Թաթուլ Հակոբյանը ֆեյսբուքի օգտահաշվում հարցադրում է արել, թե պե՞տք է, արդյոք, քաղաքական գնահատական տալ 1920թ․ ռուս-հայկական պատերազմին։ Նրա կարծիքով, ավելի քան մեկդարյա իրադարձությունները գնահատելիս պետք է ելնել իրողությունից, որ Հայաստանի անկախ հանրապետության դեմ պատերազմել է երեք ուժ՝ բոլշևիկյան Ռուսաստանը, քեմալական Թուրքիան և խորհրդայնացած Ադրբեջանը։
Հայաստանում կունենա՞նք իշխանություն, որ Ռուսաստանին կկարողանա հիշեցնել 1920թ․ օգոստոսի 10-ին Թիֆլիսում ստորագրված հայ-ռուսական զինադադարի համաձայնագիրը և դրան հետեւած իրադարձությունները, այս պահի դրությամբ, երևի, միայն տեսական հնարավորություն է, բայց մի բան ակնհայտ է․ խորհրդայնացած Ադրբեջանը այդ պայմանավորվածության կողմ չէ, ուստի և պատերազմող կողմ չի հանդիսացել։
Զինադադարի համաձայնագիրը հստակ սահմանում է իրավական երկու պայման․ տվյալ պահի դրությամբ Հայաստանը ճանաչում է Լեռնային Ղարաբաղի, Զանգեզուրի և Նախիջևանի բոլշևիկյան օկուպացիան, իսկ Ռուսաստանը՝ պարտավորվում, որ այդ տարածքների լեգիտիմ կարգավիճակի հարցը կլուծվի կողմերի միջև կնքվելիք խաղաղությյան պայմանագրով։
Այս ձևակերպումներից հետևում է, որ 1920թ․ ապրիլի 28-ի դրությամբ, երբ Ադրբեջանում բոլշևիկյան իշխանություն է հաստատվել, Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը և Նախիջևանը գտնվել են Հայաստանի անկախ հանրապետության իրավազորության ներքո և օկուպացվել են նրա դեմ ոչ թե խորհրդային Ադրբեջանի, այլ բոլշևիկյան Ռուսաստանի վարած նվաճողական պատերազմի հետևանքով։
Իրավական առումով դա նշանակում է, որ Ադրբեջանի դեմոկրատական հանրապետությունը, որի իրավահաջորդն է այսօրվա Ադրբեջանը, իր գոյության 23 ամիսներին Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը և Նախիջևանը չի վերահսկել, և նշված տարածքները մինչև 1921թ․ մարտի 16-ի ռուս-թուրքական «Բարեկամության և եղբայրության մասին» Մոսկվայի պայմանագրի ստորագրումը գտնվել են բոլշևիկյան Ռուսաստանի օկուպացիայի տակ, դրանց կարգավիճակը որոշել են բոլշևիկները և քեմալականները։
Սա այն դեպքն է, երբ գործ ունենք ոչ թե պատմական անցյալի, այլ իրավա-քաղաքական իրողության հետ։ Իսկ դա այն է, որ 1920 թ․ մայիս-օգոստոս ամիսներին տեղի է ունեցել ռուս-հայկական պատերազմ, հաստատվել է զինադադար, բայց կողմերի միջև խաղաղության և հարաբերությունների հաստատման պայմանագիր չի կնքվել, իսկ արդեն խորհրդայնացված Հայաստանի սահմանները որոշվել են քեմալական Թուրքիայի և բոլշևիկյան Ռուսաստանի պայմաններով։
Ո՞րն է հարցի արդիականությունը։ Անցյալ տարվաա օգոստոսի 8-ին Հայաստանը և Ադրբեջանը Վաշինգտոնում նախաստորագրել են «Խաղաղության և հարաբերությունների հաստատման մասին» պայմանագիրը, որով կողմերը միմյանց տարածքային ամբողջականությունը ճանաչում են այն սահմաններում, որ ունեին որպես ԽՍՀՄ միութենական հանրապետություն։
Որքանով հասկացվում է, Թուրքիան Հայաստան-Ադրբեջան այդ «մոդուսը ճանաչում» է, Ռուսաստանը՝ ոչ։ Եվ ռուս-հայկական հարաբերությունների լարվածության բուն պատճառը դա է։ Ամենևին էլ պատահական չէ, որ «Ուժեղ Հայաստանի» առաջնորդը մայիսի 9-ից հետո խոսել է Սյունիքին «սպառնացող վտանգից»։ Դա Կրեմլի ուղղակի ցուցումն է՝ Հայաստանի հանրությանը հիշեցնել, թե ում «շնորհիվ է Սյունիքը միացվել Հայաստանին»։ Սա է սպառնալիքը։
