Հայ-ադրբեջանական կարգավորման գործընթացի ինտենսիվությունից հանրային ուշադրությունը շատ կարճ ժամանակում գրեթե ամբողջությամբ կլանեց մայիսի 17-ի միջադեպը՝ 44-օրյա պատերազմում զոհված զինծառայողների ծնողների մի խմբի և վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի որդու՝ Աշոտ Փաշինյանի միջև: Դրա հրապարակված մանրամասները հայտնի են բոլորին, չարժե վերապատմել: Տեղի ունեցածի իրավական գնահատականի հարցը անշուշտ գտնվում է մասնագիտական տիրույթում և իրավապահների, փաստաբանների և իրավապաշտպանների գործն է: Խնդիրն անշուշտ ունի նաև քաղաքական կողմ, եթե նույնիսկ որևէ մեկը չի ունեցել միջադեպի կամա, թե ակամա հրահրման քաղաքական շարժառիթ:
Միևնույն է, տեղի ունեցածը իր հանրային հնչեղությամբ առնվազն՝ ունենալու է քաղաքական նշանակություն, թեև իհարկե հարց է, թե ինչ աաստիճանի ու տրամաբանության: Առավել ևս, որ անկասկած է տեղի ունեցածը քաղաքական նկատառումներով խաղարկելու պատրաստ խմբերի և շերտերի, անհատների գոյությունը, ընդ որում գուցե ամենատարբեր կողմերից, այլ ոչ թե մեկ: Եվ հենց այստեղ էլ թերևս առնչվում ենք հարցի բարոյական կողմին: Այն, որ պատերազմում զոհված զինծառայողների ծնողներից շատերը կարող են ծայրահեղ վերաբերմունք վարչապետին և նրան առնչվող անձանց, միանգամայն հասկանալի է:
Իրավացի են նրանք պատերազմի և զոհերի հարցում իրենց գնահատականներում, թե ոչ, սա թերևս ոչ ոք չի կարող ասել, կամ կարող է ասել միայն նա, ով հանգամանալից ու մանրամասն տիրապետում է կատարվածին: Կա՞ Հայաստանում այդպիսի մարդ, քանի՞ այդպիսի մարդ կա, ովքե՞ր են, որտե՞ղ, եթե այսօր պատերազմի հանգամանքները քննվում են անգամ ԱԺ հանձնաժողովում ու ևվս վեց ամսով երկարաձգվել է այդ աշխատանքի ժամանակը: Կասկածից վեր է, որ անթույլատրելի է օրենքից դուրս որևէ գործողություն որևէ անձի նկատմամբ, անթույլատրելի է անհամաչափ թե ֆիզիկական, թե հոգեբանական ուժի կիրառում որևէ անձի հանդեպ: Սրանք նույնիսկ կարող էին ավելորդ արձանագրումներ լինել, եթե մենք ապրեինք շատ ավելի բնականոն զարգացման փուլեր անցած հանրությունում: Սակայն, մենք ապրում ենք պատմական վայրիվերումների այնպիսի մի բարդ շրջափուլում, որ երևույթներին ու իրադարձոություններին միարժեք գնահատականներով հազիվ թե կարողանանք գտնել այդ շրջափուլից բխող ամենատարբեր խնդիրների լուծումները:
Զոհված զինծառայյողների ծնողները պետք է արտահայտեն իրենց կարծիքն ու հետամուտ լինեն դրան, բայց օրինական միջոցներով, ձգտելով առավելապես զերծ մնալ զգայական ֆոնի գերակայությունից, առնվազն այն պարզ պատճառով, որ դա իրենց կարծիքի պաշտպանության և դրանից բխող արդյունքի հետամուտ լինելու արդյունավետ ճանապարհը չէ: Բուն խնդիրն այն է, որ իրենց վշտի դեմ կանգնած այդ մարդիկ հայտնվեցին քաղաքական հնարամտությունների և հաշվարկների նրբորեն հյուսված ծուղակներում ու հանգույցներում, ու նրանց զգայական վիճակի, նրանց վշտի, նրանց խնդիրների ու նպատակների վրա շատ շատերը սկսեցինք «տաքացնել» իրենց քաղաքական, խմբային, անձնական նպատակները, փոխանակ դառնալու այդ մարդկանց՝ իրենց կարծիքի պաշտպանության ու հետամուտ լինելու, դրա արդյունքին հասնելու ճանապարհի ռացիոնալ խորհրդատու: Պատերազմներից հետո հասարակությունները կանգնում են երկու մեծ խնդիրների առաջ, ընդ որում լինի հաղթանակ, թե պարտություն՝ պատերազմ անցածների, ինչպես նաև պատերազմում հարազատ կորցրած անձանց հետագա արդյունավետ սոցիալիզացիայի խնդիրը: Հաղթանակների դեպքում այդ խնդիրը արտահայտվում է նվազ սրությամբ, բայց՝ կա, իսկ պարտությունների դեպքում այն դրսևորվում է առավել քան ծանր: Մեր հանրային միջավայրում՝ դեռ առաջին պատերազմից հետո, նաև ապրիլյան քառօրյայից հետո, ու առավել ևս 44-օրյայից հետո գործնականում համատարած լուծվել ու լուծվում է ոչ թե այդ մարդկանց սոցիալիզացիայի, այլ ավելի շուտ քաղաքական կապիտալիզացիայի հարցը: Մնացյալը հետևանք է:
