Արցախի պաշտպանական բանակի նախկին երկու հրամանատարներին (որոնք հաջորդաբար ղեկավարել են ՊԲ 44-օրյա պատերազմի օրերին) մեղադրանքի առաջադրումը բացի իրավական, և ինչ որ իմաստով գործի աղմկոտ հանգամանքից բխող նաև քաղաքական ասպեկտներից, ունի նաև մեկ այլ շերտ: Այն բավականին բարդ է ստույգ գնահատելը, բայց խոսքը թերևս վերաբերում է հայկական զինուժի բովանդակությանն ու անցնող ավելի քան երկու տասնայակի ընթացքում դրա շուրջ կառուցված քաղտեխնոլոգիաներին, որոնց ներքո իրականում դանդաղ, բայց ցավագին հաստատունությամբ հասունացել է մի մեծ վակուում, որը պայթեց աշխարհաքաղաքական իրողությունների և հանգամանքների խիստ անբարենպաստ դասավորության հետևանքով:
Մինչդեռ, այդ վակուումի հասունացումը առավել քան պարզ էր գերազանցապես նրանց համար, ովքեր պաշտոնի և կարգավիճակի բերումով տիրապետում էին իրադրությանը, միաժամանակ սակայն կառուցում դրան լիովին հակոտնյա քաղտեխնոլոգիական պատկեր՝ զոյտ ներքաղաքական կոնյուկտուրայից բխող կարիքները սպասարկելու, այդ թվում չարաշահելով նաև շատ ու շատ շրջանակների ու աննձանց վստահությունը: Խոշոր հաշվով, այդ երևույթի առաջին զոհը Հայաստանի բանակն էր, հետո հանրությունն ու պետությունը: Դրա զոհն էին նաև բանակի բարձրագույն հրամկազմի այն ներկայացուցիչները, որոնք այնտեղ էին զինվորական գործի և պետության ու հայրենիքի պաշտպանության անկեղծ նվիրումով ու գիտակցումով, առանց վարքագծի և մտածողության «օլիգարխիզացիայի» կամ «դղյակապատման»:
Մարդիկ, որոնք զինվորական գործի սեղանին էին դրել իրենց կյանքը, իրենց երիտասարդությունը, իրենց ընտանեկան ջերմությունը, իրենց երեխաների հետ շփումները, այդ ամենը փոխարինելով պետության պաշտպանության անկեղծ աշխատանքով: Այդ շարքում են վստահաբար նաև գեներալներ Միքայել Արզումանյանն ու Ջալալ Հարությունյանը, որոնք հայկական բանակի այսպես ասած երկրորդ սերնդի այն զինվորականներն էին, որոնք ներշնչում էին վստահություն ու պաշտպանվածության զգացում, հուսալիություն և ռազմական ամրության ու հաղթանակի պահպանության շարունակելիություն: Բայց, ամբողջ հարցն այն է, որ որևէ գեներալ կամ այլ բարձրաստիճան կամ շարքային զինվորական, բանակում առանձին վերցրած միավոր լինելով, այդուհանդերձ էապես կորցնում է իր ներուժը, եթե չկա համարժեք համակարգ որպես այդպիսին: Որովհետև, այդ համարժեք համակարգի բացակայությունը շատ դեպքերում աննկատ սահմանափակում կամ արգելակում է առանձին վերցրած ամենազորեղ ու փայլուն միավորի աճն անգամ, ավելի շատ բերելով քարոզչական ուռճացումների, քան իրական, բովանդակային, համակարգային աճի: Մեծ հաշվով դա է տեղի ունեցել հայկական զինուժի հետ, որովհետև այդպիսին է եղել այն ռազմա-քաղաքական ու տնտեսական համակարգը, որի ամբողջության մեջ միայն պետք է լիարժեք բացվեր, ծավալվեր, զարգանար որևէ գեներալի կամ այլ զինվորականի ներուժ՝ ապահովելով դրա համարժեքությունը, ու նաև այդ միջոցով համակարգային աճի համարժեքությունը Հայաստանն ու Արցախը պարուրող մարտահրավերների համեմատ: Այդ իմաստով, անհատները եղել են մեր փայլուն զինվորականներից, սակայն նրանք թե անզոր են դարձել համակարգային առավել, անհամեմատելի ուժգին հարվածի հանդեպ՝ էապես հայտնվելով սխալներ թույլ տալու ռիսկի առաջ, թե էապես նվազել է նրանց առանձին գործողության գործակիցը:
Չգիտեմ, ինչ կհաստատի կամ կհերքի քննությունը,եթե կներկայացվեն որևէ չարամիտ դիտավորության փաստեր ու ապացույցներ, դրանք պետք է ստանան բնականաբար համարժեք իրավական գնահատական: Բայց Միքայել Արզումանյանն ու Ջալալ Հարությունյանը, և շատ ու շատ բարձրաստիճան կամ այլ աստիճանի զինվորականներ, իրենք էլ տուժող են, «զոհ» են, այն համակարգային անհամարժեքության զոհը, որ գերիշխել է Հայաստանում ավելի ան երկու տասնամյակ: Հետևաբար, առկա իրավիճակից հետևությունն էլ պետք է լինի համակարգային, եթե իհարկե դարձյալ գերակշռողը չեն այլ խնդիրներ ու նպատակներ, կամ թեկուզ հնարավոր «բարեխիղճ մոլորություններ»: Այո, գործ ունենք հազարավոր երիտասարդ կյանքերի կորստի հետ, որը չի կարող մնալ անհետևանք: Բայց, միևնույն ժամանակ, այստեղ է նաև, որ պետական մասշտաբի համար պահանջվում է խնդիրների խորքային, ընդհուպ արմատին հասնող դիտարկում, ախտորոշում և դրանից բխող եզրահանգումներ, որպեսզի քաղվի համակարգային դասը, այլ ոչ թե բավարարվեն հանրային ինչ-ինչ սպասումներ կամ բնազդներ:
