարմար ժամանակը չէ՝ որոշիչ քայլեր անելու քաղաքական կամք ցույց տալու համար: Բացի դրանից՝ դատելով մոտեցումներից, ոչ բոլոր կողմերը, որոնք ուղղակի և անուղղակի ազդեցություն ունեն հակամարտության կարգավորման հարցում, այդ հարցում միասնական մոտեցում ունեն: Այդ պատճառով չեմ կարծում, որ պետք է չափից դուրս դրական տրամադրել հասարակությանը հնարավոր հանդիպումից առաջ:
– Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ համաձայնության գալուց հետո ի՞նչ դերակատարություն կարող է ունենալ Իրանը Ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորման հարցում. հնարավո՞ր է ուղղակի կամ անուղղակի մասնակցություն ունենա:
– Անկասկած, նման համաձայնության վերջնական հաստատումից հետո Իրանը ավելի շատ հնարավորություն ու պատճառ կունենա առհասարակ Հարավային Կովկասում իր դերը մեծացնելու համար, նաև, իհարկե, մասամբ՝ Ղարաբաղյան հակամարտությունը կարգավերելու ուղղությամբ։ Առողջ բանականությունը ենթադրում է, որ Իրանը պետք է որ հետաքրքրված լինի իր հարևանների կայունությամբ և խաղաղությամբ՝ հատկապես համաձայնության ձեռքբերումից հետո: Նման դինամիկան, սակայն, կախված է նրանից, թե այս հակամարտության մեջ հետաքրքրված կողմերը որքան տոլերանտ կգտնվեն այդպիսի մասնակցության հարցում: Հենց հակամարտող կողմերի իշխանությունները հետաքրքրված կլինե՞ն Իրանի մասնակցությամբ, և, անկասկած, որքանո՞վ հենց ինքը՝ Իրանը, ի վիճակի կլինի մասնակցել: Այդ պատճառով մենք դեռ միայն կարող ենք ենթադրել նման մասնակցության հնարավորության մասին, ոչ ավելին:
