Արցախի հարցը ԽՍՀՄ ԿԳԲ «ձեռքի գործն» էր, որի նպատակն էր ԽՍՀՄ փլուզման պայմաններում հակամարտություն հրահրել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև, որպեսզի դա ապահովի Ռուսաստանի հետագա ազդեցությունը Կովկասում: Ես հիշատակում եմ մի մտայնություն, որը լայնորեն տարածված է եղել Հայաստանում միշտ, և հիշատակվում է առ այսօր: Եվ պետք է ասել, որ այդ մտայնությունը կամ եզրահանգումը մեղմ ասած հեռու չէ իրականությունից:
Ավելին, հետխորհրդային իրականության մեջ կան մի շարք այլ կոնֆլիկտներ, որոնք՝ «բաժանիր՝ որ տիրես» սկզբունքով խթանվել են Ռուսաստանի պոստսովետական ազդեցության համար: Կովկասում օրինակ նույն տրամաբանությամբ գոյություն ունեն կոնֆլիկտները Վրաստանի և Աբխազիայի, Վրաստանի և Օսիայի միջև: Այդ ամենը հասկանալի է, այդ ամենը ոչ միայն ԿԳԲ, այլ գործնականում բոլոր ազդեցիկ հատուկ ծառայությունների տեխնոլոգիաների և գործիքների շարքում է, որոնց միջոցով նրանք կամ ձգտում են պահել ազդեցություն, կամ հաստատել ազդեցություն, մրցակցել այլ կենտրոնների հետ և այլն: Այստեղ գուցե շատ դեպքերում հանրային գնահատականներում հնչում են նաև դավադրապաշտական չափազանցություններ, սակայն ընդհանուր առմամբ կասկածից վեր է, որ տարբեր ազգամիջյան հակամարտությունները, դրանց պոտենցիալը, օջախները և այլն, աշխարհաքաղաքական ազդեցության միջոց են դիտարկվում բոլոր ուժային կենտրոնների համար: Դիտարկվում է ինչպես դրանց հրահրումը, խթանում կամ կայծ գցելը, այդպես էլ դրանց կարգավորման փորձը:
Նշվում է, որ, եթե չլիներ արցախյան հարցը, Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև փոխհարաբերությունը կլիներ այլ, ոչ կոնֆլիկտային, և Հայաստանը կլիներ իրապես անկախ և ինքնիշխան, ուժեղ պետություն: Տեսականում դա այդպես է, սակայն, գործնական առումով պատկերը բոլորովին այլ է:
ԿԳԲ-ն է խթանել արցախյան կոնֆլիկտը, թե որևէ այլ ուժային կենտրոն, սա չէ էականը: Կոնֆլիկտը խթանվել է, ու այն խթանվել է շատ ավելի ազդեցիկ գործոնների և դերակատարների ազդեցությամբ, որոնց հանդեպ Հայաստանը չուներ և չունի ազդեցություն, հետևաբար Հայաստանի խնդիրը ոչ թե, այսպես ասած՝ «թելադրված խաղին» չմասնակցելն էր, այլ առավելագույնս լավ խաղալ կարողանալը: Կրկնեմ, լավ կլիներ գուցե, եթե Հայաստանը չներքաշվեր հակամարտություններով մեծ խաղի մեջ, բայց Հայաստանը չի որոշում դա, և դա Ադրբեջանն էլ չի որոշում, դա որոշում է աշխարհաքաղաքականությունը: Իսկ այն կա նույնիսկ այսօր, երբ առերևույթ թվում է, թե Արցախի հարց չկա, կամ քիչ է մնացել այն փակելուն: Աշխարհաքաղաքականությունը կա, և ավելին, այն մտել է չափազանց ակտիվ ռազմա-քաղաքական փուլ, հետևաբար մեր խնդիրը դարձյալ նույնն է, և առավել սուր հրամայականով՝ անել առավելագույնը մեծ խաղում լավ խաղալու, արդյունավետ խաղացող լինելու համար:
Հակառակ պարագայում մեզ բաժին է ընկնելու խաղաքարի կամ գնդակի ճակատագիրը: 1990-ականներին, Հայաստանը կարողացավ լուծել արդյունավետ խաղացող լինելու խնդիրը, ինչի շնորհիվ ձևավորվեց հայկական պետականությունը՝ զուգորդվելով արցախյան պատերազմով ու հաղթանակով: Հետո սակայն, Հայաստանը քայլ առ քայլ կորցրեց խաղային իր որակները, հասնելով ներկայիս ծանրագույն հանգրվանին: Կվերագտնենք այդ որակները, քայլ առ քայլ կփոխվի խաղի արդյունքը:
